Тибет буддизміндегі Римэ қозғалысы – барлық мектептерді біріктіретін, секталық емес, әмбебап тәсіл. Төртінші Далай Лама және басқа да тұлғалардың ықпалы зор.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Тибет буддизмі ішіндегі секталық емес қозғалыс
Non sectarian movement within Tibetan Buddhism
Риме қозғалысы – тибет буддизміндегі секталық емес және жалпыға ортақтықты (универсализмді) қолдайтын қозғалыс немесе бағыт. Тибет буддизмінің барлық салалары – Сакья, Кагью, Ньингма, Джонанг, Гелуг және Бон – мектептерінің ұстаздары Риме идеалдарын таратуға атсалысты. Егер Кхенцзе мен Конгтрул сирек кездесетін еңбектерді жинап, басып шығармағанда, Гелугпалардың басқа буддалық секталарды толығымен жоюы одан да күшті болар еді. Риме қозғалысы Ринчен Тердзод және Шежа Дзо сияқты көптеген жазбалар жинағының жасалуына жауапты. 20-шы ғасырда 14-ші Далай Лама, 16-шы Кармапа және Сакия Тризин Риме идеалдарын белгілі бір деңгейде насихаттаушылар болды.
The Rimé movement is a movement or tendency in Tibetan Buddhism which promotes non sectarianism and universalism. Teachers from all branches of Tibetan Buddhism – Sakya, Kagyu, Nyingma, Jonang, Gelug, and Bon – have been involved in the promoting Rimé ideals. Without Khyentse and Kongtrul's collecting and printing of rare works, the suppression of all other Buddhist sects by the Gelugpas would have been much more final. The Rimé movement is responsible for a number of scriptural compilations, such as the Rinchen Terdzod and the Sheja Dzö. In the 20th century, figures like the 14th Dalai Lama, the 16th Karmapa, and Sakya Trizin were well known promoters of Rimé ideals.
19 ғасырдан бұрынғы сектантсыздық
Тибеттанушы Сэм ван Шайк айтуынша: “Бұл секталық емес идеал – тек толеранттылық емес, сонымен қатар тибет буддизмі мен Бонның барлық мектептерін шынайы бағалау және қолдау – Дергеге ғана тән емес. Тибеттің XIV-XV ғасырлардағы «алтын ғасырында» сектантсыздық бүкіл Тибет бойынша қалыпты жағдай болды, Лонгченпа мен Цонкхапа сияқты тұлғалар әртүрлі мектептердің ұстаздарынан білім алуды күткен. Бұл өзгеріс XVI және XVII ғасырларда Орталық Тибетке қасірет әкелген діни соғыстармен басталды, ол Кагью мектептерін Гелугқа қарсы қойды. Гелуг мектебінің Қошот моңғол әскерлерінің көмегімен жеңіске жеткені сектанттық емес идеалға соңғы соққы болды. Ол өзінің ұстазы Палджор Лхундруптың ықпалында болды, ол Гелуг монахы және Ньингма Ұлы жетілудің (Дзогчен) дәстүрінің шебері еді. Бесінші Далай-лама, Нгаванг Лобсанг Гьяцзо, Сангва Гьячен («Құпия мөрі бар») деп белгілі Дзогчен ілімдерінің циклын ашқан тертон ретінде де танымал. Ол Потала сарайының артында Дзогченді тәжірибелеу үшін Лукханг ғибадатханасын құпия орын ретінде салдырды. Ғибадатханада Дзогчен тантраларына сәйкес Дзогчен тәжірибесін бейнелейтін суреттер бар. Секталық емес көзқарас ұстанған тағы бір Гелуг тұлғасы – Бесінші Лелунг Джедрунг Лобзанг Тринле (1697 ж.