Кіріспе

Ирланд тілінің орфографиясы – ирланд тілінде жазу үшін қолданылатын конвенциялар жиынтығы. 20 ғасырдың ортасындағы орфографиялық реформа Ирландия үкіметі қолданатын қазіргі стандартты жазба түріне, An Caighdeán Oifigiúil-ге әкелді, ол орфография мен грамматиканы реттейді. Реформа диалектілер аралық тыныш әріптерді жойды, кейбір әріптер тізбесін жеңілдетті және заманауи айтылуға сәйкес архаикалық жазуларды жаңарта отырып, сонымен қатар кейбір диалектілерде айтылатын, бірақ басқаларында айтылмаған әріптерді де жойды. Ирланд тілінің орфографиясы олардың айтарлықтай фонеологиялық өзгешеліктеріне қарамастан, барлық ирланд диалектілерін жоғары дәрежеде көрсетеді, мысалы, "ағаш" деген мағынадағы *crann* Майо мен Ольстерде, Галвейде немесе Манстерде әртүрлі оқылады. Кейбір сөздердің диалектілік айтылуы стандартты жазуда көрсетілмеуі мүмкін, сондықтан олардың айтылуын көрсететін ерекше диалектілік жазулары да бар. 20 ғасырдың ортасынан бұрын гэль тілінің қаріптері (cló Gaelach) ирланд тілінде жазу үшін негізгі қаріп болды; қазір олар көбінесе рим қаріптерімен (cló Rómhánach) алмастырылады. Бүгінде Огам мен гэль қаріптерін қолдану көбінесе сәндік немесе әдейі дәстүрлі контексттермен шектеледі. Гель қаріптеріндегі әріптің үстіндегі нүкте рим қаріптерінде әдетте одан кейін келетін әріппен алмастырылады (мысалы, →).

