Кіріспе

Георгиктер (лат. Georgici) – латын ақыны Вергилийдің б.з.д. 29 жылы жарияланған поэмасы. Атауынан көрініп тұрғандай (грекше γεωργικά, geōrgiká, яғни «егіншілік туралы») поэманың тақырыбы – егіншілік; бірақ тыныш ауылдық поэзияның мысалы болудан мүлдем алыс, бұл туынды мазмұны мен мақсатындағы керістермен ерекшеленеді. «Георгиктер» Вергилийдің «Эклогтардан» кейін және «Энеидадан» бұрын жазған екінші маңызды туындысы саналады. Поэма түрлі бұрынғы көздерге сүйенеді және ежелгі заманнан бері көптеген авторларға әсер етіп келеді.

Сипаттамасы мен түйіндемесі

Бұл еңбек төрт кітапқа бөлінген 2188 гекзаметрлік тармақтан тұрады. Нақты жұлдыздардың шығуы мен батуына байланысты жылдық уақыт Вергилий заманындағы прецессия кезеңі үшін дұрыс болды, демек қазір әрқашан дұрыс болмайды.

Бірінші кітап

Вергилий өлеңін Мэценатқа арнаумен бастайды, содан кейін төрт кітаптың мазмұнын береді, одан кейін түрлі шаруашылық құдайларына және Августқа дұға етеді. Ол Варроның шаруашылық туралы еңбегін үлгі етіп алады, бірақ одан маңызды тұрғыда ерекшеленеді. Бірінші кітаптың бірінші жартысын көптеген техникалық мәліметтер толтырады; ерекше қызығушылық тудыратыны – 160–175 жолдар, онда Вергилий тырманы сипаттайды. Ежелгі дәуірлердің тізбегінде, Гесиодтың үлгісімен, Юпитер дәуірі және оның алтын ғасырмен, сондай-ақ қазіргі адамзат дәуірімен байланысы қасақана шиеленіспен жасалған. Адамзаттың шаруашылық және басқа да әрекеттерінің табысқа немесе сәтсіздікке жетуіне еңбектің үлесі ең маңыздысы болып табылады. Кітаптың шешімі 311–350 жолдарда адам баласының барлық күш-жігерін жоққа шығаратын үлкен дауылдың сипаттамасымен бітеді. Әр түрлі ауа райының белгілерін толық баяндағаннан кейін, Вергилий Цезардың өлтірілуімен және азамат соғысымен байланысты алдын ала хабарларды тізімдейді; құтқару үмітін тек Октавиан ғана сыйлайды.

Екінші кітап

Екінші кітаптың маңызды тақырыптары – ауыл шаруашылығының адамның жаушыл табиғатпен күресі, көбінесе зорлық-зомбылыққа толы сипаттамалармен берілген, сондай-ақ Сатурн мен Юпитер дәуірі. Бірінші кітап сияқты, бұл кітап та қарастырылатын мәселелерге – жүзім шаруашылығына, ағаштарға және зәйтүнге – қатысты құдайларға арналған өлеңмен басталады. Келесі жүз жолда Вергилий орман және жеміс ағаштары туралы айтады. Олардың өсуі мен көбеюі егжей-тегжейлі сипатталған, табиғи жолдар мен адамның араласуын қажет ететін әдістердің арасындағы айырмашылық көрсетілген. Өсімдіктерді тамырмен көбейту туралы үш бөлім ерекше қызығушылық тудырады: олар адамның табиғатты өзгертуінің кереметтері ретінде ұсынылады. Сонымен қатар, әртүрлі елдердің ағаштары мен өнімдерінің тізімі жылдамдықпен берілген. Өлеңнің ең танымал бөлігі – Laudes Italiae, яки Италияны мақтау – шетелдік кереметтермен салыстыру арқылы кіріспесі жасалған: олардың барлығына қарамастан, Италиядан артық мақтауға лайық жер жоқ. Мәдени тұрғыдан қызықты нәрсе – 176-шы жолдағы Аскраға сілтеме, ежелгі оқырман оны Гесиодтың туған жері ретінде білген. Одан кейін жүзімді күтіп-баптау, олардың өртпен жойылған жарқын көрінісімен аяқталады; содан кейін жүзімді қашан отырғызу керек екені туралы кеңес беріледі, және осы кітаптың тағы бір әйгілі бөлігі – Көктемді мақтау. Бұл суреттерде көктемнің келгенімен бірге туындайтын өсім мен сұлулық бейнеленген. Ақын одан әрі сабақты түсіндіруге қайта оралып, жүзім туралы көптеген мәліметтер береді, олардың нәзіктігі мен еңбек талап ететіндігін баса көрсетеді. Жануарлардың келтіретін зияны туралы ескерту, Бахусқа неліктен текелер құрбандыққа шалынатынын түсіндіруге мүмкіндік береді. Зәйтүн ағашы жүзімге қарағанда шаруаға аз күш-жігер жұмсауды қажет етеді. Енді, жүзімнен басқа ағаштар туралы айтамыз: жеміс беретін және пайдалы ағаштан жасалатын ағаштар. Содан кейін Вергилий қайтадан жүзімдіктерге оралады, Лапифтар мен Кентаврлар шайқасының аңызын еске түсіреді, бұл бөлім Vituperation деп аталады. Кітаптың қалған бөлігі қаладағы бұзықтықтан гөрі қарапайым ауыл өмірін мақтауға арналған.

