Кіріспе

Американдық ботаник және парапсихологияның негізін қалаушы Джозеф Бэнкс Райн (29 қыркүйек 1895 – 20 ақпан 1980), көбінесе Дж. Б. Райн деп танылады, – американдық ботаник, психологияның бір саласы ретінде парапсихологияны құрған, Дьюк университетінде парапсихология зертханасын, «Парапсихология журналын», «Адам табиғатын зерттеу қоры» мен «Парапсихологиялық қауымдастықты» іске қосты. Райн «Экстрасенсорлық қабылдау» және «Парапсихология: Ақылдың шекаралық ғылымы» атты кітаптардың авторы.

Ерте өмір және білім

Райн Сэмюэл Эллис Райн мен Элизабет Вон Райнның Пенсильвания штатының Джуниата округіне қарасты Уотерлоо қаласында туған бес баланың екіншісі болды. Сэмюэл Райн Харрисбургтегі бизнес колледжінде білім алып, мектепте сабақ беріп, кейін фермер және саудагер болған. Джозеф жасөспірім шағында отбасы Огайо штатының Маршаллвилл қаласына көшіп келді. Ол Огайоның Солтүстік университетінде және Вустер колледжінде білім алғаннан кейін теңіз жаяу әскеріне қосылып, Сантьягоға орналасты. Содан кейін Чикаго университетінде 1923 жылы ботаникадан магистр дәрежесін, ал 1925 жылы ботаникадан докторлық дәрежесін алды. Сол жерде ол әйелі Луиза Е. Райнмен бірге 1922 жылдың мамыр айында Артур Конан Дойлдің өлгендермен байланыс орнатудың ғылыми дәлелдері туралы берген лекциясын тыңдап, үлкен әсер алды. Кейінірек Райн: «Осы мүмкіндік туралы ойлау мені көп жылдар бойы ең қуантқан нәрсе болды» деп жазды. Райннің осы тақыпқа деген қызығушылығы Оливер Лодждің медиумдық және өлімнен кейінгі өмір туралы кітабы – «Адамның аман қалуы» атты еңбегін оқығаннан кейін одан әрі артты. Ол Нью-Йорк штатының Йонкерс қаласындағы Бойс Томпсон өсімдіктерді зерттеу институтында бір жыл оқытты. Содан кейін Гарвард университетінің психология факультетіне түсіп, профессор Уильям Макдугаллмен бір жыл бойы оқыды. 1927 жылы ол Солтүстік Каролина штатының Дарем қаласындағы Дьюк университетіне, профессор Макдугаллдың жетекшілігімен жұмыс істеуге көшті. Райн парапсихологияны ғылым саласы ретінде дамытуға көмектесетін зерттеулерді бастады; ол парапсихологияны «аномальді психологияның» бір саласы ретінде қарастырды.

Медиумдық

Рейн медиум Мина Крандонның өнерін түсінуге көмектесті. Ол оның жарық шығаратын заттарды қолданған кезде, қараңғыдағы кейбір алдамшылықтарын байқады. 1926 жылы Рейн Крандонның сеанста алаяқтық жасап жатқанын анықтады. Рейннің алаяқтық туралы есебін Американдық Психикалық Зерттеулер Қоғамы қабылдамады, сондықтан ол оны "Journal of Abnormal Social Psychology" журналында жариялады. Жауап ретінде Крандонның жақтастары Рейнге шабуыл жасады. Артур Конан Дойл Бостон газетінде "Дж. Б. Рейн – есек" деп жазды. 1930 жылдардың соңында Рейн "психокинезді" зерттеді – тағы да бұл тақырыпты қарапайым түсініктемеге дейін жеткізіп, зертханалық жағдайда бақылаулармен сынауға мүмкіндік берді. Рейн сынау үшін субъектінің лақтырылған текшелердің нәтижесіне әсер ете алатынын анықтауға ден қойды – бастапқыда қолмен лақтырылған текшелермен, кейін стақаннан лақтырылған текшелермен, соңында машинамен лақтырылған текшелермен. Соғыс жылдарында Рейн еркек қызметкерлерінің көпшілігін соғыс жұмысына немесе әскерге жоғалтты. Бұл жаңа зерттеулер жүргізуде тоқтап қалуға себеп болды, бірақ 1930 жылдардың басынан бері психокинез бойынша жүргізілген эксперименттердің үлкен жиынтығын жариялауға мүмкіндік туды. Соғыстан кейін ол зертханадан тыс жерлердегі бірнеше күрделі жағдайларды зерттеді. Рейн АҚШ-та парапсихологияның кәсіби дамуы үшін қажетті институттарды құрды – оның ішінде "Journal of Parapsychology" журналын құру, Парапсихологиялық Қауымдастықты құру, сондай-ақ Адам Табиғаты Зерттеулер Қоры (FRNM), қазіргі Рейн Зерттеу Орталығының алға басушысы. Оның парапсихологиялық зерттеу ұйымы бастапқыда Дьюк университетіне қарасты болған, бірақ қазір ол дербес. Джон У. Кэмпбелл оның псионикалық күштер туралы теорияларымен және болашақ адам эволюциясы туралы идеяларымен қызығудан кейін ол ғылыми фантастикаға зор әсер етті.

