Кіріспе

Америка Азамат соғысының оқиғалары. Форт-Мэкон қоршауы 1862 жылдың 23 наурызынан 26 сәуіріне дейін Солтүстік Каролина штатының Карретт округіне қарасты Оутер-Банкс аймағында өтті. Бұл Америка Азамат соғысы кезінде Одақ армиясының генерал Амброз Э. Бернсайдтың Солтүстік Каролина экспедициясының бір бөлігі болды. Наурыздың соңында генерал-майор Бернсайдтың әскері Нью-Берннен оңтүстік-шығысқа қарай 56 шақырым жерде орналасқан Бофортқа қарайтын теңіз жолын бақылайтын қамалдық Форт-Мэконға шабуыл жасады. Одақ күштері фортты қоршау жұмыстарымен қамтып, 25 сәуірде фортқа дәл атыс ашты, осының салдарынан қамалдың қабырғалары тезірек бұзылды. Бірнеше сағаттан кейін форттың тік беті құлап, түстен кейін Конфедерация қолбасшысы полковник Мозес Дж. Уайт ақ ту көтеруге бұйрық берді. Бернсайдтың капитуляциялау шарты қабылданды және ертесі күні таңертең федералды әскерлер фортты басып алды.

Өмірбаян

Форт-Мэкон – 1812 жылғы соғыстан кейін әлі жас АҚШ шекарасында салынған Үшінші жүйелі жағалау бекіністерінің бірі болды. Ол Солтүстік Каролина штатының Сыртқы Банк аймағындағы Боги Банктарының шығыс жағында салынды және Бофорт және Морхед-Сити порттарына кіруді қорғау мақсатында болған. 1826 жылы құрылысы басталған, ал 1834 жылы аяқталып, алғашқы гарнизоны орналастырылды. Жаудың теңіз күштерінен қорғану үшін салынғандықтан, форт қабырғалары кірпіш пен тастан тұрғызылды. Сол кезде, қозғалмалы кеме палубасынан оқ ату дәлдігі кірпіш және тас қабырғаларды бұзуға жеткіліксіз болды. Рифтелген артиллерияның пайда болуы форт қабырғаларын осал еткенімен, фортта ешқандай өзгеріс жасалмады. Азамат соғысы басталған кезде форт бір буынға дейін ескірген еді. Алғашқы ынтадан кейін форттың тозуына рұқсат етілді. Ағаш конструкциялары шіріп, темір бұйымдары тот басты, ал қару-жарақтардың күйіп шіруіне жол берілді. Гарнизонның саны бірте-бірте азайды, Азамат соғысының басталуына дейін форттың күтімі бір сержантқа тапсырылды. 14 сәуірде (штат Одақтан бөлінуге дейін) капитан Джозиа Соломон Пендер басқаратын Солтүстік Каролина әскерлері фортты басып алғанда, онда тек төрт қару орнатылған еді. Жергілікті әскери билік дереу қару-жарақты жақсарту жұмысына кірісті. Барлығы 56 дана қару (5 8 дюймдік және 2 10 дюймдік колумбиада, 19 24 фунттық, 32 32 фунттық және 6 далалық зеңбірек) орнатылды, бірақ олардың оқ-дәрісі үш күнге ғана жететін еді. Қоршау кезінде форт гарнизоны шамамен 430 офицер мен сарбаздан тұрды, олар полковник Мозес Дж. Уайттың басшылығында болды. Аурулар осы санды үштен бір бөлігіне дейін азайтты. Жаман тамақ пен өмірлік жағдайларға қарамастан, тек бір адам қаза тапты. Гарнизондағы әскерилердің көңіл-күйі көбінесе жақсы болған жоқ, себебі олар отбасыларынан айырылған еді, ал Уайт әскерилерінің де, Бофорт халқының да арасында танымал болған жоқ. Қоршау кезінде бірнеше әскер дезертирлік жасады. Шайқас басталғанда, форт ескірген, жеткіліксіз қаруланған, нашар жабдықталған және күткендей емес, басқаша шайқасқа арналған еді. Осы кемшіліктер форттың алғашқы шабуылда оңай жеңілуін түсіндіруге жеткілікті.

