Кіріспе

Екінші түркі қағандығының негізін қалаушы Ильтериш Қаған (, 頡跌利施可汗/颉跌利施可汗 Xiédiēlìshīkěhàn; жеке аты: Ашина Құтлуғ, 阿史那骨篤祿/阿史那骨笃禄, āshǐnà gǔdǔlù, a shih na ku tu lu, 691 жылы қайтыс болған) – 682–691 жылдары билеген Екінші түркі қағандығының негізін қалаушы.

Ерте өмір

Ілтериш қағанның ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Ол Шығыс Түрік қағанатының соңғы қағаны Ильиг қағанның алыс туысы болған. «Танг кітабының ескі бөлігінде» айтылғандай, оның әкесі Шэли Юаньнингтің басшылығымен бас қолбасшы қызметін атқарған. Бұл деректе оның мұрагерлік атағы Тутунчуо (Ескі түркі: Tudun Çor) деп көрсетілген. Дегенмен, Құл Тегінге арналған стелаға жазылған қытай мәтіні бұл мәліметке қайшы келеді, онда Ілтериш қағанның әкесі Гудюлу шиежин атағын алғаны айтылады, бұл Ескі түркі тіліндегі qutlugh irkin сөзінің қытайша транскрипциясы. Бұл, Ілтериш қағанның аты жеке есім емес, әкесінен мұра болған атақ болуы мүмкін екенін көрсетеді. 682 жылы қағандық таққа отырғанға дейін Ілтериш қағанның мәртебесі туралы Тониук жазуларында ол әскери қолбасшыларға берілетін арнайы атақ – шад деп көрсетілген.

Көтеріліс

681 жылы Ашина Фунианның сәтсіз көтерілісін басудан кейін, кейінгі Ильтериш қаған Тан билігіне қарсы қару көтерді. Ашина Фунианның қол астында қызмет еткен түрік көтерілісшілерінің қалдықтарынан құралған, 5000-нан астам сарбаздық күшін жинаған түрік басшысы әскери науқандарын бастады. Алғашқыда ол шабуылдарын Тан әскерлеріне және солтүстікке қарайғы Тоқұз Оғыз конфедерациясына бағыттап, күшін арттырды. Тониук жазуында айтылғандай, Ильтериш қағанды Тониук пен Бойла Баға Тарқан таққа отырғызған. Қытай деректері бұл туралы толығырақ мәлімдейді: Ильтериш қаған таққа отырғаннан кейін кіші ағалары Мочуоны шад, ал Дуоксифуны ябғу етіп тағайындады. Оның Танның шекаралық аймақтарына жасаған шабуылдары 682 жылдың 12 шілдесінде басталды. Түріктер Лань префектурасына шабуыл жасап, тіпті оның префекті Ван Демоны тұтқынға алып, өлім жазасын орындады. Жарты жыл өткен соң, штаб-пәтеріндегі қолайсыз климат жағдайына байланысты түріктер Бинь префектурасының солтүстік шекараларын тонады. Осы шабуылдарға жауап ретінде әскери генерал Сюэ Жэньгуэй Юнь префектурасын түрік шабуылынан қорғауға тағайындалды. Бұл екі әскердің арасындағы қақтығысқа әкеліп соқты, нәтижесінде түріктер мыңдаған сарбазынан айырылып жеңіліске ұшырады. Бірақ түрік әскерлері шабуылдарын қайта бастады және 683 жылғы наурыз айында Дин және Гуй префектураларын тонады. Келесі айда түріктер Чаньюды қоршап алып, оның адъютанты Чжан Синшиді өлтірді. Сол сияқты, Ю префектурасының префекті Ли Сыцзянь да түрік көтерілісшілерінің шабуылынан қаза тапты. Фэн префектурасының әскери губернаторы Цюй Чжибянь түріктерге қарсы жорыққа шықты. Бірақ бұл Цюй Чжибяньнің түріктерге тұтқынға түсуіне әкеп соқты. Осы жеңілістер мен шығындардың нәтижесінде Тан сарайы Фэн префектурасын тастап кету туралы ойға келді, бірақ оның адъютанты Тан Сюйсяңның қарсылығына байланысты бұл жоспар іске аспады. 683 жылдың маусым және шілде айларында түріктер Лань префектурасына шабуыл жасады, нәтижесінде Ильтериш қағанның әскерін талқандаған генерал-ассистент Ян Сюаньцзи жеңіске жетті. Алайда, префектураға үздіксіз шабуылдар жасалып жатқандықтан, император Гаоцзун мен Тан сарайы аймақтың мәртебесін төмендетуге шешім қабылдады. 683 жылдың 8 желтоқсанында командир Чэн Утин түрік штабына қарсы жорық жүргізді.