Қабылдау

Рейннің нәтижелері ғылыми қауымдастықпен ешқашан қайталанбаған. Бірнеше психологиялық бөлімдер Рейннің эксперименттерін қайталауға тырысты, бірақ сәтсіз болды. Принстон университетінің профессоры В. С. Кокс (1936) 132 қатысушымен ESP картасын ойнау эксперименті бойынша 25 064 сынақ жүргізді. Кокс қорытындылай келе, "Орташа адамда немесе зерттелген топта немесе сол топтың кез келген жеке тұлғасында экстрасенсорлық қабылдаудың дәлелі жоқ. Бұл нәтижелер мен Рейннің нәтижелері арасындағы айырмашылық тәжірибелік процедурадағы бақыланбайтын факторларға немесе қатысушылардың айырмашылығына байланысты". Американдық психолог Джеймс Чарльз Крумбо ұзақ уақыт бойы Рейннің зерттеулерін қайталауға тырысты, бірақ сәттіліксіз болды. Крумбо былай деп жазды: "1938 жылы осы эксперименттерді жүргізген кезде, мен олардың барлық соңғы жауаптарды оңай бере алатынын күттім. 28 жылдан кейін де менде әлі де күмәннің сол қалпы сақталатынын ойламаған едім. Мен сол кездегі Дьюк техникасының бірнешеуін қайталадым, бірақ 3,024 жүгірудің нәтижелері [бір жүгіру жиырма бес болжаудан тұрады] ESP карталарының Рейн өзінің бірінші кітабында баяндағандай жұмыс нәтижесі теріс болды. 1940 жылы мен жоғары сынып оқушыларына тағы да әдістерді қолдандым, бірақ нәтиже де жаман болды. Рейннің экстрасенсорлық қабылдау (ESP) бойынша тәжірибелері әдістемелік кемшіліктерге ие екені анықталды. Психологтар Леонард Зюсн және Уоррен Джонс "Рейннің эксперименттеріндегі жазбаларды сақтау жеткіліксіз болды. Кейде, қатысушы өзінің қоңырауларын карталардың ретімен салыстыруға көмектеседі. Кейбір телепатиялық эксперименттерде карталар реті Рейннен агентке жеткенше, қабылдаушының қолынан өтеді". Рейн эксперименттерінде пайдаланылған карталарды болжау әдісі сенсорлық ақаулардың мүмкіндігін жоққа шығармайтын кемшіліктерге ие болды. Қазіргі таңда зерттеушілер Рейннің Zener карталарымен жұмыс істеген алғашқы он жылдығына көңіл бөлмейді. Стимулдың ағып кетуі немесе алдау оның барлық нәтижелерін түсіндіре алады. Картаның артқы жағындағы кішкене ойықтар олардың бетінде бейнеленген таңбаларды көрсетеді. Қатысушылар тәжірибе жүргізушіні көріп, ести алады, сондай-ақ, оның әлсіз, бірақ анық көрініс беретін бет-әлпетіне немесе тыныс алуының өзгеруіне назар аударады. Теренс Хайнс айтуынша: "Райн командасы карточкалардағы суреттерге қатысты мәліметтерді алудан аулақ болу үшін қолданған әдістер жеткіліксіз болды. Көптеген тәжірибелерде карталар бетін жоғары қарай бұрып, бірақ кішкентай ағаш қалқанның артына жасырынып қойылды. Картадағы дизайн туралы ақпаратты алудың бірнеше жолдары қалқанның бар болуымен де сақталады. Мысалы, кейде қатысушы агенттің көзілдірігінде бейнеленген картадағы дизайнды көре алады. Тіпті көз айнексіз болса да, оның мүйіз қабығындағы бейнесін көруге болады". 1938 жылы Гарольд Гулликсен Райн өзінің эксперименттік әдістерін анық сипаттамағанын және өзінің нәтижелерінің маңыздылығын асыра бағалауға мүмкіндік беретін орынсыз математикалық процедураларды қолданғанын жазды. 