Үшінші кітап

Үшінші кітап негізінен және сырттай көріне мал шаруашылығымен айналысады. Ол екі маңызды бөлімнен тұрады, алғашқы жартысы тұқымдық малдың таңдалуына және жылқы мен сиыр малдың көбейтілуіне арналған. Соңында барлық жануарлардағы жыныстық құштарлықтың қоздыратын әсері сипатталады. Кітаптың екінші жартысы қой және ешкілерді күтуге, қорғауға және олардың қосалқы өнімдеріне арналған. Соңында Норик провинциясындағы обаның салдарынан келген қирату мен зардаптар суреттеледі. Екі бөлім де қысқа шақыру сөзбен – прологпен басталады. Өлеңдерде грек және итальян құдайларына дұға етіліп, Вергилийдің Цезарь мен оның меценаты Мэценатты құрметтеу ниеті, сондай-ақ оның биік поэзиялық мұраттары мен материалдың қиындығы сияқты мәселелер талқыланады. Көптеген зерттеушілер осы кітаптың екі жартысының да драмалық аяқталуы мен махаббат және өлім тақырыптарының жеңілмейтін күші арасындағы параллельдіктерді атап өтті.

Төртінші кітап

Төртінші кітап, екінші кітаптың дыбыстық қарсыласы, шамамен жартысына бөлінеді; бірінші жартысы (1–280) дидактикалық сипатта және адам қоғамының үлгісі ретінде аралардың өмірі мен әдеттерін зерттейді. Аралардың еңбегі патшаға арналған және олар қоғам үшін өмірін беруге дайын, бірақ оларда өнер мен махаббат жоқ. Еңбегіне қарамастан, аралар қырылып, барлық колония өледі. Аралардың қайта жаңғыруы бугония арқылы жүзеге асырылады, яғни өгіздің денесінен спонтанды түрде қайта туылау. Бұл процесс екінші жартысында (281–568) екі рет сипатталады және 315-жолдан басталатын Аристай эпиллионын қоршайды. Бұл эпиллионда кітаптың тоны дидактикалықтан эпикалыққа және элегиялыққа өзгереді, оның ішінде Орфей мен Эвридиканың оқиғасы бар. Аристай араларын жоғалтқаннан кейін анасы, нимфа Киренаның үйіне барады, онда оған колонияларын қалай қалпына келтіру керектігі туралы нұсқаулар беріледі. Ол көруші Протейді ұстап алып, өзінің қай құдай рухын ашуландырғанын және ара қоныстарын қалай қалпына келтіру керектігін мәлімдеуге мәжбүрлеуі керек. Протейді байлағаннан кейін (ол көптеген түрлерге айналғанымен нәтижеге жетпейді), Протей Аристайға Орфейдің әйелі Эвридиканың өліміне себепкер болып, нимфаларды ашуландырғанын айтады. Протей Орфейдің Эвридиканы қайтару үшін жер астына түсуін, оның Тартарға қайта оралуына себеп болған артқа қарауын және соңында Цикон әйелдерінің қолынан Орфейдің қаза тапқанын баяндайды. Төртінші кітап сегіз жолдық сфрагис немесе мөрмен аяқталады, онда Вергилий өзінің поэзиялық өмірін Октавиан генералдың өмірімен салыстырады.