Кіріспе

Одақ күштерінің Оутер Бэнкстегі Хаттерас аралын басып алғаннан кейін көп ұзамай, бригадир генерал Амброуз Э. Бернсайд армия мен әскери-теңіз күштерінің бірлескен экспедициясы арқылы Солтүстік Каролинаның шығысындағы федералдық бақылауды кеңейту жоспарын жасады. Оның жоспары бас генерал Джордж Б. Макклеллан мен Соғыс министрлігі тарапынан мақұлданды. Оған Солтүстік Каролина шығанақтары мен оларға жақын қалаларды бақылауға алу үшін Әскери-теңіз күштерінің Солтүстік Атлантика блокадалық эскадрильясымен бірлесіп жұмыс істейтін, «Жағалау дивизиясы» деп аталатын дивизияны құруға және ұйымдастыруға рұхсат берілді. 1862 жылдың қаңтар айында оның атымен аталған экспедиция басталды, ал ақпан айының басында Роанок аралы алғашқы жаулап алынған аймақ болды. Содан кейін бірлескен күштер Элизабет-Ситиде және Нью-Берн шайқасында (сол кезде көбінесе «Жаңа Берн» деп жазылатын) тағы да жеңіске жетті. Осы шайқастардың нәтижесінде Конфедерация армиясының көп бөлігі Кинстонға дейін, жағалаудан ішкі аймаққа қарай ығыстырылды. Бірақ, Форт-Мэкон гарнизоны осыдан гөрі ерекше жағдайды құрады. Форт-Мэкон Конфедерацияның бақылауында болғанша, Бернсайд (жақында генерал-майор шеніне көтерілген) Бофорт және Морхед-Ситидегі порттарды пайдалана алмады. Сондықтан, 14 наурызда Нью-Берн басып алынғаннан кейін, ол өзінің үшінші бригадасының командирі, бригадир генерал Джон Г. Паркке фортты алуды бұйырды. Парк ішкі жағалаудағы қалаларды басып алудан бастады: 21 наурызда Каролина-Сити, 22 наурызда Морехед-Сити, 23 наурызда Ньюпорт және, ақырында, 25 наурызда Бофорт. Осының арқасында гарнизон мен басқа Конфедерация күштері арасындағы байланыс үзілді. Парк сонымен қатар Ньюпорттағы теміржол көпірін жөндеуге мәжбүр болды, оны Нью-Берннен шегінген Конфедерация әскері өртеп жіберген; теміржол оның қоршау артиллериясын тасымалдау үшін қажет болды.

