Кіріспе
Мысыр перғауыны Птолемей VI, Птолемей V патша мен Клеопатра I патшаның тұңғыш ұлы, 180 жылы әкесі қайтыс болғанда алты жасында таққа отырды. Патшалықты регенттер басқарды: анасы 178 немесе 177 жылға дейін қайтыс болғанға дейін, содан кейін оның екі серігі, Евлай мен Ленай, 169 жылға дейін. 170 жылдан бастап оның қарындасы Клеопатра II және інісі Птолемей VIII онымен бірге билік етті. Птолемей VI билігі Сириядағы Селевкидтер империясымен сыртқы қақтығыстармен және Птолемей монархиясын бақылау үшін інісімен ішкі қақтығыстармен ерекшеленді. Алтыншы Сирия соғысында (б.з.д. 170–168 жж.) Птолемей әскерлері толық жеңіліске ұшырады және Мысырға Селевкид әскерлері екі рет шабуыл жасады. Селевкидтермен болған қақтығыс аяқталғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Птолемей VIII 164 жылы Птолемей VI-ді Мысырдан қуғынға шығарды. Александрия халқы VIII Птолемейге қарсы шығып, Птолемей VI-ді 163 жылы таққа шақырды. Бұл екінші билігінде Птолемей VI Селевкидтерге және інісіне қарсы соғыстарында сәттірек болды. Ол інісін Киренаикаға қуды және VIII Птолемейдің пайдасына Римнің айтарлықтай араласуына қарамастан, оның Кипрді басып алу үшін трамплин ретінде пайдалануына бірнеше рет кедергі келтірді. Селевкидтер тағына талапкерлердің бірнешеуін қолдап, Птолемей VI ұрпақтар бойы жалғасатын және ақырында Селевкидтер әулетін жоятын азамат соғысын бастауға көмектесті. 145 жылы Птолемей VI Селевкидтер Сириясына басып кірді және Оенопарус шайқасында толық жеңіске жетті, бұл оған Селевкидтер мен Птолемейлердің мемлекеттерін басқаруға мүмкіндік берді. Алайда, шайқаста алған жарақатынан үш күннен кейін қайтыс болды. Соғыстан алынған пайдалар бірден жоғалып кетті және Птолемей VIII қайтадан билікке келді.
Ptolemy VI, the eldest son of King Ptolemy V and Queen Cleopatra I, came to the throne aged six when his father died in 180 BC. The kingdom was governed by regents: his mother until her death in 178 or 177 BC and then two of her associates, Eulaeus and Lenaeus, until 169 BC. From 170 BC, his sister wife Cleopatra II and his younger brother Ptolemy VIII were co rulers alongside him. Ptolemy VI's reign was characterised by external conflict with the Seleucid Empire over Syria and by internal conflict with his younger brother for control of the Ptolemaic monarchy. In the Sixth Syrian War (170–168 BC), the Ptolemaic forces were utterly defeated and Egypt was twice invaded by Seleucid armies. A few years after the Seleucid conflict ended, Ptolemy VIII succeeded in expelling Ptolemy VI from Egypt in 164 BC. The people of Alexandria turned against Ptolemy VIII and invited Ptolemy VI back to the throne in 163 BC. In this second reign Ptolemy VI was much more successful in his conflicts against the Seleucids and his brother. He banished his brother to Cyrenaica and repeatedly prevented him from using that as a springboard to taking Cyprus, despite substantial Roman intervention in Ptolemy VIII's favour. By supporting a series of rival claimants for the Seleucid throne, Ptolemy VI helped instigate a civil war which would continue for generations and eventually consume the Seleucid dynasty. In 145 BC, Ptolemy VI invaded Seleucid Syria and won a total victory at the Battle of the Oenoparus, which left him in charge of both the Seleucid and Ptolemaic realms. However, injuries that he sustained in the battle led to his death three days later. The gains from the war were almost immediately lost and Ptolemy VIII returned to power.
Түпбасқасы және ерте өмір
Птолемей VI – Птолемей V мен Клеопатра I-нің үлкен ұлы болды. Птолемей V-тің билігінің басындағы кезеңді Селевкид патшасы Антиох III-ке қарсы V Сирия соғысы (б.з.д. 204–198 жж.) басып алды. Антиох III Птолемей әскерін толық жеңіп, Келе-Сирия мен Яһудеяны өзінің империясына қосып, Мысырды тәуелді ете түсті. Бітім шарты бойынша Птолемей V Антиох III-тің қызы Клеопатра I-ге үйленді. Птолемей VI б.з.д. 186 жылы, шамамен мамыр немесе маусым айларында дүниеге келді.