т. – 1740 ж.ө.). Лобзанг Тринледе көптеген ұстаздары болған, оның ішінде Ньингма ұстазы Тердак Лингпа да бар. Кейіннен Лобзанг Тринле былай деп жазды: «Менде Сакия, Гелуг, Ньингма, Друкпа Кагю, Карма Кагю және т.б. сияқты барлық жетістікке жеткен [шеберлерге] қатысты ешқандай жақпайтын таза көзқарас бар. Осы [әртүрлі] ілімдерді ұстанушыларға деген құрметім артып келеді және мен осы туралы ойлағанда, өзімнің күшті жетістіктеріммен мақтанамын». Жозе Кабезонның айтуынша, Үшінші Түкван, Лобзанг Чокйи Нима, ұлы Гелуг ғалымы, «өз ұстаздарының бірі Сум па мхан по (1704–1788) жазған Рньинг ма дәстүріне қарсы жазған сынауға жауап ретінде маңызды қорғаныс жазды». Рейчел Х. Панг Шабкар Цокдрук Рангдролдың (1781–1851) еңбектерінде де секталық емес идеалдар күшті екенін атап өтті, тіпті ол қозғалыстан шамамен үш он жыл бұрын болса да, Камнан Риме шеберлерімен ешқашан кездеспеген. Шабкар Гелуг монахы және Ньингма Ұлы жетілудің (Дзогчен) дәстүрінің белгілі йогы болды. Джамгон Конгтрул Ньингма және Кагю дәстүрлерінен шыққан, ал Ванпо Сакья орденінде тәрбиеленген. Сол кезде тибеттік ойлау мектептері өте оқшауланған еді, ал Ванпо мен Джамгон Конгтрул секталар арасындағы диалогты қайта жандандыруға үлкен үлес қосты. Рим қозғалысы Тибет тарихында діни ахуалдың партиялық болған кезінде танымал болды. Бұл қозғалыстың мақсаты – «әр түрлі дәстүрлердің әртүрлі көзқарастары мен стильдері жоққа шығарылған, шеттетуге ұшыраған немесе тыйым салынғаннан гөрі олардың жеке үлесі үшін бағаланатын орта жолға ұмтылу» болды. Рим қозғалысы негізінен Гелугпа емес мұғалімдерден құралған, және кейде бұл қозғалыс Гелуг көзқарастарын сынаған. Жорж Дрейфус бұл аргументтер одан әрі бөліну үшін емес, Гелуг үстемдігімен шеттетуге ұшыраған азшылық көзқарастарды нығайту үшін болды деп санайды. Дегенмен, ертедегі Рим жазушыларының философиялық түсініктемелері Гелугпа ұстанымдарын сынауға бейім. Рим Тибет дәстүрінің ажырамас бөлігіне айналды және Тибет буддизмінде маңызды философия болып табылады. Өздерінің секталық емес көзқарастарымен танымал болған басқа да белгілі тибет ламалары – Патрул Ринпоче мен Оргьен Чокгюр Лингпа, Шабкар Цодрук Рангдрол, Дуджом Лингпа және Джамгон Конгтрулдың шәкірті болған 15-ші Кармапа лама Хакаб Дордже. Басқа да ұрпақ басшылары бұл қозғалысқа және оның негізін қалаушыларына батасын берді, олар өте жетілген деп есептелді. Бұл қозғалыстың басты тұлғалары Гелуг емес болғанымен, Рим шеберлерінен білім алған кейбір Гелуг тұлғалары да болды. Олардың ішіндегі ең танымал – 13-ші Далай-лама, ол Ньингма ілімдеріне қызығушылық танытқан және ұлы Тертон Согьялды рухани дос және гуру ретінде қабылдаған. 13-ші Далай-лама Дзогченді тәжірибелеген, тертон (Нингма атауы Дракден Лингпа) және Ваджракилаяны ұстанған.
