Кіріспе

Мұз сарайы немесе мұз қамалы – мұз блоктарынан тұрғызылған қамал сияқты құрылым. Бұл блоктар көбінесе қыс айларында жақын жердегі өзендер мен көлдер мұздаған кезде алынады. Алғашқы мұз сарайы (немесе, дәлірек айтқанда, мұз үйі, ледяной дом) 1739-40 жылдардың қысында Ресей император қызы Анна Ивановнаның тапсырысымен Санкт-Петербургте пайда болды. Архитектор Пьотр Еропкин және ғалым Георг Вольфганг Краффт сарайды салу үшін ұзындығы және ені белгілі үлкен мұз блоктарын қолданды, оларды мұздатылған сумен біріктірді. Қала әр жылғы қыс мезгілінде мұз сарайын қайта жасайды.

Анна Ивановнаның сарайы

1739–1740 жылдардағы қаһарлы қыста Анна Ивановна Санкт-Петербургте мұздан сарай салдыруға бұйрық берді. Сарай мен оның төңірегіндегі тойлар Ресейдің Осман империясын жеңгенінің құрметіне өткізілді. Ол сәулетші Петр Еропкинге ғимараттың жобасын жасауды тапсырды. Сарайдың құрылысын Георг Крафт қадағалады және ол сарай туралы толыққанды сипаттама қалдырды. Сарайдың биіктігі 20 метр, ені 50 метр болды. Үлкен мұз кесектері сумен "жабыстырылды". Бақта мұз ағаштар, мұз құстар мен пілдің мүсіні орналастырылған. Сыртқы қабырғалары мұз мүсіндерімен әшекейленді. Сарайдың алдында мұздан жасалған артиллериялық құралдар қойылды. Сарайдың ішінде мұздан жасалған жиһаз, мұз төсек, мұз жастықтармен мұз төсегі де болды. Бүкіл құрылыс биік ағаш қоршаумен қоршалған. Мұз сарайында өткен тойлардың бірі екі шуттың мазаққа алу тойы болды. Голицын Михаил Алексеевич итальяндық әйелге үйленді. Императрица Анна мұны өзіне намыстың белгісі деп есептеді, өйткені ол православие емес, католик дінін ұстанды. Әйелі көп ұзамай қайтыс болды, бірақ Анна Голицынды кешірмей, оны ерекше тәсілмен жазалауға бел буды. Ол оны шут болуға мәжбүрледі. Императрица Голицынге жаңа әйел таңдады – сұлулығымен көзге түспейтін қалмақ қызметшісі Авдотья Ивановна Буженинова. Ол ханзаданы оған үйленуге мәжбүрледі және жаңа үйленгендерді процессияда көрсетті, онда олар клоун киімдерін киіп пілге мініп, цирк артистері мен шаруа малдары оларды ілесіп өтті. Сарайда жас жұбайлар қатаң күзетпен мұзды үйлену бөлмесіне жалаңаш күйі жабылды. Жұп түнде аман қалды, себебі келіншек күзетшілердің бірінен берметтің алқасын қой терісінен тігілген пальтоға айырбастады. Императрица Анна келесі жылы қайтыс болды және сарай келесі жазда еріді. Ресей оқырмандары Аннаның мазақ сарайы туралы 1835 жылы, Иван Лажечников (1792–1869) оның "Мұз үйі" атты романында, орыс тіліндегі алғашқы тарихи романдарының бірі ретінде жариялағанда білді. Роман 1927 жылы фильмге түсірілді. "Ленинград мадонналарының" авторы жазған "Көзілдірме әлемі" (2012) романы да осы тарихи оқиғаны бейнелейді.