Қосындылар

Дауыссыз дыбыстар, әдетте, "кең" (велярланған) және "жіңішке" (палатализацияланған) болып келеді. Ирланд тілінің орфографиясы дауыссыз әріптерді немесе диграфтарды екі рет қайталауға жол бермейді (құрама сөздерде екі рет қайталанған дауыссыз дыбыстар туындаса, олар тыныс белгісімен бөлінеді (төменде қараңыз). Әріп(тер) Дыбыс(тар) Мысал(дар) UC M b кең bain "алу" (бұйрық), scuab "шүбір" жіңішке béal "ауыз", cnáib "қендір" bh кең bhain "алды", ábhar "материал", dubhaigh "қарала" (бұйрық), taobh "жақ", dubh "қара" жіңішке bhéal "ауыз" (жұмсарту), cuibhreann "ортақ үстел", aibhneacha "өзендер", sibh "сіздер" (көпше). Төменде қараңыз: bhf (эклипсис) кең bhfuinneog "терезе" (эклипстік) жіңішке bhfíon "шарап" (эклипстік) bp (эклипсис) кең bpoll "тесік" (эклипстік) жіңішке bpríosún "түрме" (эклипстік) c кең cáis "сыр", mac "ұл" жіңішке ceist "сұрақ", mic "ұлдар" ch кең cháis "сыр" (жұмсарту), taoiseach "басшы, Ирландияның премьер-министрі" жіңішке boichte "кедейрек" әдетте ceist "сұрақ" (жұмсарту), deich "он", oíche "түн" d кең dorn "жұдырық", nead "ұя" жіңішке dearg "қызыл", cuid "бөлік" dh кең бастапқыда dhorn "жұдырық" (жұмсарту) басқа жерде ádh "жақсылық" жіңішке әдетте dhearg "қызыл" (жұмсарту), fáidh "пайғамбар" соңында қараңыз. dt (эклипсис) кең dtaisce "қазына" (эклипстік) басқа жерде greadta "соққыға ұрыңқан" жіңішке dtír "ел" (эклипстік) басқа жерде goidte "ұрланған" f кең fós "әлі де", graf "график" жіңішке fíon "шарап", stuif "зат" қараңыз. Келешек және шартты жақтардағы етістік формаларындағы ерекшеліктер. fh fhuinneog "терезе" (жұмсарту), fhíon "шарап" (жұмсарту) g кең gasúr "бала", bog "жұмсақ" жіңішке geata "қақпа", carraig "тас" gc (эклипсис) кең gcáis "сыр" (эклипстік) жіңішке gceist "сұрақ" (эклипстік) gh кең бастапқыда ghasúr "бала" (жұмсарту) басқа жерде Eoghan (еркек есімі) жіңішке әдетте gheata "қақпа" (жұмсарту), dóigh "жол, әдіс" соңында қараңыз. h hata "қалпақ", na héisc "балықтар" (көпше) j (қарыз сөз) jab "жұмыс", jíp "джип" l кең бастапқыда әдетте luí "жату" (жұмсарту) басқа жерде lann "жарақ" (жұмсарту) немесе béal "ауыз" жіңішке бастапқыда әдетте leisciúil "жалқау" (жұмсарту) басқа жерде leanbh "сәби" (жұмсарту) немесе siúil "жүру" ll кең poll "тесік" жіңішке coill "орман" m кең mór "үлкен", am "уақыт" жіңішке milis "тәтті", im "май" mb (эклипсис) кең mbaineann "алады" (эклипстік) жіңішке mbéal "ауыз" (эклипстік) mh кең mhór "үлкен" (жұмсарту), lámha "қолдар", léamh "оқу" жіңішке mhilis "тәтті" (жұмсарту), uimhir "сан", nimh "у" қараңыз. nbroad бастапқыда әдетте naoi "тоғыз" (жұмсарту) басқа жерде nótaí "жазбалар" (жұмсарту) дауыссыз емес бастапқыдан кейін mná "әйелдер", cnaipe "басу" әдетте немесе bean "әйел" жіңішке бастапқыда әдетте neart "күш" (жұмсарту) басқа жерде neart "күш" (жұмсарту) дауыссыз емес бастапқыдан кейін gnéas "жыныс", cníopaire "ашкөз" әдетте немесе Eoin (еркек есімі) nc кең ancaire "якорь" жіңішке rinc "би" nd (эклипсис) кең ndorn "жұдырық" (эклипстік) жіңішке ndearg "қызыл" (эклипстік) ng кең (эклипсис) ngasúr "бала" (эклипстік) басқа жерде long "кеме", teanga "тіл" жіңішке (эклипсис) ngeata "қақпа" (эклипстік) басқа жерде cuing "жегу", ingear "тік" nn кең ceann "бас" жіңішке tinneas "ауру" p кең poll "тесік", stop "тоқтау" жіңішке príosún "түрме", truip "сапар" ph кең pholl "тесік" (жұмсарту) жіңішке phríosún "түрме" (жұмсарту) r кең ruán "гречка", cumhra "хош иісті", fuar "суық" жіңішке бастапқыда rí "патша" airde "биіктік", duirling "тасты жағажай", coirnéal "бұрыш", cuairt "сапар", oirthear "шығыс" sreang "жіп" әдетте tirim "құрғақ", fuair "алды" rr carr "көлік, арба" s кең Sasana "Англия", tús "басталу" жіңішке бастапқыда sféar "сфера", speal "орнақ", sméar "қара жидек", sreang "жіп" әдетте sean "ескі", cáis "сыр" sh Shasana "Англия" (жұмсарту), shiúil "жүрді" t кең taisce "қазына", ceart "дұрыс" жіңішке tír "ел", beirt "екі адам" thusually thuaidh "солтүстік", thíos "төмен", athair "әке", coinnithe "сақталған", ith "жеу", foghlamtha "оқыған", ruaigthe "қуып жету", scuabtha "сүртіп тастау" соңында ұзын дауыс немесе дифтонг bláth "гүл", cliath "тырма" ts ("the" кейін мутация) кең an tsolais "жарық (ген.)" жіңішке an tSín "Қытай" v (қарыз сөз) кең vóta "дауыс" жіңішке veidhlín "скрипка" z (қарыз сөз) кең zú "бақша" жіңішке Zen "Дзен"

