Кіріспе

Құранның 70-ші тарауы – Ал Маъаридж ( المعارج, “Көтерілетін жолдар”) – 44 аяттан тұратын Құранның жетпісінші тарауы (сүре). Атауы үшінші аяттағы “дхил ма’аридж” сөзінен алынған. Бұл сөз Құранда екі рет кездеседі. Үндістандық ислам ғалымы Абдулла Юсуф Али осы сүрені “соңғы тараумен мазмұны жақын, тағы бір ислам эсхатологиясы сүресі” деп таныстырады. Ол, шыдамдылық пен уақыттың сыры жұмақтың жолдарын көрсетеді, ал күнә мен жақсылық әрқайсысы өз нәтижесін береді. Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) айтқан хадисте: “Кім Ал Маъаридж сүресін оқыса, Алла оған аманаттарын сақтайтын, уәделерін орындайтын және күнделікті намаздарын үзбей оқитын адамдардың сауабын береді” делінген. [6]

Ашылудың ықтимал күні

Бұл сүренің түсірілген кезеңіне қатысты айтқанда, ең алдымен бұл сүре Меккелік сүре екенін атап өткен жөн. Бұл сүренің хижрадан (Ислам) бұрын, 622 жылға дейін түсірілгенін анықтайды. Құранды аударғанда, Мұса Ахмад ибн Ханбалдың риуаяттарында Омар ибн Хаттаб Мұхаммедтің "Әл-Хаққа" сүресін оқығанын естігені айтылады. Омар ибн Хаттаб 616 жылы Исламды қабылдағандықтан, "Әл-Маариж" сүресі 616 жылға дейін түсірілген болуы мүмкін. Пакистандық ислам теологы, философы және танымал ислам ғалымы Исрар Ахмед бұл сүренің аянның 5-ші немесе 6-шы жылында түсірілгені туралы пікір білдіреді және дәлел ретінде Фахр әд-Дин әл-Рази мен Абдул Қадыр Ғиланиді келтіреді. Теодор Нөлдеке осы тарауды 56-шы және 53-ші тараулардан кейін орналастырады, мүмкін, осы тараудың бірінші аяты 56-шы тараудың басына сілтеме жасайды деп ойлағандықтан. Мьюр де оны шамамен сол кезеңге жатқызады, яғни Мұхаммедтің уағызға шақыруының бесінші жылына.

Асбаб әл-Нузул

Асбаб әл-нузұл, арабша термин, "аян түсу себептері мен жағдайлары" деген мағынаны білдіреді, және ол Құранның белгілі бір аяттарының қандай жағдайда түскенін анықтауға бағытталған Құранның түсіндіру ғылымының (тафсирдің) екінші саласы болып табылады. Құранның тарихилығын қайта құруға белгілі бір көмегі болғанымен, асбаб өзінің мәнісінде тарихи емес, түсіндіру ғылымы болып саналады, сондықтан ол түсіндіретін аяттарды нақты оқиғалар емес, жалпы жағдайлармен байланыстырады. Насаи және басқа да риуаятшылар Ибн Аббас (р.а.) айтқан хадисті жеткізеді, ал Хаким оны сахих деп санайды: "Егер бұл Сенің жіберген шындығың болса, онда аспаннан бізге тас жаудыр немесе бізге қинаулы азап жібер!" (Анфал сүресі, 32-аят). Бұл сөзді айтқан адамның, әдетте, әл-Нудар ибн әл-Харит болғаны есептеледі, ол: "Уа, Аллам, егер Мұхаммед уағыздаған нәрсе Сенің шындығың болса, онда бізге тас жаудыр немесе бізді жазалау үшін қорқынышты бір үкім жібер!" - деген. ("Сату", "Байдауи"). Алайда, ықпалды ислам суфисі, ұстаз, уағыздаушы және жазушы Абдул Қадыр Ғилани бұл сүренің алғашқы аятындағы азап талабын Мұхаммед пайғамбардың өзі Меккеліктердің мұсылмандарды қудалауының күшеюіне байланысты, кәпірлерге жасағанын айтады. Мысалы, доктор Исрар Ахмет келесі сүредегі Нұх пайғамбардың өз халқына қарсы азап талабын келтіреді, ол да әл-Маариж сүресімен жұп болып табылады. Доктор Ахмет Фахр әл-Дин әл-Разидің еңбектеріне сілтеме жасайды.