Токуз Огуз мен Отюкенді жаулап алу

684 жылы Ильтериш қаған назарын далаға бұрып, Тоқұз Оғызға қарсы жорылын бастады. 630 жылы шығыс түркілерін қытайлар бағындырғаннан кейін, Тоқұз Оғыз конфедерациясы түрктердің бұрынғы орталығы және символды орталығы – Өтүкенді басып алып, үстемдік құрды. Сондықтан, Тоқұз Оғызды құлату және Өтүкенді қайта бағындыру Ильтериш қаған үшін өзінің билігін нығайту және өзін даланың билеушісі, түріктер мен дала көшпелілерінің нағыз қағаны ретінде орнату үшін қажет болды. Бұл жорыл Тоңйүк жазуында толыққанды сипатталған. Онда Тоқұз Оғыздан дезертир болған адам түркі басшыларына Тоқұз Оғыз қағаны Баз қағанның (Яолуоге Дүйежі) Таң мен Қытайға хат жіберіп, кеңейіп келе жатқан түрктерге қарсы үшжақты одақ құруды сұрағанын хабарлады. Бұл туралы білген соң, кеңесшісі және генерал Тоңйүк Ильтериш қағанға хабарласып, алдымен Тоқұз Оғызға шабуыл жасауды кеңес берді. Осылайша, түрктер Өтүкенге еніп, 3000 Тоқұз Оғыз сарбазын жеңді. 685 жылы Өтүкенді толық бағындырғаннан кейін, түрктер Тоқұз Оғызды Таң үкіметіне қарсы шығуға итермеледі, осылайша Таң үшін тағы бір көтеріліс басталды. Жауап ретінде Таң генерал Тянь Янмин бастаған Оң Оқтан шамамен 30 000 әскерді Тоқұз Оғызды бағындыру үшін жіберді. Экспедиция барысында Таңға бағынған, негізінен ұйғырлардан құралған Тоқұз Оғыз тайпалары Аңбэй протекторатындағы Тоңчэн бекінісінің маңына қоныстанды. Алайда, Тоңра және Пугу сияқты тайпалар көтерілісін жалғастырды, сондықтан Таң көтерілісшілерді басу үшін тағы бір генерал, Лю Цзиньтоңды жіберді. Аштықтан көптеген шығындарға ұшыраған Тоқұз Оғыз ақырында Таң мемлекетіне бағынып, көбінесе Хэси дәлізіне қоныстанды, бұл түрктерге Өтүкенді толық бағындырып, қоныстандыруға мүмкіндік берді.

Шандонгқа шабуыл

684 жылдың 31 тамызында Ильтериш қаған мен Ашиде Юаньчжэн генерал Чэн Вутиннің қорғауындағы Шуо префектурасына шабуыл жасады. Түріктер бұл жорықта Тан генералының шеберлігіне байланысты қиындықтарға ұшыраса да, оның саяси дауға қатысуы мен жазалануы түріктерге үстемдік алуға мүмкіндік берді. 685 жылдың 11 наурызы мен 16 мамыры аралығында түріктер Шуо және Дай префектураларын тонауға кірісіп, Син префектурасында генерал Чуню Чупинмен қақтығысқа түсті, нәтижесінде шамамен 5000 тан әскері қаза тапты. 686 жылы Тан императоры түріктердің Тан жерлеріне жасаған шабуылдарын тоқтату үшін генерал Хейчи Чанчжиді жіберді. Түрік әскері Лянцзин шайқасында жеңіліске ұшырады. Түріктер күтпеген шабуыл жасап, Тан лагеріне шабуылдаса да, олар ақыры Тан әскерімен жеңіліп қалды. Бұл шайқас туралы қытай деректерінде Ильтериш қаған мен Ашиде Юаньчжэннің есімдері көрсетілмеген, бұл түрік армиясының басты бөлігі Гобидің солтүстігіне жіберілгенін көрсетеді. Тониукөк жазуында Ильтериш қағанның басқаруындағы түрік әскері Тан жеріне терең бойлап кіріп, Шандун және Талуй аймақтарына жеткені айтылады. Біріншісі Тайхан тауларының шығысындағы жерлерді, ал екіншісі Шығыс Қытай теңізіндегі Талуйды білдіреді (Талуй сөзі шамамен «теңіз» немесе «мұхит» деп аударылады). Жазуда түріктердің бұл жорықта 23 Тан қаласын қоршағаны көрсетілген, бірақ қалалардың аттары айтылмаған, және бұл сан Ильтериш қаған басшылығымен түріктер тонаған барлық Тан қалаларының жалпы саны болуы мүмкін. Дегенмен, қытай деректері 687 жылдың 9 сәуірінде Ильтериш қаған мен Ашиде Юаньчжэннің Ю префектурасындағы Чанпин қаласын тонағанын мәлімдейді. Генерал Хейчи түріктерді тоқтатуға жіберілді, бірақ бұл болжамды шайқастың нәтижесі тіркелмеген. 687 жылдың 12 қыркүйегі мен 11 қазаны аралығында Тан генералы Шуо префектурасына шабуыл жасаған түріктерді тосып алып, жеңіске жетіп, Ильтериш қағанның әскерін толықтай талқандады. Бұл жеңістен кейін бір ай өткен соң Тан генералы Куан Баоби Гобидің солтүстігіне қашқан жеңілген түріктердің қалдықтарын ұстауға ерікті түрде келісті. Тан сарайы генералға Хейчимен бірге жорық жасауды бұйырғанмен, ол өз әскерін түрік жеріне жеке бастығымен кіргізуге шешім қабылдады. Түріктер мен генерал Куан Баоби арасындағы шайқаста Куанның әскері жойылды, сол себепті 19 қарашада 687 жылы Тан генералы У императрицасының бұйрығымен жазаланды.