Әуелі дауыстылар

Ирланд тілінде дауыстылар тізбегі "caol le caol agus leathan le leathan" ("жіңішкемен жіңішке және кеңпен кең") ережесіне байланысты жиі кездеседі, яғни кез келген дауыссыздың (немесе дауыссыз кластерінің) екі жағындағы дауыстылардың да жіңішке немесе кең болуы керек, бұл дауыссыздың (дауыссыздың) кең немесе жіңішке екенін нақты анықтау үшін қажет. Көрінетін ерекшелік — , одан кейін кең дауыссыз келеді.
Жоғары белгі (; agúid немесе (síneadh) fada "ұзын (белгі)") ұзақ дауысты көрсету үшін қолданылады, мысалы, bád "қайық". Дегенмен, ұзақ дауысты көрсету үшін басқа да тәсілдер бар, мысалы: ard "биік", eirleach "жою", dorn "жұдырық", және Коннахтта сөз соңында am "уақыт". Диграфтар, мысалы, aerach "қуанышты", maol "жалаңаш", ceol "музыка". Три/тетраграфтар, мысалы comharsa "қонақ", Mumhain "Манстер". және алдында немесе , мысалы fiáin "жабайы", ruóg "жіп". Төменгі нүкте (; ponc séimhithe "жұмсарту нүктесі") дәстүрлі түрде жұмсартуды көрсету үшін қолданылды, бірақ An Caighdeán осы мақсат үшін тек одан кейінгіні ғана қолданады. Ежелгі ирланд тілінде төменгі нүкте тек үшін қолданылды, ал одан кейінгісі үшін қолданылды, ал басқа әріптердің жұмсартуы көрсетілмеді. Кейіннен екі әдіс параллель түрде кез келген дауыссыздың жұмсартуын (басқасынан басқа) көрсету үшін қолданылды, бірақ стандартты тәжірибе гаэль әрпінде төменгі нүктені және рим әрпінде одан кейінгіні қолдану болды. Осылайша нүктелі әріптер (litreacha buailte "соққыланған әріптер") одан кейін келетін әріптерге тең, яғни. Кішкентай әрпінің гаэль әрпінде атауы жоқ, ал Ирландия Республикасындағы жол белгілерінде де жоқ. Алайда, кітаптар, газеттер және веб-беттер сияқты басылған және электрондық материалдар рим әрпін дерлік әрқашан қолданады, сондықтан атауы әдетте көрсетіледі. Ирланд тілінде нүктелі i мен нүктесіз ı әрпі арасында графикалық айырмашылық жоқ, яғни олар түрік және әзербайжан тілдеріндегідей әртүрлі әріптер емес.

Қысқартулар

Ирланд тіліндегі қысқартулардың көпшілігі түсінікті, мысалы: leathanach → lch. ("бет → б."), және mar shampla → m. ш. ("exempli gratia (мысалы) → e. g."), бірақ түсіндіруді қажет ететін екеуі бар: is é sin → i. ("яғни → яғни") және agus araile → ⁊rl./srl. ("және басқалар → &c./т.б."). Ағылшын тіліндегідей, реттік саннан кейін келеді, мысалы: Is é Lá Fheile Phádraig an 17ú lá den Márta "Изге Патрик күні наурыздың 17-сі".

Орфографиялық реформа

XVII ғасырға дейін сақталған классикалық ирланд тілі архаикалық болды; 1639 жылға дейін оны жеңілдетуге алғашқы әрекет жасалмады. Жазу әртүрлі диалектілерді қамтитын тілдік континуумды көрсетті, соның ішінде 19-ғасырдың соңындағы гаэль тілінің жаңғыруы кезінде барлық сақталған диалекттерде жоғалған айырмашылықтар да болды. Римдік немесе гаэль әрпін қолданумен байланысты орфографиялық реформа идеясы 20-ғасырдың басындағы жылдары қырқыс пікірталас тудырды. Патрик С. Динненнің 1904 жылы Ирланд мәтіндері қоғамы үшін шығарған ағылшын-ирланд сөздігі дәстүрлі жазуды пайдаланды. Оның орнына, Оирехтас өз аударма қызметі арқылы 1945 жылы «Литриу на Gaeilge: Lámhleabhar an Chaighdeáin Oifigiúil» кітапшасын дайындады, ол 1953 жылғы стандартты грамматикамен біріктіріліп, 1958 жылы «Ресми Стандарт» («An Caighdeán Oifigiúil») деген атпен қайта басылды. Бұл бастапқыда тарихи негізсіз және жасалма деп сынға ұшырады; кейбір жазулар кейбір диалекттердің айтылуын дұрыс көрсетпейді, ал басқалары ешқандай диалектте айтылмаған әріптерді сақтап қалды. Соның нәтижесінде 2017 жылы «An Caighdeán Oifigiúil» жаңартылды.