Кіріспе

Батыс Африка барабандарының отбасы үшін жалпы термин. Серер халқының қасиетті барабаны. Дунун (; көпше – дунун) (сондай-ақ даундун немесе дуундун деп те жазылады) – Манде барабан ансамблінде джембемен бірге дамыған Батыс Африка барабандарының отбасы үшін қолданылатын жалпы атау. Дунун – екі жағына сыйыр немесе ешкі терісі керілген, арқанмен бекітілген цилиндр пішіндес барабан. Барабанды таяқпен ойнайды. Аймаққа байланысты, теріге соққы беру үшін қарапайым түзу таяқ, жазық басы бар иілген таяқ (тама барабанына қолданылатын таяққа ұқсас) немесе бір жағынан тік бұрышпен бекітілген цилиндр пішіндес басы бар түзу таяқ қолданылуы мүмкін. Дәстүр бойынша барабан көлденең орналастырылып ойналады (тіреуге қойылады немесе иыққа ілінеді). Оң қолмен ойнағанда, оң қол теріні ойнаса, сол қол барабан үстіне орнатылған немесе сол қолда ұсталған қоңырауды ойнауы мүмкін. Соңғы стиль Малиде кең таралған және бастапқыда Хассонке халқынан шыққан. Батыс Африкада дунуннің үш түрлі мөлшері қолданылады. Дундунба (немесе дунунба) – ең үлкен дунун және ең төмен дыбысқа ие. Типик өлшемдері: ұзындығы 60–70 см (24–28 дюйм), диаметрі 40–50 см (16–20 дюйм). "Ба" сөзі малинке тілінде "үлкен" дегенді білдіреді, сондықтан "дунданба" сөзбе-сөз "үлкен дунун" деген мағынаны білдіреді. Сангбан – орташа мөлшердегі дунун, дыбысы дундунбадан жоғары. Типик өлшемдері: ұзындығы 50–60 см (20–24 дюйм), диаметрі 30–40 см (12–16 дюйм). Кенкені – ең кішкентай дунун және ең жоғары дыбысқа ие. Типик өлшемдері: ұзындығы 45–50 см (18–20 дюйм), диаметрі 25–35 см (10–14 дюйм). Дунун әрқашан бір немесе бірнеше джембемен бірге орындалады.

Номенклатура

Барабандардың атаулары ономатопеялық, яғни олар сипаттайтын нәрсенің дыбысына ұқсайды. Бұл Батыс Африка аспаптары үшін кең таралған. Шекере (қабақ қоңырау), сеге-сеге (металл джембе қоңырау), кесе-кесе (тоқылған себет қоңырау) және кенкен (дунунмен бірге ойналатын қоңырау) – бұл Малинке ономатопеялық терминдері, олар көбінесе дунун мен джембемен бірге таралған. Дундунба, сангбан, кенкени, кенседени және кенсерени – Малинке терминдері. (Кенседени мен кенсерени – кенкенидің синонимдері.) Мали және солтүстік-шығыс Гвинеяда дундунба мен сангбанды көбінесе джели дунун (кейде джели дунун деп те жазады) деп атайды, себебі оларды дәстүрлі түрде джелилер (француз тілінде – griots) ойнаған. Малидегі Бамана халқы арасында дундунба хассонка дунун деп, ал сангбан конкони (қоңыраусыз ойналады) деп аталады. Онда барабандардың қабықтары ешкі терісінен жасалады, ал басқа жерлерде сиыр терісі қолданылады. «Джун-джун» деген атау – Батыста жиі кездесетін бұрыс атау. Малинке тілінде мұндай сөз жоқ, сондықтан бұл терминді қолдануға болмайды. Дунун ойнаушыны жалпы түрде дунунфола (сөзбе-сөз – «дунун ойнайтын адам») деп атайды. Ал нақтырақ айтқанда, кенкени, сангбан және дунунба ойнаушыларын сәйкесінше кенкенифола, сангбанфола және дунунбафола деп атайды. Бұл барабанды йоруба халқының қолданатын сөйлейтін барабанның бір түрі – dùndún-мен шатастыруға болмайды.

Техникалар

Дунунды ойнаудың екі негізгі стилі бар. Дәстүрлі стиль немесе мандинг стилінде әр ойнаушы бір барабанды бүйірімен еденге немесе тіреуге қойып, біреуімен қақпаққа, екіншісімен үстіне орнатылған қоңырауға соғады. Үш дунунның өзара әрекеттесуі арқылы мелодия жасалады. Басқа стиль, Ұлттық балеттерде қолданылатындықтан балет стилі деп аталады, онда бір ойнаушы еденде тұрған үш дунунды басқарады, бұл би үшін күрделірек аранжировкаға мүмкіндік береді. Батыс Африка бойынша дунунды ойнаудың алуан түрлі тәсілдері бар. Малиде кейде бір дунун мен қолымен ұсталатын қоңыраумен ойнайды. Гвинеяның кейбір аймақтарында дунунды қоңыраусыз немесе тек екі дунунмен ойнайды. Малидің кейбір аймақтарында бір уақытта бес дунунға дейін ойналады. Хаманахада (Гвинея) үш дунун қоңыраулармен ойналады. Бұл стиль батыста ең танымал стильдердің бірі, себебі Мамади Кейта, Фамоду Конте, Мохамед Диаби, Болокада Конде және Гвинеядан келген басқа да ойнаушылардың ықпалы бар. Ол әртүрлі өлшемдегі үш дунудан тұрады: кенкени (ең кіші), сангбан (орташа) және дунунба (ең үлкен). Кенкени ең жоғары биікке ие және әдетте қарапайым үлгімен ырғақты ұстап тұрады. Сангбан әдетте ырғақты анықтайтын күрделі бөлігіне ие. Дунунба көбінесе терең, кең аралықтағы ноталармен көлем қосады. Бұл барабандар джембе ансамблі үшін ырғақтық және мелодиялық негізді қамтамасыз етеді. Бамакода (Мали) екі дунунмен ойнау стилі қалыптасқан. Аталған екі конконидің де терісі ешкі терісінен жасалған және қоңыраусыз ойналады. Ең жоғары биікке ие конкони ілеспе ырғақты ұстаса, ең төменгі биікке ие конкони жетекші мелодияны және сололарды орындайды. Малидің Хассонке аймағында дунунның ең үлкені жетекші рөл атқарады – соло ойнайды және әнді басқарады.