Регенттіктер
Тек алты жастағы Птолемей VI бірден патша тағына отырды, ал анасы Клеопатра I регенттік құқығымен бірге биледі. Осы кезеңдегі құжаттарда Клеопатра I Птолемей VI-дан бұрын аталады және оның және ұлының бірлескен билігімен монеталар соғылған. Ол б.з.д. 178 жылдың соңында немесе 177 жылдың басында қайтыс болған болуы мүмкін, бірақ кейбір ғалымдар оның өлімін б.з.д. 176 жылдың соңына жатқызады. Евлай мен Ленай Птолемей VI-нің беделін арттыру арқылы өз билігін нығайтуға тырысты. Б.з.д. 175 жылдың басында олар оның әпкесі Клеопатра II-ге үйленуін ұйымдастырды. Аға-қарындас некелері Птолемей әулетінің дәстүрі болды және бұрынғы Мысыр фараондарының үлгісімен қабылданған болуы мүмкін. Бұл жұп Птолемей әулетінің құдайлар табынуына қосылып, марқұм Клеопатра I-дің құрметіне "Ананы сүйетін құдайлар" (Theoi Philometores) деп аталды. Птолемей VI және Клеопатра II әлі жас болғандықтан, неке көп жыл бойы толыққанды болған жоқ; ақырында олардың кем дегенде төрт баласы болды.
Алтыншы Сирия соғысы (б.з.д. 170-168 жж.)
Селевкид патшасы Селевк IV, Птолемей VI-ның қарындасының күйеуі, көбінесе бейбіт саясат ұстанған, бірақ ол б.з.д. 175 жылы өлтірілді. Екі айлық қақтығыстан кейін оның інісі Антиох IV таққа отырды. Бұл тұрақсыз жағдай Птолемей сарайындағы соғыс жақтастарын күшейтті, ал Евлей мен Ленай оларға қарсы тұруға немесе қарсы тұруға батыл болмады, себебі Клеопатра I қайтыс болған еді. Б.з.д. 172 жылға қарай соғысқа дайындық жүргізілді. Рим мен Македония б.з.д. 171 жылы үшінші Македония соғысын бастады, бұл олардың Птолемей ісіне араласу мүмкіндігін азайтты, ал Египет үкіметі соғыс бастауға уақыт жеткенін ойлады. Б.з.д. 170 жылдың қазанында Птолемей VIII ағасы және әпкесімен бірге регенттік мәртебесіне көтерілді. Ағымдағы жыл жаңа дәуірдің бірінші жылы деп жарияланды. Джон Грейнджер екі бауырдың сарайдағы екі түрлі топтың бейнесіне айналғанын және осы рәсімдердің соғысқа дейін сарайдағы бірлікке қол жеткізуге бағытталғанын айтады. Одан кейін Птолемей VI, он алты жасқа толғаннан кейін ересек деп жарияланды және оның кәмелетке толу рәсімін (анаклетерия) тойлады. Антиох Пелузийді басып алып, Нил дельтасына шегінген египеттіктерді қуды. Бұл жеңіліс Александриядағы Птолемей үкіметінің құлауына әкелді. Евлей Птолемей VI-ны Птолемей қазынасымен бірге Эгей теңізіндегі Самофракия аралына жіберуге тырысты. Бұл оқиғалар орын алмас бұрын Птолемей әскерінің екі көрнекті қолбасшысы Коман мен Киней Мысыр үкіметін басып алып, төңкеріс жасады. Антиох IV Александрияға қарай жол тартқанда, Птолемей VI оны қарсы алуға шықты. Олар достық келісімге келді, ол Птолемей VI-ны Селевкидтердің қарауысына алды. Бұл жаңалық Александрияға жеткенде, қала тұрғындары көтеріліс жасады. Коман мен Киней келісімді және Птолемей VI-ның билігін мойындамады, Птолемей VIII-ді жалғыз патша деп жариялады (Клеопатра II-нің мәртебесі өзгермеді). Антиох IV Александрияны қоршауға алды, бірақ қаланы ала алмады және б.з.д. 169 жылдың қыркүйегінде қыс жақындағанда Мысырдан кетуге мәжбүр болды, Птолемей VI-ны Мемфистегі марионетка патша ретінде қалдырып, Пелузийде гарнизонды қалдырды. Екі айдың ішінде Птолемей VI Птолемей VIII және Клеопатра II-мен келісіп, Александрияға оралды. Жаңадан құрылған үкімет Птолемей VI-ның Антиох IV-пен жасаған келісімін жоққа шығарды және Грециядан жаңа әскерлерді жинауды бастады. Жауап ретінде Антиох IV б.з.д. 168 жылдың көктемінде екінші рет Египетке шабуыл жасады. Бұл шабуыл ресми түрде Птолемей VI-ның кіші бауырына қарсы мәртебесін қалпына келтіру үшін жасалған деп көрсетілді. Антиох IV Мысыр патшасы болып жарияланған Мемфисті тез басып алды және Александрияға қарай жылжыды. Алайда Птолемейлер қыста Римге көмек сұрап жүгінген еді; Гай Попилий Ленас басқарыған рим елшілігі Элеусис қаласында Антиох IV-ке қарсы шығып, оны келісімге келуге мәжбүр етті, соның нәтижесінде соғыс аяқталды.