Грек тілінде

Вергилийдің гексаметрмен дидактикалық өлең жазу үлгісі – ежелгі грек ақыны Гесиод, оның «Еңбек пен күн» поэмасы «Георгикалармен» адамның жерге қатысты байланысы және еңбек етудің маңыздылығы тақырыптарын ортақ бөліседі. Эллинистік ақын Никандердің жоғалған «Георгикалары» да маңызды ықпал еткен болуы мүмкін. Вергилий басқа грек авторларын да үлгі ретінде және дереккөз ретінде пайдаланды, олардың кейбіреулері техникалық ақпарат үшін болды, мысалы, эллинистік ақын Арат астрономия және метеорология үшін, Никандер – жыландар туралы ақпарат үшін, философ Аристотель – зоология үшін, ал Аристотельдің шәкірті Теофраст – ботаника үшін, сондай-ақ эллинистік ақын Каллимах – поэтикалық және стильдік мәселелер үшін. Гомерден бастау алатын грек әдеби дәстүрі Вергилийдің мифологиялық толықтығы мен аралыққа таралуын пайдалану үшін маңызды көз болып табылады.

Римдік

Лукрецийдің "De Rerum Natura" шығармасы Вергилий үшін жанр және метрика тұрғысынан негізгі латын үлгісі болып табылады. Вергилий поэзиясының көптеген бөлімдері Лукрецийге қарызды: үшінші кітаптағы оба суреттемесі, "De Rerum Natura" шығармасын аяқтаған Афина обасын үлгі еткен. Вергилий латын тіліндегі алты буынды өлеңдерді Лукрециймен бірге Эннийдің арқасында қалыптастырды. Вергилий поэзиясына көнелік сипат беру үшін Эннийге тән тілді жиі қолданады. Бір ғалымның пікірінше, Вергилий кейбір жерлерде поэмасына ерекше итальяндық мінез беру үшін Италияның халық әндері мен сөйлеу үлгілерін де пайдаланған. Вергилий кейде неотерик ақындарына да сүйенеді, ал Катуллдың "Carmen 64" шығармасы "Георгиктердің" 4-ші кітабындағы Аристайдың эпиллионына зор ықпал еткен болуы мүмкін. Вергилийдің кең білімі және оның үлгілерін шеберлікпен үйлестіруі шығарманың әртүрлі бөлімдерінің және поэманың жалпы табысына орасан зор үлес қосады.

Философиялық контекст

Вергилийдің өмір кезеңінде Римде екі басым философиялық мектеп болды: стоицизм және эпикурейшілдік. Осы екеуінің ішінде эпикурейшілдік Георгикада ғана емес, Вергилийдің әлеуметтік және рухани ортасында да үстемдік құрды. Вергилийдің жақын досы, Вергилий қайтыс болғаннан кейін «Энеиданы» жариялаған Варий Руф, сондай-ақ Гораций және оның меценаты Мэценаттың да эпикурейлік көзқарастары болды. «Георгикаға» ең көп әсер еткен философиялық мәтін – Лукрецийдің «De rerum natura» эпикурейлік дастаны. Г. Б. Конте «Георгика» 2.490–502-дегі «Felix, qui potuit rerum cognoscere causas» атты бағдарламалық мәлімдемесін келтіре отырып, «Георгиканың негізгі түрткісі Лукрециймен болған әңгімеден туды» деп атап көрсетті. Сол сияқты, Дэвид Уэст үшінші кітаптағы оба туралы талқысында Вергилийдің «Лукреций поэзиясымен толығанын, ал оның сөздері, тіркестері, ойлары мен ырғақтары оның санасында бірігіп, поэзиялық өнердің жаңа туындысына айналды» деп мәлімдеді.

Саяси жағдай

Цезардың 44 ж.б.д. қазасымен басталып, 31 ж.б.д. Актиум шайқасында Антоний мен Клеопатраны жеңген Октавианмен аяқталған аралықта Рим дерлік үздірілмейтін азаматтық соғыстардың ортасында болды. Шамамен 15 жылдық саяси және әлеуметтік дүрбелеңнен кейін, Екінші Триумвираттың жалғыз тірі қалған мүшесі Октавиан Рим әлемінің жаңа басшысы ретінде бекем орнықты. Октавиан билікке келгеннен кейін Римде салыстырмалы бейбітшілік пен гүлдену орнады. Дегенмен, Октавианның Актиумдағы жеңісі Республиканың құлауын да білдірді. Октавиан Рим әлемінің жалғыз билеушісі болғандықтан, Рим империясы дүниеге келді. Вергилий осы кезеңде және азаматтық соғыстың осы фондық жағдайында «Георгиканы» жазды. «Георгикада» тікелей саяси мәтіндер жоқ болғанымен, саяси мәселелерге толыққанды назар аударылмаған. Өлеңде Октавианға тікелей де, жанама түрде де сөздер айтылады, сонымен қатар саяси тұрғысынан түсіндірілуі мүмкін сілтемелер мен бейнелер бар бірнеше бөлімдер бар, мысалы, 3-кітаптағы оба сипаттамасы және 4-кітаптағы Вергилийдің ара қоғамын сипаттауы. Бұл сілтемелер мен бейнелердің саяси мағынасы бар-жоғын білу мүмкін емес, бірақ Вергилийдің азаматтық соғыс жылдарының ықпалында болғанын жобауға болады. Олар қасақана жасалған-жасалмағанына қарамастан, егер Светонийге сенер болсақ, бұл сілтемелер Октавианды алаңдатқан жоқ, өйткені Вергилий оған «Георгиканы» 29 ж.б.д. оқып бергендігі айтылады.

