Ду Вэньсю: Пантай көтерілісінің басшысы

Кіріспе

Қытай мұсылман көтерілісшісінің басшысы (1823–1872)

Ду Вэньсиу (Xiao'erjing: ٔدُﻮْ وٌ ﺷِﯿَﻮْ ْ) (1823–1872) – Қытайдағы Цин әулеті тұсында болған Цинге қарсы көтерілістің басшысы. Ду Вэньсиудің екі ата-анасы да хань ұлтынан шыққан, ол хуй емес, бірақ мұсылман ретінде тәрбиеленді. Ол өзінің көтерілісін мұсылмандар мен мұсылман емес адамдар арасындағы діни соғыс емес, маньчжурларға қарсы көтеріліс ретінде басқарды.

Ерте өмірі және өмірбаяны

Юннань провинциясының Юншань қаласында (қазіргі Баошань, Юннань) дүниеге келген Ду Вэньсиу, мұсылман хуйдің ұлы болған. Оның түпкілікті аты Ян Сяу (杨秀) еді. Ду қытай классикасында білім алған, сондай-ақ басқа да элиталық хуй отбасыларының ұлдары сияқты қытай мемлекеттік қызмет емтихандарына дайындалған. Он алты жасында ол алғашқы емтиханды сәтті тапсырып, «сиучай» дәрежесін алған. 1845 жылғы Баошаньдағы хуйлардың қырғыны үшін өтемақы алу мақсатымен ол және тағы екеуі Пекинге барып, императорлық сарайға шағымданғандықтан Юньнань хуйлары арасында құрметке ие болды. Цинь әкімшілігінен келісімге қол жеткізе алмағаннан кейін, Ду отбасының атынан Батыс Юньнаньның сауда желілері арқылы саяхаттап, аймақтың сауда, саяси және көпұлтты сипатын жақсырақ таныған. Көтеріліс Цинь билігінің кезінде хуйларға жасалған жаппай қырғыннан кейін басталды. Ду Циньге қарсы көтерілісінде маньчжуларға қарсы риторика қолданып, 200 жылдық биліктен кейін маньчжу басшылығындағы Цинь әулетін құлату үшін хандарды хуйлармен бірігуге шақырған. Ду Хуй мұсылмандық көшбасшысы Ма Рулонгты маньчжуларды қуып шығуға және «Қытайды қайта жаңғыртуға» оған қосылуға шақырған. Маньчжу «құғынына» қарсы соғысы үшін Ду «мұсылман батыры» атанса, Ма Рулон Циньге көшкен. Ду Вэньсиудің әскерлері бірнеше рет Куньминге шабуыл жасап, қаланы тонаған. Ол сонымен қатар көтеріліске қатысқан Ду Фэнянның әкесі болған. Ма Минксиннің ұрпағы Ма Шилин Пантай көтерілісшілеріне гарнизон командирі және азаматтық қызметкер ретінде қосылып, бір жылдық Цинь қоршауынан кейін Дунгоужай бекінісінде қаза тапқан.

Ма Рулоңмен қарым-қатынасы

1856 жылы Куньмин қаласында маньчжур сот комиссарының қоздырысымен 3000 мұсылман қаны төгілді. Ду Вэньсиу мұсылман болғанымен, хан қытайы тегінен шыққан және ол азаматтық және әскери басқаруда хуэй мұсылмандары мен хан қытайларын жетекшілік етті. Ду Вэньсиуге қарсы күрескен тағы бір хуэй басшысы – Цинь әулетіне көшкен Ма Рулонг болды. Ма Юньнань хуэйлерінің қырғынына орталық үкіметтің жауапкер емес екенін, кінәның жемқор жергілікті шенеуніктерге тиесілі екенін мәлімдеді. Ол Ду Вэньсиуді қаруын тастап, бейбіт келісімге келуге шақырып, барлық мұсылмандар бір туысқан екенін жеткізді. Ду Маның хатына бір апта ішінде жауап беріп, оның айтқандарын толығымен жоққа шығарды және Маның Цинь әулетіне өткенінің нәтижесінде мұсылмандардың арасы ажырағанын көрсетті. Ду Дю Дэксиннен Ма Рулонгты "өз діндес мұсылмандарын өлтіру" қылмысын тоқтату үшін араласуын өтінді.