Көтерілістер мен қуғын-сүргін (168-164 б.з.д.)
Екі бауыр мен Клеопатра II-нің бірлескен билігі соғыстан кейін де жалғасты. Дегенмен, Мысыр әскерлерінің толық жеңіліске ұшырауы Птолемей монархиясының беделін күрт төмендетіп, Птолемей VI мен Птолемей VIII арасындағы қарым-қатынасты түгелдей бүлдірді. Б.з.д. 165 жылы, египеттік тегі бар көрнекті сарай адамы Дионисий Петосарап, билікті өз қолына алу үшін туған ағайлылар арасындағы шиеленісті пайдалануға тырысты. Ол стадионға барып, Александрия халқына Птолемей VI-нің Птолемей VIII-ді өлтіруді жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Птолемей VI інісіне бұл жала екенін жеткізіп, екеуі де стадионда бірге пайда болып, жағдайды реттеді. Дионисий қаладан қашып, бірнеше әскери бөлімдерді көтеріліс жасауға итермеледі. Келесі жыл Файюм аймағында ауыр шайқастарға толы болды. Тәркіленген немесе тастап кетілген мүліктерді басқару үшін «Идиос логос» (Арнайы есеп) деп аталатын жаңа мемлекеттік орган құрылды. 164 жылдың соңында ол Кипрге өтті, ол оның бақылауында қалды.
Птолемей VIII және Селевкидтермен қақтығыстар
Птолемей VIII Киренаикаға қанағаттанбай, б.з.д. 163 жылдың соңында немесе б.з.д. 162 жылдың басында Римге көмек сұрауға барды. Рим Сенаты бөлістің әділетсіз екенін мойындап, Птолемей VIII-ге Кипр да берілуі керек екенін жариялады. Птолемей VI-ді осыны қабылдауға мәжбүрлеу үшін Тит Манлий Торкватус және Гней Корнелий Мерула елшілер ретінде жіберілді, бірақ ол уақытты кешіктіріп, мәселені бүркемеледі. Олар б.з.д. 162 жылдың соңында Римге оралғанда, Сенатты Птолемей VI-мен одақтасудан бас тартып, Птолемей VIII-ге Кипрды күшпен иеленуге рұқсат беруге көндірді. Сенат оған бұл істе нақты қолдау көрсетпеді және Кипр Птолемей VI-ның қолында қалды. Б.з.д. 158 немесе б.з.д. 154 жылы Птолемей VI-ның Кипрдағы губернаторы Архиас аралды Димитрий I-ге 500 талантқа сатуға тырысты, бірақ ол ұсталып, жоспар орындалмай тұрып өз-өзіне қол жұмсады. Б.з.д. 154 жылы, өзіне қарсы жасалған қастандықтан аман қалғаннан кейін, оны ағасы кінәлі деп есептеген Птолемей VIII тағы да Птолемей VI-ға қарсы Рим Сенатына көмек сұрады. Сенат Кипрды оның билігіне беруді қамтамасыз ету үшін Гней Корнелий Мерула және Луций Минуций Терм басқаратын, әскермен жабдықталған екінші елшілік жіберуге келісті. Жауап ретінде Птолемей VI Кипр Лигасының көмегімен Лапетустағы кіші әйелін қоршап алып, тұтқынға алды. Ол Птолемей VIII-ді Кипрден кетуге көндірді, оның орнына Киренаиканы сақтап қалу, жыл сайын астық беру және оның кішкентай қызының біріне (вероятно Клеопатра Тея) есейген кезде үйлену уәдесі берілді. Ағасымен болған қақтығыстың нәтижесінде Птолемей VI өзінің үлкен ұлы Птолемей Евпаторды мұрагер етіп алға жылжытуға ерекше күш салды. Жас ханзада б.з.д. 158 жылы, сегіз жасында Александр мен патшалық культтың жөніндегі жұбын иеленді. Он төрт жасында, б.з.д. 152 жылдың көктемінде Птолемей Евпатор ата-анасымен бірге толық регент болып тағайындалды, бірақ сол жылдың күзінде қайтыс болды. Бұл Птолемей VI-ның қалған ұлының тым жас болғандықтан мұрагерлік мәселесін өте белгісіз қалдырды. Ол өзінің қызы Клеопатра III-ті құдайлыққа көтеруді бастады.