Лаудес Галли

Сервийдің төртінші кітаптың ортасынан соңына дейін Корнелий Галлға арналған мақтаулар сериясы көп болғандығы туралы (латын тілінде "Галлдың мақтауы" дегенді білдіреді) пікірі көптеген ғалымдардың талқылауына себеп болды. Сервийдің айтуынша, Галлдың жоғалып кеткеннен кейін Вергилий Галлға арналған мақтауларды Орфей эпизодымен алмастырған. Сервийді қолдайтындар Орфей эпизодын жақсы өңделмеген, әлсіз эпизод деп санайды және ол Георгиктердегі басқа эпизодтардан өзгеше, себебі ол біз көріп отырған дидактикалық стильден радикалды түрде өзгеше, оны логикалық жағынан дұрыс емес, қиын енгізілімге айналдырады. Шындығында, эпизодтың ерекшеліктері бар; ол мифологиялық материалды қамтитын эпиллион. Эпизод оқиғаны дамытпайды және Вергилийдің тақырыбына тікелей қатысы жоқ. Қиын, ашық соңы осы түсіндірмені растайды. Андерсон өте әсерлі мақаласында бұл көзқарасты жоққа шығарды және қазір Лаудес Галли болмаған және Орфей эпизоды түпнұсқа деп есептеледі. Жалпы, жоғарыда айтылған пікірге қарсы аргументтер Сервийдің сенімділігіне күмән келтіреді, ол Георгиктердің соңы мен Галл туралы айтылған Эклогтардың соңын шатастырған болуы мүмкін екенін айтады. Сонымен қатар, олар оның хронологиялық дәлелдерге негізделген дұрыстығына күмән келтіреді: Георгиктер Галлдың ұятқа қалуы мен өзін-өзі өлтіруінен бірнеше жыл бұрын аяқталған болар еді, сондықтан поэманың соңының баламалы нұсқасының дәлелдерін күтуге болар еді – немесе кемінде оны қамтитын көбірек дереккөздерді. Керісінше, Орфей эпизоды өлеңнің ажырамас бөлігі ретінде түсініледі, ол көптеген идеяларды нығайтып немесе мәтін бойына айтылған кернеулерді қайта қарастырып, проблемалық жағдайға түсіріп, оның этикасын көрсетеді немесе тұжырымдайды. Ұсынылған зерттеулер мен түсіндірмелердің ауқымы өте кең, ал аргументтер поэманың оптимистік немесе пессимистік оқуларынан бастап еңбек, эпикурейлік және адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынас туралы түсініктерге дейін жетеді.