Ma Dexin- мен байланысы

Ма Дексин Юньнаньдағы ең белгілі хуэй ғалымы болды. Ол беделін түрлі хуэй топтары арасындағы келісімші ретінде пайдаланып, бүкіл провинциядағы бүлікке бағыт беруге және оны қолдауға көмектесті. Ду Вэньсиу мен Ма Рулонг оны рухани көшбасшы ретінде құрметтеді. 1860 жылы Ма Дексин Ду Вэньсиуге Цинге қарсы күресуге көмектесу үшін әскер жіберді, оған былай деді: «Мен шәкірттерім [меншенг] Ма [Рулонгты] Үш бағыттың Бас қолбасшысы, ал Ма Ронгты екінші қолбасшы етіп тағайындадым. Олар Йимендегі базаларынан артқы шабуыл жасасын». Ма Дексин, Ма Рулонг және олармен бірге келген хуэй әскерлерінің 1862 жылы Куньмин қаласына кіру үшін жасырын түрде бас игендері туралы куәліктер бар. Тіпті Цинге бас игеннен кейін де Ма Рулонг өзінің «Үш бағыттың Бас генерал-сиссимусы» деген мөрін қолданып, жариялаулар жасауын жалғастырды, ал Ма Дексин оған берілген азаматтық лауазымды қабылдаудан бас тартты, себебі Цин режимімен байланыс құруға ниеті болмады. Хуэй бүлікшілері бүлікке қосылмаған хуэйлерді «жалған хуэйлер» (джиа хуэйзи) деп қысым жасады. Тайваньдық зерттеуші Ли Шоуконгтың айтуынша, Циннің бас игізу ұсынысына жауап ретінде Ма Рулонг асығыс әрекет етіп, Куньмин қаласына кіруден басқа ешқандай жоспары болмады. Көптеген хуэй бүлікшілері бүліктің басында осыған ұқсас тактика қолданған. Оның адалдығын сынау үшін Ма Рулонгты Линьань (Оңтүстік Юньнань) ашулы билеушісін басып тыныштандыруға жіберді. Ма Рулонг қаладан кеткеннен кейін бірнеше аптадан соң Ма Ронг пен Ма Ляншен басшылығындағы бүлікшілер Куньминге шабуыл жасап, қаланы басып алды. Ма Рулонгтың әскерлері енді оған бір бүлікші үкімет құру мақсатына жету үшін сенім арта алмайтынын түсінді. Ду Вэньсиумен бірігіп, Цинге қарсы тұруды көздеген хуэйлер Пиннань мемлекетінің ақ туын көтеріп, аймақтық атауларды жойып, осы кезден бастап өздерін мұсылмандар деп атады. 1863 жылы Ма Дексин өзін «Оңтүстікті тыныштандырушы патша (Пиннань Ван)» деп жариялап, ресми мөрлерді тартып алды және құжаттарды мерзімдеу кезінде Циннің билеу жылдарын көрсетуді тоқтатты. Ма Дексин бүлікшілерді өзінің басшылығында біріктіріп, Ду Вэньсиуге билікті тапсыруға үміттенеді. Ма Рулонг дереу Куньминге қайтып келді, бірақ оның ізбасарлары оған: «Егер сіз мұсылман бауырларыңыз туралы ойланбастан, тек лауазымға ұмтылсаңыз, Гуаньиге [үйіңізге] қайтуыңыз керек» деп ескертті. Ма Рулонг Цин әскерлерімен бірге қалаға шабуыл жасап, Ма Дексинге лауазымдық мөрлерін тапсыруға бұйрық берді және оны үй қамауына алды. Ма Дексин Ма Рулонгтың Цин саясатын – «хуэйлерді басқа хуэйлерге қарсы пайдалануды» қолдауына қарсы болды. Ма Дексин 1864 жылы Ду Вэньсиуді бас игізуге көндіру үшін жіберілді. Ол Дудың мүддесін қолдады, бірақ қарсылық көрсетудің мәні жоқ деп ойлады. Ол Дуға хуэйлер Циннің тұзағына түспеу керектігін және Тайпин бүлігі аяқталғаннан кейін Цин хуэйлерді талқандау үшін барлық күшін жұмсайтынын айтты. Ду бас игізуден бас тартты, керісінше Ма Дексинге үкіметте қызмет ұсынды.

