Кіріспе

Режимді таңдау талдауы – көлік жоспарлаудың дәстүрлі төрт кезеңді көлік болжау моделінің үшінші қадамы, сапарды бөлуден кейін және бағытты тағайындаудан бұрын келеді. Сапардың бастапқы және соңғы нүктелері туралы мәліметтерді сапарды бөлуден алғаннан кейін, режимді таңдау талдауы модельдеушіге саяхатшылардың белгілі бір көлік түрін пайдалану ықтималдығын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл ықтималдықтар модальдық үлес деп аталады және оларды әрбір қолжетімді көлік түрін пайдалана отырып жасалатын сапарлардың мөлшерін бағалау үшін қолдануға болады.

Тарих

Чикаго аймағының көлік зерттеуі (CATS) әзірлеген алғашқы көлік жоспарлау моделі қоғамдық көлікке бағытталған. Ол қоғамдық көлікпен қанша сапар жасалатынын білуді көздеді. CATS қоғамдық көлік сапарларын екі түрге бөлді: Орталық бизнес ауданына немесе CBD-ге (көбінесе метро/эстакадалық көлік, экспресс автобустар және қала маңындағы пойыздармен) және басқа (көбінесе қалалық автобус жүйесімен). Соңғысы үшін жеке көлікке ие болу мен пайдаланудың артуы автобус пайдаланудың орнына таңдау жасаумен байланысты болды; осыған қатысты деректер пайдаланылды. CBD-ға жасалатын сапарлар тарихи режим таңдау деректерімен және CBD жер пайдалануының болжамдарымен бірге талданды. Мұндай тәсілдер көптеген зерттеулерде қолданылды. Мысалы, CATS-тен екі он жыл өткен соң, Лондон зерттеуі де негізінен осы процедураны қолданды, бірақ бұл жағдайда зерттеушілер алдымен қаланың орталық және шеткі бөліктерінде жасалған сапарларды бөліп қарастырды. Бұл процедураның себебі табыс деңгейі (жеке көлік сатып алуға және пайдалануға мүмкіндік беруі) режим таңдауына әсер етеді деген болжамға негізделді.

Сапар сұранысының бөлшектелген модельдері

Жол қозғалысын қалыптастыру туралы қосымшада саяхат сұранысы теориясы енгізілді. Бұл саланың негізі – 1962 жылы Стэн Уорнердің «Қалалық саяхаттағы режимнің стратегиялық таңдауы: Бинарлық таңдауды зерттеу» жұмысынан кейін жасалған модельдер жиынтығы. CATS деректерін пайдалана отырып, Уорнер биология және психология салаларының модельдерін қолдана отырып, жіктеу әдістерін зерттеді. Уорнер және басқа да ерте зерттеушілердің жұмысына сүйене отырып, жекелеген сұраныс модельдері пайда болды. Талдау жеке тұлғалар бақылаудың негізгі бірлігі болып табылатындықтан, жекеленген болып табылады, бірақ модельдер халықтың таңдау мінез-құлқын сипаттайтын параметрлердің жиынтығын беретіндіктен, жиынтықталған да болып есептеледі. Мінез-құлық теориясы экономикадан тұтынушылар мінез-құлқының ұғымдарын және психологиядан таңдау мінез-құлқының кейбір аспектілерін пайдаланғандықтан, осы теорияға енгізілді. Калифорния университетінің Беркли қаласындағы (әсіресе, өз еңбегі үшін экономика саласындағы Нобель сыйлығын алған Дэниел МакФадден) және Массачусетс технология институтының (Моше Бен Акива) ғалымдары (сондай-ақ MIT-мен байланысты консалтингтік фирмалар, әсіресе Кембридж жүйесі) таңдау модельдері, тікелей сұраныс модельдері (ТСМ), кездейсоқ пайдалылық модельдері (КПМ) немесе оның ең көп қолданылатын түрі – көпмүшеліктік логит модельі (КЛМ) деп белгілі болған модельдерді жасады. Таңдау модельдеріне көп көңіл бөлінді және олар бойынша көп жұмыс жасалды; Халықаралық саяхат мінез-құлқы зерттеулер қауымдастығының материалдары модельдердің эволюциясын көрсетеді. Бұл модельдер қазіргі көлік жоспарлау және көлік инженериясы оқулықтарында қарастырылады. Модельдерді жылдам дамытудың себебі – қажеттілік болды. Әсіресе, қоғамдық көлік жүйелері ұсынылып жатқанда, бұрылту қисықтарында қолданылатын тәжірибелік деректер болмады. Таңдау модельдері екінен астам баламаларды салыстыруға және баламалардың қасиеттерінің маңыздылығын анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жиынтықталған талдауға аз тәуелді және мінез-құлық мазмұны жоғары талдау әдісіне деген жалпы тілек болды. Таңдау модельдерінің логикалық және мінез-құлықтық тамыры 1920 жылдарға дейін жетеді, сондай-ақ Келвин Ланкастердің тұтынушылар мінез-құлқы теориясы, пайдалылық теориясы және қазіргі статистикалық әдістерде де көрінеді.

Қосымша тақырыптар

Қолданылмаған тақырыптарға "қызыл автобус, көк автобус" мәселесі, ішкі модельдерді пайдалану (мысалы, автокөлік пен қоғамдық көліктің арасындағы таңдауды бағалау, содан кейін пойыз бен автобус арасындағы таңдауды бағалау), тұтынушылардың артық пайдасын қалай өлшеу және модельдік бағалау, сәйкестік деңгейі сияқты мәселелер жатады. Бұл тақырыптар бойынша Ortuzar және Willumsen (2001) сияқты оқулықтарға жүгініңіз.

Тамырларға қайта оралу

Жоғарыдағы талқылау экономисттердің пайдалылық тұжырымдамасына негізделген. МНЛ модельдеу әзірленген кезде психологтардың таңдау жұмысына да назар аударылды (мысалы, Люсстің 1959 жылы жарияланған «Жеке таңдау мінез-құлқы» еңбегінде талқыланған таңдау аксиомалары). Оның есептеу процестерін модельдеуде талдамалық жағы бар. Адамдар шешім қабылдағанда немесе мәселелерді шешкенде қалай ойлайтынына баса назар аударылады (Ньюэлл және Саймон, 1972). Басқаша айтқанда, пайдалылық теориясынан өзгеше, бұл таңдаудың өзіне емес, оның қалай жасалғанына баса мән береді. Ол саяхат таңдаулары мен іс-қимылдардың жоспарларын, ұзақ және қысқа мерзімді жад, әсер етуші факторлар және ойлау мен шешім қабылдау процестерінің басқа да аспектілерін ескере отырып, тұжырымдамалық база ұсынады. Ол ақпаратты іздеу және пайдалану жолдарымен айналысатын ережелер түрінде көрінеді. Көлік саласында мінез-құлықты талдауға көп көңіл бөлінгенімен, қазіргі заманғы психологиялық идеялардың ең жақсы үлгілері осы салаға енді ғана басталуда (мысалы, Golledge, Kwan және Garling, 1984; Garling, Kwan және Golledge, 1994).