Басқа мұз сарайлар

Содан бері көптеген мұз сарайлар салынды. Солтүстік Америкада 1883 жылы Монреаль қаласында (Квебек, Канада) осындай ғимарат салынды. Висконсин штатындағы Игл-Риверде 1920 жылдардың аяғынан бері жыл сайын мұз қамалы салынды. Миннесотаның астанасы Сент-Пол 1886 жылдан бері қаланың Қысқы карнавалының бір бөлігі ретінде бірнеше мұз сарайын қабылдады. Кейбір сарайларда ондаған мың мұз блоктары болды. 1992 жылы салынған құрылыста 25 000 мұз блогы болды және оның биіктігі 45,7 метрге дейін жетті. 1941 жылы салынған бір құрылымда 30 000 мұз блогы болды. Сент-Пол соңғы рет 2018 жылдың қаңтар айында мұз сарайы салды. 1954 жылдан бері Квебек қаласындағы Қысқы карнавалда әртүрлі мөлшердегі мұз сарайлары немесе мұз қамалдары болды, бұл бюджетке байланысты, және көбінесе осы қуанышты уақытта тым көңілсіз деп табылғандарды қысқа мерзімге қамау үшін пайдаланылды. Нью-Йорктегі Саранак көлінде жыл сайын мұз сарайы салынған қысқы карнавал өтеді. Бұл дәстүр 1897 жылы басталған, ол ұзақ қыс бойы қалаға емделу үшін келген туберкулезбен ауыратын науқастардың рухын көтеру үшін құрылды. Түркменстанның президенті Сапармурат Ниязов 2004 жылдың сәуір айында Ашхабад қаласының жанында үлкен мұз сарайының салынуын бұйырды. Мұз сарайының бастапқы келбеті даулы болғанымен, ол 2005 жылдан бері Санкт-Петербургте (Ресей) жыл сайын қайта салынып, көпшілікке ашық. 1895 жылы Колорадо штатының Лидвилл кеніші алтын мен күміс кендерінің азаюына және 1893 жылғы экономикалық дағдарысқа байланысты экономикалық құлдырауда болды. Қала тұрғындары аймақта туризмді арттырудың жолын іздеді және алып мұз қамалы идеясына келді. Қала басшылары осы жобаны қаржыландырды және құрылыс сол жылдың желтоқсан айында аяқталды. 1896 жылдың 1 қаңтарында көпшілікке ашылды және бірден сенсация тудырды. Ол өте үлкен болды. Мұз сырғанағы, мейрамханалар, банкет залдары, аттракциондар және сырғанақ алаңын үш фут қалыңдықтағы көк-ақ қабырғалар қоршап тұрды. Мыңдаған туристер Лидвиллге мұз қамалын көру үшін келді. Арнайы пойыздар Колорадо тауларынан келушілерді әкелді және жаңалық ел бойынша жылдам тарады. Бұл алып құрылыс Гаррисон даңғылының батыс жағында шамамен бес акр жерді алып жатқан, 5 тоннаға жуық мұзды пайдаланып салынды. Оның үстіне қайнаған су құйылды, ол тез қатып, қабырғаларды одан да нығайтты. Мұз сарайы үш ай ғана ашық болды және қаржылық табыс әкелмеді. Көктемнің ерте келуі құрылыстың ұзаққа соқпайтынын қамтамасыз етті. Ол көп ақша таппағандықтан, Лидвилл қалалық кеңесі келесі қыста оны қайта салуды шешті. Уақыт-уақыт мұз сарайын салуға қызығушылық оянады, бірақ ешқандай нәтиже болған жоқ. Алғашқы орнында қазір үйлер салынған. Мұз құрылысындағы қазіргі заманғы жетістіктерге, әсіресе қарапайым, бірақ сенімсіз суды пайдаланудың орнына, кеңінен қолданылатын әктас пайдалану жатады.

Танымал мәдениетте

Ф. Скотт Фицджеральдтың 1920 жылғы "Мұз сарайы" әңгімесінде басты кейіпкер Салли Кэррол ХХ ғасыр басында 1886-1887 жылдардағы Сент-Пол мұз сарайының қайта жаңартылған нұсқасына сапар шегеді. 2002 жылғы Джеймс Бонд фильмі "Жаңа бір күн" ("Die Another Day") ішінде жауыз Густав Грейвс Исландияда әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарына көрсету үшін алып мұз сарай салады. Кейіннен ол "Икар" спутнигінен жолданған күн сәулесімен оны ерітеді. 2013 жылғы Диснейдің "Суық жүрек" ("Frozen") анимациялық фильмінде королева Эльза өзінің мұздық қабілеттерін пайдаланып мұз сарай салады. Кейіннен Ханс ханзаданың әскері оны тұтқындағаннан кейін, сарайдың бір бөлігі қиратылады. Ол "Суық жүрек қызуы" ("Frozen Fever") қысқаша жалғасы мен "Суық жүрек II" ("Frozen II") фильмінің жалғасында қайта пайда болады.