Энеидадағы қайталаулар

Вергилийдің кейінірек жазған "Энеида" эпопеясында "Георгикадан" толық немесе ішінара қайта пайдаланған 51 шумақ бар. Бұл қайталаулардың 1) кейінгі жазушылар мен редакторлардың мәтінге енгізген қосымшалары ма, 2) "Энеиданың" аяқталмағандығын көрсететін белгілер ме, әлде 3) ақынның екі поэма арасындағы маңызды байланыстарды көрсететін қасақана жасаған қайталаулары ма деген пікірталас бар. Уорд Бриггстің мұқият зерттеуі көрсеткендей, "Георгикада" және "Энеидада" шумақтардың қайталануы, әлдебір ымдау стиліне бейімделген Виргилийдің қасақана жасаған әрекеті болуы мүмкін, бірақ ол өзінің бұрынғы жазбаларын жоққа шығармайды. Шындығында, Виргилий өзінің алғашқы туындысы – "Эклогтардан" толық шумақтарды "Георгикаға" енгізеді, бірақ қайталаулардың саны әлдеқайда аз (тек сегіз) және үш туындысының ешқайсысында да бір шумақ толық қайталанбаған сияқты. "Георгикадан" алынған материалдың "Энеидадағы" қайталануы ұзындығы мен өзгеру дәрежесі бойынша әртүрлі. Кейбір дәл емес, жеке шумақтың қайталануы Виргилийдің немесе жазушының ыңғайсыздығын көрсетуі мүмкін. Дегенмен, ұзақ қайталанулар қызықты үлгілерді көрсетеді. Шамамен жартылай жағдайда техникалық, егістік сипаттамалары эпикалық теңеулерге бейімделеді. Бұл орынды, себебі көптеген эпикалық теңеулердің негізі – эпостық кейіпкерлерден алысқан табиғи және тұрмыстық әлемдерде жатыр. Виргилий бірдей шумақтарды жаңа контекстке енгізу арқылы техникалық шеберлігін көрсетеді, осылайша "Георгикадағы" бастапқы мағынасынан өзгеше немесе кері мағына тудырады. Сонымен қатар, осы қайта жазылған шумақтардың кейбіреулері Виргилийдің бұрынғы әдеби үлгілерінің туындыларынан, соның ішінде Гомердің "Илиадасы" мен "Одиссеясы", Аполлоний Родосскийдің "Аргонавтикасы", Эннийдің "Анналдары" және Лукрецийдің "Табиғат туралы" еңбегінен алынған. Бір-екі шумақ арқылы Виргилий әртүрлі тақырыптарды қарастыратын әртүрлі мәтіндердің тақырыптарын байланыстырады (немесе арақашықтығын сақтайды), кеңейтеді (немесе қысқартады), соның нәтижесінде бай интертекстуалды "Энеиданы" жасайды.

Ежелгі қабылдау

Георгика жұмысы ауыл шаруашылығы ғылымға айналған кезде басталды, ал Варро өзінің "Res rusticae" еңбегін жариялаған еді, Вергилий оған дереккөз ретінде сүйенді – бұл фактіні түсіндіруші Сервий мойындаған. Вергилийдің алдыңғы буын авторларын зерттеуі келесі ұрпақ жазушыларының кең ауқымды әдеби реакциясын қозғады. Сенеканың "Виргилий шаруаға білім беруді емес, оқырманды қуантуды мақсат тұтқан" есебі, Вергилийдің поэзиялық және философиялық тақырыптары гексаметрлерінде көптеп кездесетінін көрсетеді (Сен., Моральдық хат 86.15).