1940 жылы Рейн бірнеше әріптестерімен бірге көтерілген қарсылықтарды шешу үшін "60 жылдан кейін сезімталдыққа тән ерекшеліктерді қабылдау" атты кітап шығарды. Кітапта Райн және оның әріптестері үш экспериментті сипаттады: Пирс Пратт эксперименті, Пратт Вудрафф эксперименті және Оунби Циркл сериясы, олар ESP-ті көрсетті деп санайды. Психолог К. Э. М. Хансел былай деп жазды: "Қазіргі кезде әр тәжірибеде "60 жылдан кейін сезімнен тыс қабылдау" атты кітаптың авторлары байқамаған үлкен кемшіліктер бар екені белгілі". Райннің психокинез (PK) бойынша жасаған тәжірибелерін басқа ғалымдар қайталамады. Джон Сладек жазды: "Оның зерттеулері құлаққаптарды қолданды, ал қатысушылар оларды белгілі бір жолмен құлатуға "иректі". Тек қана бұрғылау, қырқу, жалған нөмірлеу және манипуляциялау ғана емес, тіпті тік түйіршіктер де ұзақ мерзімде бейтараптылықты көрсетеді. Казинолар осы себеппен жиі құмар ойынды тоқтатады, бірақ Дьюкте, бейінділер ұзақ тәжірибелік жарыстарда бірдей құмар ойындарда бірдей әсерді көруге тырысты. ПК-ның Дьюкте ғана пайда болғаны таңқаларлық емес". Ғылым жазушысы Мартин Гарднер Райн өзінің жұмысын қайталауға бірнеше рет тырысқанын, бірақ ешқашан хабарламайтын сәтсіздіктерді ғана шығарғанын жазды. Гарднер Райнды алдап ұстаған көмекшілерінің аттарын жарияламағаны үшін сынға алды: "Оның журналында жарияланған "Парапсихологиядағы қауіпсіздік пен алдау" атты мақаласы 23 бетке созылады. Райн 1940 жылдан 1950 жылға дейін оған келген адал экспериментшілердің он екі мысалын таңдайды, олардың төртеуі "қолға ұсталған". Бірде-бір есімнің аты аталмайды. Олар қандай мақалалар жариялады деп ойлайсыз? Бұл Гарднерге Райн "сыр сақтау саясатын" ұстанғанын ұсынды. Гарднер Райннің зертханасындағы файлдарда Хьюберт Пирс жасаған алаяқтыққа қатысты материалдар бар екенін айтты. Пирс эксперимент кезінде экспериментші басқа адамдар болмағанда ғана мүмкіндік нәтижелерін алуға шамасы келмеді, бұл оның қандай да бір жолмен алдағанын көрсетеді. Райннің басқа қатысушылары Zener карталарының ретін эксперименттер басталғанға дейін өзгертуге қолданылған әдістерді пайдаланғанда ғана мүмкіндік емес деңгейге жете алды. Райннің әріптесі Уолтер Леви жануарлардың ESP тесті үшін деректерді жалғандағаны үшін әшкере болды, бұл Райннің және парапсихологияның беделін түсірді, Райн жеке басқарылған жоқ болса да. Джеймс Алкокқа сәйкес, Райннің қателіктеріне байланысты парапсихологтар енді карталарды болжау зерттеулерін қолданбайды. Райннің "Леди Уондер" атты жылқының телепатиялық қабілетіне сенгені сондықтан оны сенімді деп сипаттады, бірақ иесі жылқының мінез-құлқын бақылау үшін сыртқы сигналдарды қолданғаны анықталды. Тарихшы Рут Брендон Райннің зерттеулері теңгерімді немесе объективті болмағанын, керісінше, "витализмнің ең экстремалды идеологиясымен" ынталандырылғанын жазды.