Кіріспе

Польша ақсұлуы және жазушысы Ян Хризостом Пашек Гославице (шамамен 1636–1701) – Польша-Литва одағы дәуірінде өмір сүрген поляк ақсұлуы және жазушысы. Ол ең әйгілі шығармасы – естеліктері (Памя́тники) арқасында танымал, ол Барокко сармат мәдениеті және одақта болған оқиғалар туралы құнды тарихи мағлұматтар береді.

Өмірбаян

Пашек 1636 жылы Венгриньовицеде (қазіргі Томашов Мазовецкий округінде) Мариан Владислав Пашек пен Ядвига Пашектің (құдайы эсімі Пиекарска) шағын дворян отбасында дүниеге келді. Ян – олардың жалғыз баласы және өте жақын ұлы еді. Пашек Равадағы иезуит мектебінде білім алды. Кейін 19 жасында әскерге қатысып, 11 жыл бойы Польша армиясында қызмет етті. Алғашқыда ол шведтердің Польшаға басып кіруі кезінде (швед суы) швед империясына қарсы шайқасты, Гетьман Стефан Чарнецкийдің басшылығымен, оған өте құрметпен қарады, сондай-ақ 1657 жылы Жорж Ракоци басқарған Оңтүстік Польшаға жасалған венгр шабуылына қатысты, ол швед күштерімен одақтас болған. 1658 жылы Чарнецкийдің басшылығымен оның бөлімі Данияны қорғауға көмектесу үшін жіберілді, онда ол Альсті басып алуға және Колдингхус бекінісіне шабуыл жасауға қатысты. Данияда ол Элеонора Крос Диварн деген әйелге үйленуге жақын болды, бірақ 1659 жылы армияның қалған бөлігімен Польшаға оралуды шешті, бұл шешім өмірінің соңына дейін оны жеке қиындыққа салды. Чарнецкийдің армиясы Польшаға оралып, 1660 жылы шығыстан басып келген москвалық жасақтармен күресуге кірісті. Пашек 1660 жылы маусымда Полонка шайқасына және қазан айында Бася шайқасына қатысты. Ол 1661 жылы армия жалақысының жетіспеуіне байланысты құрылған Конфедерацияға қосылудан бас тартты және армияның осындай әрекетке баруын жек көрді, өйткені Мәскеуге қарсы соғыстың бағыты өзгеріп жатты. Оның орнына ол лагерьден Лодзь маңындағы үйіне оралып, кейін Чарнецкийдің әскеріне жақын Цзереяға қайта оралуға аттанды. Жолда ол адал және конфедерат күштері арасындағы қақтығысқа қатысты, конфедерат елшісі деп күдіктеніп тұтқындалды және Гроднодағы Король сотына жеткізілді. Патшаға адалдығын сәтті дәлелдегеннен кейін, оған қарсы іс король Ян II Казимир тарапынан тоқтатылды және ол Чарнецкийге апару үшін хаттар алды. Содан кейін ол 1662 жылы Варшавадағы москвалық елшілерді сүйемелдеу міндетіне ие болды. Сол жылы ол Ченстоховаға қажылық сапар жасады, онда Данияда болған кезде Элеонорамен жасаған келісімін кешіруді сұрады. Пашек Любомирский конфедерациясына қарсы болды және адал жақтағы армияға қосылды. Ол Польшаға азаматтық соғыстың келтірген зиянын және соғыс кезінде тәжірибелі армия бөлімдерінің жоғалуын ойлап, үмітсіздікке түсті. Ол 1666 жылы өткен сеймге қатысып, сол кездегі саяси жағдайға өкінді. 1667 жылы Пашек 46 жастағы жесір Аннаға (туған аты Ремидзовска, бірінші күйеуі Łącka) үйленді, ол оның үлкен өкінішіне орай, оған бала туғызбады. Ол бұл үшін өзінің бес әйеліне кінә тақты, олардың кейінірек некеге тұруы немесе монастырьға беруі оған қаржылық қиындықтар туғызды. Ол әйелімен бірге 1667 жылы Краковта королева Людвиканың жерлеу рәсіміне қатысты және 1668 жылы король Ян II Казимир тақтан бас тартатынын жариялаған сеймге қатысты. 1668 жылы ол Польшаның келесі патшасын сайлау үшін Варшаваға барды, кейін король Михал I-нің таққа отыруына қатысты. 1670 жылдан бастап ол Кіші Польшадағы Ользовка, Милавчице, Скриппиоу және Смогожовтағы жерлерінен Висла өзені арқылы Гданьскіге астық тасымалдаумен айналысты. 1672 жылы ол басып кірген түрік және татарларды мазақтау үшін жіберілген шабуыл жасаушыларға қатысты, содан кейін Люблиндегі 1672 жылғы сеймге қатысты. Ол 1674 жылы король Ян III Собескийді сайлауға қатысты және 1676 жылы Краковта марқұм корольдер Казимир мен Михалдың бірлескен жерлеуіне және Собескийдің таққа отыруына қатысты. Оның соңғы жылдары оның түрлі шектен шығуларынан және көршілерімен болған қақтығыстарынан туындаған сот процестерінен қорғанумен өтті, нәтижесінде ол жер аударылды, бірақ үкім орындалмады. Пашек 1701 жылдың 1 тамызында Кіші Польша воеводтығының Нидзьелиска ауылында қайтыс болды, әйелінің қайтысынан бір жыл өткен соң, ол өз туған жеріне жақын Будзишевицеде жерленді.