Сирияға араласу (152145 б.з.д.)
Селевкидтер тағына жаңа талапкер – Александр Балас б.з.д. 153 жылы пайда болды. Джон Грейнджер Птолемей VI Александрға қаржылық қолдау, теңіз көлігін ұсынып, Птолемей Аккасын оның түнеу орны ретінде қамтамасыз еткенін болжайды. Ол Александрдың канцлері Аммонийді Птолемейдің адамы ретінде қарастыру қажет дейді. Дегенмен, мұны растайтын нақты дәлел жоқ, Борис Чрубасик Александрдың алғашқы табыстарын Птолемейдің қатысы болмайынша қол жеткізгенін көрсетеді және Аммонийді египеттік деп нақты айтуға қарсы тұрады. Қалай болғанда да, Птолемей VI мен Александр арасындағы келісім б.з.д. 150 жылы жасалды, сол кезде Птолемей VI өзінің жеткіншек қызы Клеопатра Теяны Александрға Птолемей Аккасында өткен салтанатта үйлендірді. Алайда, б.з.д. 146 жылдың мамыр айында Птолемей VI әскер жинады. Б.з.д. 145 жылы ол Александр Киликиядағы бүліктерді басып жатқанда Сирияға шапты. Александрдың вассалы Жонатан Маккабей Птолемей VI-ға Яһудия арқылы кедергісіз өтуге рұқсат берді. Расқа келсек, Птолемей VI Александрды Селевкидтер тағына соңғы талапкер Деметрий II-ге қарсы қолдады. Бірақ Птолемей VI-нің араласуы ауыр құнға түсті; ол жағалау бойындағы барлық Селевкид қалаларын, соның ішінде Селевкия Пиерияны бақылауға алды. Ол Сирия қалаларында өз монеталарын шығаруды бастаған болуы мүмкін. Птолемей VI қызын Деметрий II-ге қайтадан үйлендіріп, солтүстікке қарай жорығын жалғастырды. Антиохияның қолбасшылары Диодот пен Иеракс қаланы Птолемейге тапсырып, оны Азия патшасы деп жариялады. Ұзақ уақыт өтпей, құжаттарда ол Мысыр мен Азия патшасы деп аталды және ол екі жылдық санау жүргізді, египеттік жыл 36 = сириялық жыл 1. Алайда, Птолемей және Селевкид патшалықтарының бірігуі Римнің араласуына әкеп соғады деп қорқып, Птолемей VI титулдан бас тартуға шешім қабылдады. Оның орнына ол Сирияның Келе аймағын өзіне қосып алып, Деметрий II-ге «жақсылық пен басшылықтың ұстазы» ретінде қызмет етуге уәде берді. Александр армиясымен Киликиядан оралды, бірақ Птолемей VI мен Деметрий II оның әскерін Оенопарас өзенінде жеңді. Александр кейін Арабияға қашып, сол жерде өлтірілді. Оның кесілген басы Птолемей VI-ға жеткізілді. Ескендір Зұлқарнайынның қайтысынан бері алғаш рет Мысыр мен Сирия бірікті. Алайда, Птолемей VI шайқаста жараланып, үш күннен кейін қайтыс болды. Б.з.д. 145 жылдың соңында Деметрий II Птолемей әскерлерін Сириядан қудырып, Селевкидтер билігін қайта орнатты, өзінің әскерін египеттік шекараға дейін жетектеді. Птолемей VI өзінен кейін жеті жасар ұлы Птолемейдің мұрагер болатынын қалаған секілді, бірақ Александриялықтар Птолемей VIII-ді таққа шақырды. Жас Птолемей ақырында оның ағасынан құтылды, бұл б.з.д. 143 жылдан кейін, ол есімдік діни қызметкер ретінде қызмет еткен кезде болды, және б.з.д. 132/1 жылға дейін созылуы мүмкін.