XVIII ғасырдағы қабылдау

Джон Драйденнің 1697 жылы Вергилийдің «Георгика» поэмасын аударғандығы 18 ғасырда білімді топтардың арасында ауыл шаруашылығы поэзиясына және ауыл өміріне деген қызығушылықты қайта жақтандырды. Сол жылы жас Джозеф Аддисон «Вергилийдің «Георгика»лары туралы эссе» атты еңбегін жариялады. Оның пікірінше Вергилийдің поэмасы осы жанрдың басты үлгісі болып көрінді, ол оны «ер шаруашылығы ғылымының бір бөлігі, әдемі безендіріліп, поэзияның барлық сұлулығымен және көркемдігімен ұсынылған» деп анықтады. Бірақ, 18 ғасырдың контекстінде, «георгика»ға деген қызығушылық немесе оны тәуелсіз туындылар үшін үлгі ретінде таңдау «терең саяси» сипатқа ие болды, Вергилийдің әлеуметтік және саяси дүрбелеңдерден кейін ауылдық тақырыптарға деген қарым-қатынасын мойындады. Вергилийдің туындыларының тоны «тәртіпсіздіктен тәртіп орнатуға» деген құштарлықты білдірді, бұл Рим Август дәуірінің табысқа жеткенімен сәйкес келді, дәл сол сияқты британдық Август дәуірі 17 ғасырдың әлеуметтік қозғалысы мен азаматтық келіспеушіліктерінен пайда болды. Кейінгі дәуірдің білімді адамдары осы параллельді тез байқады, бірақ назар да өзгерді. Вергилий үшін қала өмірі мен ауылдың қарапайымдылығы арасында қарама-қайшылық болса, 18 ғасырдың ақсүйектері үшін қала мен ауыл бір-біріне тәуелді болды. Өздерінің арнайы «георгикаларын» жазғандар, олар туралы жазған тауарларды жергілікті және ұлттық өркендеуге үлес қосатын сауда заттары ретінде қарастырды. Римдіктер үшін егін шаруашылығы астанаға қызмет ету үшін жүргізілді; британдықтар үшін империя сауда-саттық арқасында нығайтылды және мұндай тауарлар жалпы игілікке септігін тигізді. Бір сыншы атап көрсеткендей: «Британ кітапханасында [18 ғасыр] кезеңінен келе жатқан «Георгика»ның жиырмадан астам аудармасы сақталған, олардың сегізі – «Георгика»ның жеке басылымдары. Осы аудармалардың бірнешесі, мысалы Драйденнің аудармасы, ғасыр бойы қайта-қайта басылып шықты. Жаңа аудармалардың қарқынды қарқыны 19 ғасырдың басында да жалғасты, 1808 жыл үш жаңа нұсқаның пайда болған «ғажайып жыл» болды». Олардың кейбіреулері, мысалы Драйденнің және Лаудердейл графының (1709) аудармалары, негізінен поэтикалық мақсаттарды көздеді. Басқа аудармашылар дін қызметкерлері болды (Томас Невилл, Кембридж, 1767) немесе прозаға аударғанда мектепте пайдалануды ескерді (Джозеф Дэвидсон, Лондон, 1743). Уильям Сотби өзінің 1800 жылғы әдеби нұсқасын Еуропадағы басқа нұсқалармен салыстырып, оны «Georgica Publii Virgilii Maronis Hexaglotta» (Лондон, 1827) атты сәнді фолио басылымында қайта жариялады. Онда оған итальян тілінде Джан Франческо Соаве (1765), испан тілінде Хуан де Гусман (1768), француз тілінде Жак Делиль (1769) және неміс тілінде Иоганн Генрих Восс (1789) аударған нұсқалар қосылды. Голландтың ағылшын шаруашылығына тигізген әсері поэманың қайта жандануына жол ашты, өйткені Нидерландыда римдік шаруашылық тәсілдері әлі де басым болды және оларды Жост ван ден Вонделдің «Георгиканы» голланд тіліне (1646) аударған прозасы қолдады. Англиялық фермерлер де өздері нағыз виргилийлік шаруашылық техникаларын үлгі етіп алуға тырысты. 1724 жылы ақын Уильям Бенсон: «Ағылшын жерінде Вергилийдің өнері Италияның өзінен де көп» деп жазды. Виргилийдің қазіргі заманғы шаруашылық тәжірибесін көрсетуге тырысқан аудармашылардың арасында Джеймс Гамильтон болды, оның Вергилийдің туындысының прозалық аудармасы «осындай жазбалар мен ойлармен жарияланды, ол оны керемет фермер сияқты жазған сияқты көрінеді» (Эдинбург, 1742). Бұл ұмтылыс дұрыс аударма жасау үшін шаруашылық тәжірибесінің қажетті шарты екендігіне негізделді, ал оның жетіспеуі, Уильям Бенсонның пікірінше, Драйденнің нұсқасын жарамсыз деп тануға себеп болды. Роберт Хоблиннің шаруа ретінде тәжірибелі болғаны оның 1825 жылы «Георгиканың» бірінші кітабын бос өлеңмен аударғандығының кепілі деп есептеді; тіпті қазіргі уақытта Питер Фэллонның 2004 жылғы нұсқасы оның «поэт және фермер, осы поэманы аударуға ерекше жарамды» екендігін мойындады. Алайда Хоблин осы тұстағы пікірін тек интерполяция және арнайы өтінішпен ғана қорғай алды. Еуропа бойынша виргилийлік стильдегі шаруашылық нұсқаулықтары ауыл шаруашылығы революциясына жол берді және олардың қолданылуы ғылыми деректермен, техникалық графиктермен және статистикамен алмастырылды.

