Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотландиялық қой тұқымы
Scottish breed of sheep
Сой қойы – Шотландияның батыс аралдарындағы Сент-Килда архипелагындағы Сой аралындағы жабайы қойлар тобынан тараған үй қойының (Ovis aries) тұқымы. Бұл Солтүстік Еуропаның қысқа құйрықты қой тұқымдарының бірі. Ол үй қойларының жабайы ата-бабаларына – Жерорта теңізі муфлонына және Орталық Азияның мүйізді шұбар қойына физикалық жағынан ұқсас. Қазіргі үй қойларына қарағанда әлдеқайда кішкентай, бірақ мықтырақ және өте епті, қорқып қалғанда жартастардың арасында паналауға бейім. Сой қойлары толық қара немесе қоңыр түсті болуы мүмкін, көбінесе сары немесе қоңыр түсті болып келеді, құрсағы мен құйрығы ақшыл (шотланд гаэлі тілінде lachdann деп аталады, бұл Манкс лоагтан сөзімен байланысты); кейбіреулерінің бетінде ақ дақтар болады. 20 ғасырдың басында, кейбір Сой қойлары экзотикалық мал өсіру үшін көшірілді, мысалы, 1910 жылы Бедфорд герцогы құрған Вобурн аббаттығындағы "Парк Сой" мал тобы, "жабайы" сипаттамалары үшін таңдалды. 1930 жылдары, Маркиз Бют Сой аралынан Сент-Килда тобының тағы бір аралына – Хиртаға бірнеше Сой қойын көшірді, бұл адамдар мен олардың қойлары эвакуацияланғаннан кейін болды. Аралдың аты ежелгі норвеж тілінен келген, "Қой аралы" деген мағынаны білдіреді. Бұл тұқым Арран аралының жанындағы қасиетті аралға әкелінді және жабайы түрде өмір сүреді. Сой қойлары 1925 жылы аралды сатып алған Мартин Коулс Харманның бастамасымен Бристоль шығанағындағы Лунди аралына әкелінді. Сомерсеттегі Чеддар шатқалында және оның төңірегінде де шағын популяциясы бар. Бұл тұқым британдық тарихқа дейінгі тұқымдарға өте ұқсас болғандықтан, Бьюсер Ежелгі фермасында тәжірибелік археологияда қолданылды. Сой қойлары өте мықты және жабайыға айналуға мүмкіндік алды. Тұқым "Сирек тұқымдарды сақтау қоры" тарапынан "4-санат: Қауіп төмен" деп тізімделген, себебі тіркелген тұқымдық Сой қойларының саны 900 мен 1500 арасында ғана. Сой қойы Сент-Килдамен байланысты тағы екі қысқа құйрықты тұқымнан ерекшеленеді: Боререй (Боререй аралынан, басқа аралдан, және бұрын Хиртада өмір сүрген) және "Сент-Килда" – бұл Хебридтер қойларының бұрынғы аты (дегенмен, бұл тұқым Сент-Килдадан шыққан жоқ).
The Soay sheep is a breed of domestic sheep (Ovis aries) descended from a population of feral sheep on the island of Soay in the St Kilda Archipelago, about from the Western Isles of Scotland. It is one of the Northern European short tailed sheep breeds. It remains physically similar to the wild ancestors of domestic sheep, the Mediterranean mouflon and the horned urial sheep of Central Asia. It is much smaller than modern domesticated sheep but hardier, and is extraordinarily agile, tending to take refuge amongst the cliffs when frightened. Soays may be solid black or brown, or more often blonde or dark brown with buffish white underbelly and rump (known as lachdann in Scottish Gaelic, which is cognate to the Manx loaghtan); a few have white markings on the face. In the early twentieth century, some Soay sheep were relocated to establish exotic flocks, such as the flock of "Park Soay" at Woburn Abbey, established by the Duke of Bedford in 1910, and selected for "primitive" characteristics. A number of Soay sheep were translocated from Soay to another of the St Kilda group, the island of Hirta by the Marquess of Bute in the 1930s, after the human population and their sheep were evacuated. The name of the island is from Old Norse Seyðoy, meaning "Island of Sheep". The breed was introduced to and live wild on Holy Isle off Arran. Soay sheep were introduced from St Kilda to Lundy, an island in the Bristol Channel, by Martin Coles Harman soon after he purchased the island in 1925. There is also a small population living wild in and around the Cheddar Gorge in Somerset. The breed was used in experimental archaeology at Butser Ancient Farm because it closely resembles British prehistoric breeds. The Soays are particularly hardy and have been allowed to become largely feral. The breed is listed in "Category 4: At Risk" by the Rare Breeds Survival Trust, because there are only between 900 and 1500 registered breeding Soay ewes. The Soay is distinct from two other short tailed breeds also associated with St Kilda: the Boreray (from Boreray, another of the islands, and formerly also living on Hirta), and the "St Kilda", a former name for the Hebridean sheep (which is probably not from St Kilda at all).