Мәдени сілтемелер

Оның күнделігі кейде "Сармат Польшасының эпосы" деп аталады және Адам Мицкевич, Юлиус Словэцкий, Генрих Сенкевич, Теодор Еске-Чойнский, Зигмунт Красинский, Йозеф Игнаций Крашевский және Витольд Гомбрович сияқты 19 және 20 ғасырдағы поляк жазушыларын шабыттандырды. Адам Мицкевич оған славян әдебиеті бойынша екі лекция арнады; Юлиус Словэцкий "Мазепа" туындысында оның бейнесін пайдаланды, онда "Естеліктер" авторы верандада, "сері папағаймен" тұрған көрінісінде: "Ол үлкен қағазбен жақсы тұрды! Өте жақсы сөйлейді, патшаға макароннан жасалған өлең дайындады". Генрих Сенкевич Пасектің сөздік қорын кеңінен пайдаланды және "Трилогияның" ("От пен қылышпен") бірінші томының атауын Пасектің естеліктерінен: "[жау] біздің отанымыздың үш бөлігін қылыш пен отпен тонады" ([wróg] trzy części ojczyzny naszej mieczem i ogniem splądrował) деген сөйлемнен алды. Оның туындылары Зигмунт Красинский, Йозеф Игнаций Крашевский, Зигмунт Качковский, Теодор Еске-Чойнский және Генрих Ржевский сияқты басқаларға да әсер етті, соңғысы "әулеттік" әңгімелер сериясын жазды, ол "Сопликаның естеліктері" деген атпен жарияланды. Пасектің ықпалы 20 ғасыр әдебиетінде де көрінеді, мысалы, Ежи Харасимович және Эрнест Бриллдің поэзиясында, Витольд Гомбровичтің 1953 жылғы "Транс-Атлантик" романында (әулеттік әңгімелердің пародиасы), Мельхиор Ваньковичтің "Szczenięcych lat" әңгімелерінде, сондай-ақ Ксаверий Прушинский мен Войцех Жукровскийдің шығармаларында. Пасектің күнделіктеріне жасалған көптеген сілтемелер, поляк суретшілерінің 17 ғасырғы Республиканың ұлттық мәдениетіндегі шабыт көздерін көрсетеді.