Ma Dexin was the most prominent Hui scholar in Yunnan. He used his prestige to act as a mediator between the different Hui factions & "helped orient and validate" the rebellion throughout the province. He was respected by both Du Wenxiu & Ma Rulong as a spiritual leader. In 1860; Ma Dexin sent forces to help Du Wenxiu fight the Qing; assuring him that:"I have already secretly ordered my disciples [mensheng] Ma [Rulong] as the Grand Commander of Three Directions, with Ma Rong as second in command . to launch a rearguard attack from their base in Yimen. "There is evidence that Ma Dexin, Ma Rulong & the Hui forces with them only pretended to surrender (in 1862) in order to gain access to the city of Kunming. Even after their supposed capitulation to the Qing; Ma Rulong continued to issue proclamations using his seal "Generalissimo of the Three Directions" while Ma Dexin refused to accept the Civil title granted to him; not wanting to be associated with the Qing regime. The Hui rebels taunted the Hui who hadn't joined the rebellion as being fake Hui (jia Huizi). Taiwanese researcher Li Shoukong asserts that in responding to the Qing offer for surrender; Ma Rulong acted hastily with no plan or thought other than to gain access to the Walled city of Kunming. Many Hui rebels had employed a similar tactic in the early years of the rebellion. To test his loyalty Ma Rulong was sent to pacify the disgruntled magistrate of Lin'an (in Southern Yunnan). A few weeks after Ma Rulong left the city; rebel forces led by Ma Rong and Ma Liansheng stormed Kunming & captured it. Ma Rulong's forces had come to believe that he could no longer be trusted to achieve their goal of uniting under a single rebel government. Seeking to join Du Wenxiu and unite in opposition to the Qing; the Hui raised the white banner of the Pingnan State, dropped regional references and began to refer to themselves from this point on as Muslims. In 1863 Ma Dexin declared himself "King Who Pacifies the South (Pingnan Wang)", seized the official seals & stopped using the Qing reign year when dating documents. Ma Dexin hoped to keep the rebel forces united under him until he could hand over control to Du Wenxiu. Ma Rulong immediately rushed back to Kunming, He was rebuked by his followers who told him that "If you only crave to be an official with no thought for your fellow Muslims, you should return to [your home in] Guanyi." Ma Rulong attacked the city along with Qing forces; ordered Ma Dexin to give up his seals of office & placed him under house arrest. Ma Dexin also opposed Ma Rulong's acceptance of the Qing policy of "using Hui to fight other Hui". Ma Dexin was sent to convince Du Wenxiu to surrender in 1864. He was sympathetic to Du's cause but saw no point in continuing to resist anymore. He told Du that the Hui must not fall into the trap of the Qing & that with the end of the Taipeng rebellion the Qing would bring their full force to bear to crush the Hui. Du refused to surrender instead he offered Ma Dexin a position in his government.