Ғылыми зерттеу
Хирта аймағындағы қой популяциясы басқарылмайды және 1950 жылдан бері ғылыми зерттеулерге тақырып болып келеді. Бұл популяция эволюцияны, популяция динамикасын және демографияны зерттеуші ғалымдар үшін өте қолайлы зерттеу нысаны болып табылады, себебі ол басқарылмайды, жабық (эмиграция немесе иммиграция жоқ) және маңызды бәсекелестері немесе жоратындары жоқ. Қойлар тығыздыққа шамадан тыс тәуелділік деп аталатын құбылысты көрсетеді, онда олардың популяциясы ешқашан тепе-теңдікке жетпейді. Популяцияның өсуі аралдың сыйымдылығын асып түседі, бұл әдетте популяцияның күрт төмендеуіне алып келеді, содан кейін цикл қайталанады. Мысалы, 1989 жылы 12 апта ішінде популяция үштен екі бөлігіне дейін азайды. Климаттың өзгеруі салдарынан бұл тұқымның мөлшері кішірейіп барады.
The Hirta population is unmanaged and has been the subject of scientific study since the 1950s. The population makes an ideal model subject for scientists researching evolution, population dynamics and demography because the population is unmanaged, is closed (no emigration or immigration) and has no significant competitors or predators. The sheep exhibit a phenomenon known as overcompensatory density dependence, in which their population never reaches equilibrium. The population growth is so great as to exceed the carrying capacity of the island, which eventually causes a dramatic population crash, and then the cycle repeats. For example, in 1989, the population fell by two thirds within 12 weeks. The breed is becoming smaller because of the change in climate.
Тұқымның ерекшеліктері
Қойдың құйрығы қысқа және жүнін табиғи түрде төгеді, оны көктем мен жаздың басында қолмен жұлып алуға болады (бұл "руинг" деп аталады). Жыл сайын әрбір қойдан шамамен бір килограмм жүн алуға болады. Қошақандар кеш жетіледі және коммерциялық тұқымдарға қарағанда кішірек етті дене шығарады. Соай қойының еті майлылығы аз, жұмсақ және холестеринге толы емес. Оның дәмі, қарапайым қой тұқымдарымен салыстырғанда, күштірек және жабайы татымды болып келеді. Саффолк немесе Мул сияқты ірі тұқымдармен будандастыру ірі етті денелерді береді, олар майлылығы аз болады және дәмінің көп бөлігін сақтайды. Соай Фарер аралдарындағы Литла Димун аралындағы тағы бір жабайы түрге өте ұқсас, ол он тоғызыншы ғасырдың ортасында жойылып кетті, бұл шамадан тыс аң аулаудың салдарынан болды.
The sheep have short tails and naturally shed their wool, which can be hand plucked (called rooing) in the spring and early summer. About one kilogram of wool can be obtained from each animal per year. The lambs are late maturing and produce smaller carcasses relative to commercial breeds. The meat from the Soay is lean, tender and low in cholesterol. It has a stronger flavour with a gamey taste when compared to more common sheep breeds. Crossing with larger breeds, such as the Suffolk or Mule, can produce larger carcasses which will be lean and still retain much of the flavour. The Soay is very similar to another feral type from the island of Lítla Dímun in the Faroe Islands, which became extinct in the mid nineteenth century, partially due to overhunting.