Қазіргі оқулар

Вергилийдің өлеңіндегі айқын саяси элемент кейбір аудармашыларды қызықтырды, олар оны өздерінің жергілікті жағдайларына бейімдеді. Евгений Вульгарис Георгиканы 1786 жылы Санкт-Петербургтен жариялаған, оның мақсатының бірі – Гректердің осы аймаққа қоныстануын ынталандыру арқылы Ресейдің жаңа қосылған Қырымды ассимиляциялауына қолдау көрсету болды. Виргилийдің жабайы даланы жарастыру тақырыбы Григорий Потемкинге – грек сүйгіш Маэценат ретінде, ал Екатерина Ұлына – жаңа территорияның әл-ауқатын басқаратын дана билеуші ретінде мадақ айтқан кіріспе өлеңінде одан әрі күшейтілді. Сондай-ақ, Вульгарис өзі (қазіргі Новороссия және Азов архиепископы) императорлық Вергилийге айналды деген тұжырым бар. Ұлыбританияда Вергилийге құрметті азаматтық мәртебе беруге бейімділік болды. Т. Ф. Ройдс өзінің ғасыр басындағы «Everyman» басылымына жасаған аудармасының кіріспесінде: «Латын ақынының тегі болғандай, Вергилий де осы жерде ағылшын ақыны болып табылады, ал оның көптеген аудармашылары оған ағылшын тегін де жасады» деді. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Девон графтығында тұрған К. Дэй Льюис өзінің аудармасын патриоттық мәлімдеме деп қарады. Ол кейін былай деп түсіндірді: «Мені Вергилий арқылы Англияның сөйлеп тұрғаны, ал Георгиканың Вергиліі мен араласқан ағылшын шаруалары мен жұмысшылары арқылы сөйлеп тұрғаны көтеріңкі сезіммен қуантты». Оның жаңа аудармасы, көптеген бұрынғы аудармалардың арасында, «көптеген классикалық ғалымдардың стилін бұзған латын тілінен туындаған ерекше пиджин ағылшын тілінен» аулақ болып, оның орнына қарапайым, түсінікті стильде жазылу арқылы өзін ақтады. XXI ғасырда Фредерик Буайердің Георгиканың француз тіліндегі нұсқасы «Le Souci de la terre» (Жерге қамқорлық) деп аталды және қазіргі экологиялық мәселелерге үндеді. «Мен аудармашы ретінде, – деп түсіндіреді ол кіріспесінде, – жерге қатысты қазіргі қайғылы жағдайдың болашаққа ежелгі еңбек арқылы жеткізілетінін сезінемін. Яғни, өткен мен болашақ дәл қазір диалог құруда». Ал бір жағынан, Вергилийдің заманындағыдай, бұл экологиялық дағдарыс назардың жоғалтылуының, бұрынғыда шетелдік соғыстар мен азаматтық қақтығыстарға ден қоюдың салдарынан туды.

Бағбандық нұсқаулықтар

Вергилийдің шығармалары қарапайым шаруашылықтан гөрі әлдеқайда кең мәселелерді қамтыды, ал кейінірек дидактикалық бағытталған өлеңдер жиі «Георгика» да айтылған жекелеген тақырыптарды зерделеп, дамытты. «Кез келген тақырыптағы ең алғашқы ағылшын георгикасы» деп аталған шығарма тек бағбандалыққа қатысты нақты кеңестермен шектелді. Белгісіз Джон шеберге жатқызылатын «Бағбандалық туралы әңгіме» (The Feate of Gardeninge) 15 ғасырдың бірінші жартысынан бастап жазылған және жыл бойы жеміс-жидектер, шөптер мен гүлдерді себу, отырғызу және өсіру жөнінде нұсқаулар береді. Өлеңнің 98 шумағы әртүрлі ұзындықтағы жолдардан тұрады және кейде толық рифмаланбаған; шығарма басылмаған, бірақ түсіндірмелер жазылған қолжазбалар оның зерттелгенін және пайдаланылғанын көрсетеді. Джон шебердің өлеңі ғасырлар бойы бағбандалық нұсқаулықтарының бастауында тұр. Олардың арасында Джузеппе Милионың «De Hortorum Cura» (Брешия, 1574) және Рене Рапиннің танымал «Hortorum Libri IV» (Бақтар, 1665) сияқты латын тіліндегі өлеңдер де бар. Соңғысы латын гексаметрімен жазылған төрт бөлімнен тұрады, олар гүлдерге, ағаштарды орналастыруға, суға және жеміс бақтарына арналған. Одан кейін Джон Эвелин кіші 1673 жылы және Джеймс Гардинер 1706 жылы аударған екі ағылшын нұсқасы пайда болды. Бірақ бұл нұсқалар рифмаланған шумақтарда жазылса, Уильям Мейсон кейіннен «Ағылшын бағы: төрт кітаптан тұратын өлең» (1772–81) атты шығармасы үшін Милтонның бос өлеңін таңдады – бұл «Георгиканы» үлгі еткен түпнұсқа шығарма. Оның француз әріптесі Жак Делиль латын «Георгикасын» аударғаннан кейін, «Бақтар, немесе ландшафтті әдемілеу өнері» (Les Jardins, ou l'Art d’embellir les paysages, 1782) тақырыбында төрт бөлімнен тұратын өлеңін жариялады. Мейсон сияқты ол да формалды бақ дизайнына қарағанда ландшафттік дизайнды жоғары бағалады және оның еңбегі келесі екі онжылдықта бірнеше рет ағылшын тіліне аударылды.