Ду Вэньсиудің Дали сұлтандығының саясаты

Ду Вэньсиу Далиде орналасқан жаңа мемлекеттің басшысы болғаннан кейін, ол қаланың басты мешітін жөндеуді және 5 жаңа мешіт салуды тапсырды. Юньнаньда ислам білімін жандандыру үшін Ду Вэньсиу ислам медреселерін құрды, хуйлер арасында араб тілінің қолданылуын насихаттады және Қытайда Құранның алғашқы данасын басып шығарды. Сұлтандықтың бюрократиясы араб тілін Хуэй элитасы арасындағы қарым-қатынас үшін, сондай-ақ шетелдік дипломатиялық байланыстар үшін басты тіл ретінде пайдаланды. Бірінші британдық елшілер Юньнаньға келген кезде, оларға толығымен араб тілінде жазылған құжаттар ұсынылды және олардың қытай тіліне аударылуын күтуге бірнеше күн кетті. Циннің бұйрығымен кезекке шашудың орнына, Сұлтандықтың ер азаматтары шаштарын ұзарта берді. Сондықтан Цин үкіметі бүлікшілерді «ұзын шашты бүлікшілер (чанфа Хуэйцзи)» деп атады. Дали режимі ақ туларды қолданды. 1860-шы жылдардың басында Лхасадағы мұсылмандарға (хуй керуен саудагерлері арқылы) жіберілген мемлекеттік хабарлама, бүліктің себебін жалған тәңірлерге табынушылардың жасаған опасыздықтарына жауап ретінде ақтады. Декларация араб тілінде жазылып, Құран мен исламдық метафораларға толы болды. Онда Пингнан көтерілісі ислам терминологиясымен сипатталды: «Даудың себебі – жалған тәңірлерге табынушылар мен олардың басшылары мұсылмандарды өлтіру үшін жиналып, діндерін қорлаулары болды. Өмірге үмітіміз қалмағандықтан, біз жалған тәңірлерге табынушылармен күрестік және Алла бізге жеңіс сыйлады. Оның есімі Садық, сондай-ақ Сүлеймен деп те атайды. Ол қазір Ислам заңын орнатып, Құран мен дәстүрлерге сәйкес әділдік тағайындады. Біз оны имам еткендіктен, Алланың құдіретімен үлкен жеңіске жеттік. Біздің имамның министрлері мен басшылары Әбу Бәкірдей біртұтас, Әлидей батыл. Олармен шайқаса алатын ешкім жоқ. Олар имансыздарға қатал, мұсылмандарға мейірімді. Имансыздық астанасы Ислам қаласына айналды!» Дали сұлтандығы императорлық қытайлық символдарды пайдаланып, Мин дәуірінің суреттерін қолданып Цинге қарсы тұрды. Дэвид Г. Атвиллдің сөзіне сүйенсек: «Бұл режим Хуэйлер мен хандардың, сондай-ақ И және хандардың исламдық бейнелерімен және институттары мен басқарудағы жергіліктік мәдениеттің күшті байланыстарын көрсетті». Ду Вэньсиу Юньнаньдағы тәуелсіз үкімет құрудың мүмкіндігін дәлелдеу үшін Нанжао патшалығының мысалын келтірді: «Егер біз ұзақ мерзімді жеңіске жете алмасақ, онда сегіз жүз жыл бойы сақталған Нанжао патшалығы сияқты кішкентай, алыс табысқа қол жеткізе аламыз». 1863-1868 жылдар аралығындағы Хуэй мемлекетінің күшін француз миссионері Понсо ата былай сипаттады: «Хуэйлер Далиді басып алғаннан бері олар үнемі күшейіп, жердің иелеріне айналды. Олар Цзюньдиан, Хэцин және Лицзян қалаларының төңірегіндегі барлық қалаларды, тіпті ламалардың жеріне, Тибетке дейін бақылайды». Дали сұлтандығының басқаруындағы аймақтар императорлық басқарудағы аймақтардан гөрі қауіпсіз және сыбайлас жемқорлықтан таза деп есептелді. Еуропалық саяхатшылар «бұл елде тыныштық пен сабырлық орнағанын» байқады. Саудагерлер «ақ тудың [Дали бақылауындағы] аумағының қауіпсіздігін мақтап», ал жергілікті тұрғындар өркендеген сауданы Ду Вэньсиудің «жеңіл салықтар мен қатаң сот жүйесі арқылы мүмкіндігінше көп сауда жасауға» тырысуымен байланыстырды. Дали үкіметі жергілікті тұрғындарды сауда керуендерін қорғауға шақырып, лауазымды тұлғаларға Юньнаньға кіретін басты жолдарды күзетуге және саудагерлерге тегін жатақ берілуін тапсырды. Ду Вэньсиу өзі Бірмада сауда компаниясын құрды, сондай-ақ Авада екі мақта сауда бюросын ашты, олардың біреуін оның әпкесі басқарды. Діни нұсқаулар Юньнань мұсылмандары мен саудагерлерін Ислам заңына қайшы келмеуге шақырды. Ислам, конфуциандық және тайпалық анимизмнің барлығы заңдастырылып, Ду Вэньсиу сұлтандығында «қытай стиліндегі бюрократиямен» «құрметтелді». Сұлтандықтың әскери лауазымдарының үштен бірін хан қытайлары иеленді, олар азаматтық лауазымдардың көп бөлігін де иеленді.