Мазмұны

Құран мәтіні тақырыптық байланысты аяттар бойынша бөлек рукустарға бөлінген. Бұл сүреде екі руку бар. Бірінші рукудың мазмұнында Қиямет күні елу мың жылға тең болады және имансыздар өздерін жазадан құтқару үшін балаларының, әйелдерінің, бауырларының және туыстарының құрбандығын қалайды, бірақ бұл болмайды. Бұл аят 36-аяттан басталады және сүренің соңына дейін жалғасады. Онда: «Жәннат имансыздарға емес» делінген. Бұл сүреде тағы бір маңызды мәселе бар: 70:29–70:32 аяттары «Әл-Муминун» 23:5–23:8 аяттарымен толық сәйкес келеді. Майкл Селлс, сыншы Норман О. Браунға сілтеме жасай отырып, Құран әдеби көрінісінің шашыраңқылығы – оның Селлстің сөзімен айтқанда, шашыраңқы немесе фрагментті құрамы – шын мәнінде, пайғамбарлық хабардың қарқындылығы оны жеткізген адам тілінің құралын қиратып жібергендей терең әсер беруге қабілетті әдеби құрал екенін мойындайды. Селлс сондай-ақ Құранның көп талқыланған қайталануын қарастырады, оны да әдеби құрал ретінде қарастырады. Мәтін өзі туралы сөйлеп, өзіне сілтеме жасағанда өзіндік сілтеме болып табылады. Стефан Уайльдтың айтуынша, Құран осы метатекстуалдылықты түсіндіру, жіктеу, интерпретациялау және дәлелдеу арқылы көрсетеді. «Бұл – Біз түсірген нұрлы Кітап. Енді сендер оны жоққа шығарасыңдар ма?» (21:50) және «Егер сендер бізбен Алла туралы таласып тұрсаңдар, онда бізді де, сендерді де Алламен таластырып, Оның үстіне басқаларды да адастырып, күнәға батырмаңдар» деген сұрақтарға жауап береді. Уайльд үшін Құран – өзін-өзі бағалаушы. Бұл ерекшелік Меккедегі алғашқы тарауларда жақсы көрінеді. Әбул А'ла Маудуди (25 қыркүйек 1903 – 22 қыркүйек 1979) – журналист, теолог, мұсылмандық қайта жаңғырушысы, саяси философ және ХХ ғасырдағы Үндістан мен кейін Пәкістанның исламшыл ойшылы. Ол сондай-ақ Пәкістанның саяси қайраткері болды және 1979 жылы қызметі үшін Король Фейсал халықаралық сыйлығын алған алғашқы адам болды. Ол сүренің мазмұнын былай қорытындылайды:

Бұл сүре Қиямет және ахирет, тозақ және жұмақ туралы жаңсақ әңгімелер айтқан және Пайғамбарға (оған сәлем) олар айтқан нәрсе орындалса, тозақта жазаға лайық болатындарын мойындау үшін Қияметті келтіруге шақырып, имансыздарды жақсылыққа шақырып, ескертеді. Бүкіл сүре осы жоққа шығаруға жауап беру үшін жазылған. Сүренің басында: «Біреулер (Құдайдан) жалғандықты мойындағандарға (Құдайдан) азапты сұрады. Бұл – Алланың әмірі. Алла әділетсіздік жасамайды. Олардың айтқандарына шыда! Олар оны алыс деп санайды, ал Біз оны жақын деп көреміз» делінген. Содан кейін: «Олар қызықтап, әжуалайтын Қиямет қорқынышты, және ол келгенде, қылмыскерлерге үлкен қайғы әкеледі. Олар сол күні жазадан құтылу үшін әйелдерін, балаларын және ең жақын туыстарын беруге дайын болады, бірақ олар құтқара алмайды. Содан кейін адамдарға: «Осы күні адамдардың тағдыры олардың сенімі мен іс-әрекеттеріне байланысты шешіледі. Әлемде шындықтан безген және мұқтаждарға көмектеспей, байлық жинағандар тозаққа түседі, ал Алланың жазасынан қорқып, ахиретке сенген, намаз оқыған, байлықтарынан мұқтаждарға садақа берген, жамандықтан сақтанған, адал болған, уәделерін орындаған және шын куәлік бергендер жұмақта құрметті орынға ие болады» деп ескертілді.

Қорытындылай келе, Меккелік имансыздар Пайғамбарды (оған сәлем) қызықтап мазақтау үшін оған шабуыл жасағанда, оларға: «Егер сенбесеңдер, Алла сендерді сендерден жақсырақ халықпен ауыстырады», – деп ескертілді және Пайғамбарға (оған сәлем) олардың мазақтарына көңіл бөлмеуге, оларды бос сөздері мен ақымақтықтарында қалдыруға кеңес берілді, егер олар Қияметтің ұят-намысын бастан кешіруге ниеттенсе, өздері жаман соңын көреді» делінген. – Әбул А'ла Маудуди, «Тафхим әл-Құран».