According to tibetologist Sam van Schaik:<blockquote>This ideal of nonsectarianism – of not just tolerance, but a genuine appreciation and support for all schools of Tibetan Buddhism and Bon – was not unique to Derge. In Tibet's 'golden age' of the fourteenth and fifteenth centuries, nonsectarianism was the norm throughout Tibet, and figures such as Longchenpa and Tsongkhapa expected to study with teachers from different schools. The change began with the great sectarian wars that blighted Central Tibet in the sixteenth and seventeenth centuries, setting the Kagyu schools against the Gelug. The final victory of the Gelug school, on the shoulders of the Qoshot Mongol armies, sounded the death knell of the nonsectarian ideal. In this he was influenced by his teacher Paljor Lhundrup who was a Gelug monk and master of the Nyingma Great Perfection (Dzogchen) tradition. The Fifth Dalai Lama, Ngawang Lobsang Gyatso, is also known as a terton who revealed a cycle of Dzogchen teachings known as the Sangwa Gyachen (Bearing the Seal of Secrecy). He also built the Lukhang temple behind the Potala Palace as a secret place to practice Dzogchen. The temple includes murals which illustrate Dzogchen practice according to the Dzogchen tantras. Another Gelug figure who espoused a non sectarian outlook was the Fifth Lelung Jedrung Lobzang Trinle (b.1697 – d.1740). Lobzang Trinle is known to have had many masters, including the Nyingma master Terdak Lingpa. Later in life, Lobzang Trinle wrote:<blockquote>I have an un fabricated pure vision toward all the accomplished [masters] without bias (ris med) such as the Sakya, Geluk, Nyingma, Drukpa Kagyu, Karma Kagyu, etc. My mind has increased respect toward the holders of these [various] teachings and when I think about this, I have pride in my own powerful realizations. According to José Cabezón, the Third Tukwan, Lobzang Chokyi Nyima, a great Gelug scholar, "wrote an important defense of the Rnying ma tradition in response to an anti Rnying ma polemic written by one of his own teachers, Sum pa mkhan po (1704–88)." Rachel H. Pang has noted that non sectarian ideals are also strongly present in the works of Shabkar Tsokdruk Rangdrol (1781–1851), even though he predates the movement by about three decades and never met with any of the Rimé masters from Kham. Shabkar was a Gelug monk and a noted yogi of the Nyingma Great Perfection (Dzogchen) tradition. Jamgön Kongtrul was from the Nyingma and Kagyu traditions, while Wangpo had been raised within the Sakya order. At the time, Tibetan schools of thought had become very isolated, and both Wangpo and Jamgon Kongtrul were instrumental in re initiating dialogue between the sects. The Rimé movement came to prominence at a point in Tibetan history when the religious climate had become partisan. The aim of the movement was "a push towards a middle ground where the various views and styles of the different traditions were appreciated for their individual contributions rather than being refuted, marginalized, or banned." At its founding, the Rimé movement primarily consisted of non Gelugpa teachers and, at times, the movement has appeared critical of Gelug views. Georges Dreyfus suggests this argumentation was less to create further division, but was to bolster minority views that had been marginalized by Gelug supremacy. Nonetheless, philosophic commentaries by early Rimé writers tend to criticize Gelugpa tenets. Rimé has become an integral part of the Tibetan tradition, and continues to be an important philosophy in Tibetan Buddhism. Other notable Tibetan Lamas noted for their non sectarian approach were Patrul Rinpoche and Orgyen Chokgyur Lingpa, Shabkar Tsodruk Rangdrol, Dudjom Lingpa and the Khakyab Dorje, 15th Karmapa Lama, who was a student of Jamgön Kongtrul. Other lineage leaders gave their blessing to the movement and its founders, who were considered extremely realized. In spite of the fact that the main figures of the movement were non Gelug, there were some sympathetic Gelug figures who studied under Rime masters. The most famous of these was the 13th Dalai Lama, who was known to have an interest in Nyingma teachings and who took the great Terton Sogyal as a spiritual friend and guru. The 13th Dalai Lama was a Dzogchen practitioner, a terton (whose Nyingma name was Drakden Lingpa) and a practitioner of Vajrakilaya.