Ағылшындық грузиндер

Жоғарыда аталған XVIII ғасырдағы мысалдардан өзге, ағылшын ақындары Виргилий стиліндегі басқа да георгикалық және ауылдық тақырыптағы шығармалар жазды, олар ауылдық өнерге деген құрметті және елдік жердегі өмірдің бақытын білдірді. Олардың арасында Джон Филипстің "Сидр" (1708) және Джон Гейдің "Ауылдық ойындар: Георгика" (1713) сияқты нақты тақырыптарға арналған өлеңдер болды. Содан кейін Гей "Тривиа, яки Лондон көшелерінде серуендеу өнері" (1716) атты "толық көлемді пародиялық георгиканы" жазды. Бұл өлең Вергилийдің өлеңіндегі әдіс-тәсілдерге және эпизодтарға сүйенді және сол дәуірдегі танымал классикалық жанрлардың жаңаруымен, сондай-ақ басқа август ақындарының эклогаларына қалалық тақырыптарды енгізуімен салыстырылуы мүмкін. Кейінгі дидактикалық георгиканың мысалдары: Кристофер Смарттың "Нәжік бақшасы" (1752), Роберт Додслидің "Егіншілік" (1753) және Джон Дайердің "Жүн" (1757). Одан көп ұзамай, Джеймс Грейнджер өзінің "Қант қамысы" (1764) шығармасында "Батыс Үндістандық георгиканы" жасады, бұл форманың ауқымын Кариб теңізіне, британдық отаршылдық кәсіпорнымен бірге кеңейтті. Көптеген практикалық нұсқаулықтар Вергилийдің заманауи аудармаларынан айырмашылығы, Милтонның бос өлеңін ұнатты, ал кейінгі мысалдар Вергилий үлгісіндегідей, төрт кантоға дейін созылды. Кейіннен Джеймс Грэмнің "Британдық георгикалары" (Эдинбург, 1809) сияқты кең ауқымды өлеңдер пайда болды. Алайда, оның жұмысы басқа жоспармен жүргізілді, ол ауыл шаруашылығы жылының әр айы бойынша өтіп, Шотландиядағы жағдайларға назар аударды, себебі "Британ аралдары Вергилийдің георгикаларында айтылған елдерден көптеген жағынан ерекшеленеді". Жаку Делиль Францияда осыған ұқсас "Елдік адам, яки француз георгикалары" (Страсбург, 1800) атты еңбегін жазған еді, ал оның аудармасы Джон Мунде келесі жылы Лондонда "Ауыл философы: яки француз георгикалары, дидактикалық өлең" деп жарияланды, ал 1804 жылы АҚШ-та жарық көрді. Алайда, екі шығарма да георгикалар деп аталғанымен, дидактикалық емес, мерекелік функцияны атқарады. Олар Вергилийдің өлеңдеріне құрмет көрсетіп, сілтеме жасайтын, бірақ басқа мақсатты көздейтін еңбектер. Бұл сипаттамалық жазу жанрының Ренессанс дәуіріндегі тамыры Политианның "Рустикус" (1483) поэмасында, ол Гесиод пен "Георгиканың" дидактикалық өлеңдері бойынша лекцияларына кіріспе ретінде оқу үшін жазылған. Оның мақсаты ауылдық өмірді мақтау, сонымен қатар оның маусымдық шаруашылықтарын сипаттау болды. Джеймс Томсон өзінің "Маусымдар" (1730) атты еңбегінің төрт бөлімінде осыған ұқсас көзқарасқа ие болды. Бұл өлең "георгикалық жанрдағы британдық жетістік, тіпті оның ауыл шаруашылығымен тікелей қатысы болмаса да" деп сипатталды және дидактикалық емес, көбінесе сипаттамалық. Дегенмен, жұмыстың классикалық шабыты соншалықты анық болды, Томсон оны "Вергиль бетінің ашық тұрғанын" көргендей жазған. Осы бағыттағы басқа да еңбектер Виргилийдің дидактикалық стилінен алыстады. Уильям Каупердің ойлы және субъективті "Тапсырма" (1785) және Роберт Блумфилдтің "Фермердің ұлы" (1800) кейде олардың қатарына қосылды. Соңғысы маусымдар бойынша ауыл шаруашылығы жылының барысын көрсетеді, ал Уильям Клубб жасаған латын тіліне ішінара аударма "георгикалық стильде" (in morem Latini Georgice redditum) жасалған деп сипатталды. 20 ғасырда оған Вита Саквилл Уэсттің "Жер" (1926) романы жарық көрді, ол да төрт кітабы арқылы жыл мезгілдерінің өтуін көрсетті және георгиандық поэзия стиліндегі мерекелік сипаттамамен ауылдық білімді теңдестірді.