After Du Wenxiu became leader of the new state based in Dali; he ordered the repairing of the city's main mosque & the construction of 5 new mosques. To revitalize Islamic education in Yunnan Du Wenxiu established Islamic Madrassas, promoted the use of the Arabic language among the Hui & printed the first copy of the Quran in China. The Sultanate's bureaucracy employed Arabic as the preferred language for communication among the Hui elite and the preferred language for foreign diplomatic relations. When the first British envoys arrived in Yunnan from Burma they were presented with documents entirely in Arabic and had to wait several days for it to be translated into Chinese. Instead of wearing queues as mandated by the Qing the male subjects of Sultanate let their hair grow long. And the Qing referred to the rebels as "long haired rebels (changfa Huijei)". The Dali regime used White Banners. A state proclamation sent to the Muslims of Lhasa in the early 1860s (by way of Hui caravan traders) justified the rebellion as a righteous response to treachery by idolaters. The declaration was written in Arabic and was filled with Qur'anic and Islamic metaphors. It described the Pingnan rebellion using Islamic terminology:"The cause of the dispute was that the Idolaters and their chiefs assembled together to kill the Muslims and began to insult their religion Having abandoned every hope of life, we fought with the Idolaters and God gave us the victory [The ruler's] name is Sadik, otherwise called Suleiman. He has now established Islamic Law. He administers justice according to the dictates of the Qur'an and their traditions. Since we have made him our Imam we have been by the decree of God, very victorious The Ministers and chiefs under our Imam are as single hearted as Abu Bakr and as bold as Ali. No one can face them in battle. They are imperious to the Infidel but meek to the Muslim. The metropolis of Infidelity has become a city of Islam! "The Dali Sultanate used Imperial Chinese Symbols & challenged the Qing by using Ming era Imagery. According to David G. Atwill: "The regime reflected the strong interethnic ties of the Hui with the Han and of the Yi with predominantly Han Islamic imagery and a heavily indigenized presence in its institutions and rule." Du Wenxiu cited the example of the Nanzhao Kingdom, as proof for the feasibility of an Independent Yunnan based government:"if we cannot realize far reaching permanent victory, we can still achieve a smaller, more remote success like that of the Nanzhao Kingdom, which lasted eight hundred years". The power of the Hui State between the years 1863 68 was described by the French missionary Father Ponsot: "Since the Hui occupied Dali they have become consistently stronger and more or less the masters of the land. They control almost all the towns around Zhongdian, Heqing and Lijiang extending almost up to Tibet, land of the lamas. "Areas under rule of the Dali Sultanate were widely considered to be far safer and less corrupt than the areas under imperial control. European travelers observed that a "calm tranquility reigned over this country". Traders "lauded the security of the White banner [Dali controlled] territory" and locals attributed the presence of prosperous trade to Du Wenxiu's efforts to "trade as much as possible, both by the imposition of light duties and a rigorous administration of justice." The Dali government created policies to encourage locals to protect trade caravans and ordered officials to guard the main passes into Yunnan and to provide free lodging to traders. Du Wenxiu himself set up a trading company in Burma and also established two cotton trading bureaus in Ava, one of them operated by his sister. Religious instructions called upon Yunnanese Muslims and traders to not contradict Islamic Law:

Islam, Confucianism and Tribal pagan animism were all legalized and "honoured" with a "Chinese style bureaucracy" in Du Wenxiu's sultanate. A third of the sultanate's military posts were filled with Han Chinese, who also filled the majority of civil posts.

Жеңілісі мен мұрасы

1867 жылы соңғы шабуылы кезінде Ду Вэньсиу өзінің «Генералиссимустың штаб-пәтерінен жасалған үндеуі» деп жариялаған хатында: «Бұл әскери жорық маньчжурлардың Қытайды бізден тартып алып, екі жүз жылдан астам билікте болуына, адамдарды қара жұмысшылар сияқты қарауына, өмірге құрметсіздік танытуына, отандастарымды жаралауына және менің хуэй (во Хуйдзу) тайпаластарымды құртуына байланысты болды» деді. Ол өзін «Дали сұлтаны» деп атап, 16 жыл патшалық құрды. Соңынан Цин әскерлерінің қолбасшысы Цэн Юйин оны апиын шаршасын жұтқаннан кейін өлімге кесті. Цин әскерлері ақыры Далиге жетіп, 1872 жылдың 25 желтоқсанында мыңдаған сарбаз қаланы қоршады. Дудың бас қолбасшысы Ян Ронг, қарсылықтың салдарынан халықтың зор қайғыға ұшырауынан қорқып, оған қарсылықты тоқтатып, бағынуға кеңес берді. Ду келісіп, келесі күні таңертең бағынуға шешім қабылдады. Кеңесшілеріне: «Сендердің айтқандарың рас. Егер генерал-сиссимус [Ду] өлімге дейін күрессе, онда тауық та, итті де тірі қалдырмас еді. Егер генерал-сиссимус қаладан кетсе, онда қарттар мен жастарды құтқара аламын» деді. Ол қала тұрғындарының өмірі сақталсын деген үмітпен Цин әскерлеріне өз еркімен бағынды және генерал Ян Юкеге: «Халықты (шао шарен) аялаңыз» деді. Дудың денесі Сиадуиде жерленген. Оның астанасы Дали қаласы болды. Көтеріліс 1873 жылы аяқталды. Ду Вэньсиу қазіргі Қытай үкіметі тарапынан қаһарман ретінде құрметтеледі. Ду Вэньсиудің өмірі мен оның тарихына байланысты оқиғалар Тарик Алидің «Алтын көбелектің түні» романының маңызды бөлігін құрайды.