Фараондық идеология және мысырлық дін
Птолемей VI өзінің бұрынғылары сияқты перғауындық рөлін толыққанды қабылдады және дәстүрлі Мысыр дін қызметкерлерімен өзара пайдалы қарым-қатынасты сақтап келді. Ол әсіресе Мемфистегі Птах және Апис құдайларына табынумен тығыз байланыста болды. Птолемей VI мен Клеопатра II жыл сайын Мысырдың жаңа жылы мерекесінде Мемфиске барып, сол жердегі Серапеумда тұратын болған. Осы сапарлар барысында Птолемей VI перғауыннан күтілетін ғибадатханалық құрбандықтарды жеке өзі сыйлаған. Б.з.д. 161 жылдың жазында Птолемей VI және Клеопатра II Мысырдың барлық дін қызметкерлерінің синодын шақырып, египеттік ғибадатханалардағы діни құрметтерге ие болу үшін дін қызметкерлеріне салық жеңілдіктері мен басқа да игіліктер беру туралы қаулы қабылдады – бұл қаулылар тізімі Птолемей III-ге дейін созылған, оның барлық бұрынғыларының тұсында шығарылған. Бұл қаулы тек CG 22184 деп белгіленген бір ғана сынық стела арқылы сақталған.
Яһудилермен қарым-қатынас
Яһуди тарихшысы Иосиф Флавий Птолемей VI-ның яһудилерге және олардың әл-ауқатына деген жеке қызығушылығын баса көрсетеді. Мысырда яһуди қауымы б.з.д. кем дегенде V ғасырдан бері бар еді, және б.з.д. 311 жылы Иерусалимге птолемейлік билік орнағаннан бері олардың саны едәуір өсті. Птолемей VI билік құрған кезде яһудилер бұрыннан-ақ птолемейлік армияға қатысып, Мысырдағы гректер мен македониялықтарға тең келетін түрлі жеңілдіктерге ие болды. Б.з.д. 160-шы жылдары Маккавейлермен азаматтық қақтығыстан қашып, Мысырға көптеген жаңа яһуди иммигранттары келді. Бұл топты Селевкидтер тарапынан қызметтен алынған бұрынғы бас діни қызметкердің ұлы Оний IV басқарды. Птолемей VI оларға Оний елі деп аталған Леонтополиске қоныстануға және Онийді Бас діни қызметкер етіп, ғибадатхана салуға рұқсат берді. Бұл жер бүгінде де Tell al Jahudija (Яһудилер төбесі) деп аталады. Онияға маңызды әскери лауазым берілді, ал оның отбасы патша сарайындағы маңызды тұлғаларға айналды. Александрияда яһудилердің өздерінің этнорхы басқаратын, қала ішінде өзін-өзі басқаратын қауымдастығы – политеумасы бар жеке кварталы болды. Бұл политеуманың Птолемей VI кезінде құрылған болуы мүмкін.
Нубиямен қарым-қатынастар
Птолемей IV билікке келгенге дейін Птолемейлер Асванның оңтүстігіндегі екінші шатқа дейінгі аймақты бақылап келді, ол Триактосхоэнус немесе Төменгі Нубия деп аталатын және бай алтын кендері бар жер еді. Б.з.б. 160-150 жылдары Птолемей VI Нубияның солтүстік бөлігін Птолемейлердің бақылауына қайта алды. Бұл жетістік 157 ж.б.з. Додекасхоэнус аймағының салық түсімдерін алған Филедегі Изида ғибадатханасында кеңінен жарияланды. Филедегі Изида ғибадатханасының бірінші пилонындағы әшекейлер Птолемейлердің бүкіл Нубияны билеу туралы талабын күшейтеді. Мандулис жұбына қатысты аталған жазу көрсеткендей, осы кезеңде кем дегенде бірнеше нубиялық көшбасшылар Птолемей қазынасына салық төлеген. Аймақты қамтамасыз ету үшін Жоғарғы Египеттің стратегі Боэтус патшалық жұптың құрметіне Филометрис және Клеопатра деп аталған екі жаңа қала құрды.