Түріктерге қарсы Тан, Он Ок және қырғыз коалициясы

688-94 жылдар аралығында генерал Куан Баобиді жеңгеннен кейін, Ильтериш қаған батыс жорығына көңіл бөлді. Тониукөк жазуында айтылғандай, Тан, Он Оқ (Вужиле бастаған түргештермен бірге) және қырғыздар түріктерге қарсы әскери одақ құрғандай көрінеді. Үш тарапты одақтың мақсаты – Алтай тауларына әскер жіберіп, содан түрік жерлеріне ену және жаңа құрылған мемлекетті жою еді. Тониукөк Ильтериш қағанға алдымен қырғыздарға қарсы жорық жасауды кеңес берді. Саян мен Танну Ола тауларын 10 күндік сапардан кейін түрік әскері қырғыздардың әскері ұйықтап жатқанда шабуыл жасады. Бұл қырғыз әскерінің талқандалуына және олардың қағанының өліміне әкелді, сол себепті қырғыздар бағынып, Ильтериш қағанға адалдық серт берді. Осы жеңістен кейін түріктер түргештерге шабуыл жасады. Жазуда көрсетілгендей, Ильтериш қағанның хатуны Ильбильга хатун қайтыс болғандықтан, ол Өтүкенге қайта оралуға мәжбүр болды. Оның ұлы Инел қаған мен інісі Мочуо (Тардуш Шад лауазымымен) әскердің номиналды басшылары болып тағайындалды, ал жорықтың нақты басқаруы Тониукөкке жүктелді. Тониукөк түрік әскерін Ертіс арқылы бастап, Тан әскерінің қолдауымен келген түргештермен Ярыш даласында шайқасып, оларды толық жеңді. Түргеш қағаны тұтқындалды, ал түргеш шады мен ябғуы өлім жазасына кесілді. Бұл шайқастың нәтижесін сипаттай келе, қытай деректері 690 жылдың 7 қарашасы мен 5 желтоқсаны аралығында 60 мыңнан астам Он Оқ Тан сарайына бағынып, оның ішінде қоныстанғанын хабарлайды. Түріктер батысқа қарай кеңейіп, тохарлар мен соғдилер сияқты халықтардан салық жинады.

Кейінгі өмір және өлім

Ілтериш қағанның өмірінің соңғы жылдары мен қазасы туралы көп мәлімет жоқ. Тониукук жазуы қағанның қайтыс болуы туралы ешқандай ақпарат бермейді, тек Мочуоның ағасының қазасынан кейін 27 жасында таққа отырып, Қапаған қаған атағын алғанын ғана баяндайды. Күлтегін және Билге қаған жазуларындағы, олардың әкесі қайтыс болғанда тиісінше 7 және 8 жаста болғандығы туралы мәлімдемелермен бірге қарастырылғанда, бұл Ілтериш қаған 691 жылы қайтыс болғанын көрсетеді.

Мұра

Құтлу, Құтлық, Ілтер және Ілтеріш – түрік тіліндегі еркектерге қойылған жиі кездесетін есімдер, олар Ілтеріс қағанның есімін сақтау үшін қолданылады. Михай Добровичтің пікірінше, ол бірінші түрік қағанатының тағдырынан сақтану үшін, билікке мұрагерлік жүйені бірінші туған балаға беруге өзгерткен. 2022 жылғы 23 тамызда оның ескерткіш кешені және түрік және соғд тілдерінде жазылған жазу Моңғолияның Отукен аймағындағы Хангай тауларында табылған.