Қоршау

23 наурызда генерал Парк өзінің штабынан полковник Уайтқа фортты беруді талап етіп хабарлама жіберді. Егер форт толықтай берілсе, ол адамдарды сөз бойынша босатуды ұсынды. Уайт: «Форт-Мэконды эвакуациялаудан бас тарту құрметіне иемін» деп жауап берді. Осы алмасудан бастап қоршау басталды деп санауға болады. Форттың құрылысы әлі аяқталмаған, бірақ 29 наурызда Парк бригадасының ротасы сағадан өтіп, Боги Бэнкске қарсылықсыз қонды. Нью-Берн шайқасынан кейін 26-шы Солтүстік Каролина конфедерациялық жаяу әскері шегінді. Содан кейін федералдық қоршау артиллериясы келді, Парк фортқа бағытталған төрт батарея құрды: 1200 метр қашықтықта төрт 20,3 см-лік (8 дюймдік) миномет; 1600 метр қашықтықта төрт 25,4 см-лік (10 дюймдік) миномет; 1300 метр қашықтықта үш 13,6 кг-дық (30 фунттық) винтовкалы Parrott; және 1200 метр қашықтықта 5,4 кг-дық (12 фунттық) қайық гаубицасы. Батареялар түнгі уақытта орналастырылды және олар отқа дайын болғанға дейін құм төбелерінің артында жасырынып қалды. Қорғаушылар осы әрекеттерді білді, бірақ көрінбейтін нысаналарға атып оқ-дәріні ысырап ете алмады. Форттан одақ әскерлерін мазақтау үшін жіберілген қарауылдар көбінесе зардапсыз кері қайтарылды. 17 сәуірде генерал Бернсайд Соғыс департаментіне жолдаған есебінде: «Мен фортты он күн ішінде алуға үміттенемін» деді. Оның болжамы таң қалдыратын дәлдікпен орындалды. Дайындықтар 23 сәуірде аяқталды, сол күні генерал Бернсайд полковник Уайтпен тікелей байланысып, тұтқындарды сөз бойынша босатуды ұсынғаннан кейін, берілу талабын қайталады. Полковник Уайт тағы да бас тартты, сондықтан 24 сәуірде Бернсайд генерал Паркке бомбалауды мүмкіндігінше тезірек бастауға бұйрық берді. Парк түнгі уақытқа дейін күтіп, құмдықтардың артындағы қаруларының қақпақтарын ашты. 25 сәуірде таңертең бомбалау басталды. Бастапқыда форттағы артиллериялықтар өз қаруларын жинап, қарқынды жауап берді, бірақ олар құмдықтармен қорғалған федералдық қаруларға зақым келтіре алмады. Қорғаушыларды блокадалық эскадрильяның төрт кемесі алаңдатты: USS Daylight, State of Georgia және Chippewa пароходтары, сондай-ақ Gemsbok барк. Осы уақытқа дейін теңіз күштері қоршауға қатыспаған еді, бірақ командир Сэмюэл Локвуд атыс дыбысына жауап беріп, флоттың бөлігін іс-қимылға енгізді. Алайда, теңіздік бомбалау үшін ауа райы қолайлы болмады; күшті жел кемелерді мақсатын бұзатын деңгейде қатты шайқады, ал бір сағаттан кейін флот шегінді. Теңіз күштері шабуылға екі жүзуші батареяны да жеткізді, бірақ толқындар кедергі келтірді, олардың біреуі ғана әрекетке кірісті. Форт кемелердің соққысына ұшыраған-ұшырамағаны белгісіз. Конфедерациялық жауап атысы екі кемеге тиді, аз ғана зақым келтіріп, бір адамды жеңіл жарақаттады. Жағалаудағы минометтерден шыққан алғашқы атыс дәл болмады, бірақ Бофорттағы Сигнал корпусының офицері, лейтенант Уильям Дж. Эндрюс өз жауапкершілігімен батарея командирлеріне нысананы түзету туралы хабарламаларды жеткізуге үлкерді. Түстен кейін барлық оқтар нысанаға тиді. 19 қару түсірілді. Форттың қабырғалары үздіксіз соққыдан құлай бастады, ал түстен кейін полковник Уайт қорғанның бұзылуынан қаушады. Сағат 16:30-да ол форттың одан әрі тұруға шамасы жоқ деп шешті және ақ ту көтеруге бұйрық берді. Екі жақтан да атыс тоқтады. Полковник Уайт генерал Паркпен шарттарды талқылау үшін кездесті, ал Парк алдымен шартсыз берілуді талап етті. Уайт одан қолайлы шарттар сұрады және 23 наурызда генерал Бернсайд ұсынған шарттарға сілтеме жасады. Парк келіспеді, бірақ Бернсайдпен кеңеспейінше бомбалауды жаңартуға келіспеді. Бернсайд Уайттың кем дегенде тағы бір күн тұра алатынын және одан әрі әрекет ету тек қана көбірек шығынға және фортқа үлкенірек зақымға әкелетінін түсінді. Сондықтан ол өзінің алғашқы шарттарына мойын бұруға келісті. Форттағы адамдарға сөз беруге рұқсат етілді, яғни олар АҚШ-қа қарсы қару қолдануға дұрыс алмастырылмағанша қару қолдана алмайтынын білдірді. Содан кейін оларға жеке мүліктерін алып, үйлеріне қайтуға рұқсат етілді. 26 сәуірде таң атқаннан кейін конфедерациялық туы төмен түсірілді, қорғаушылар шығып кетті, ал 5-ші Род-Айленд штатының одақтық сарбаздары кірді.

Салдары

Бұл шайқас салыстырмалы түрде қансыз өтті, кем дегенде, жақын арада Азамат соғысында қалыпты болатын стандарттар бойынша. Одақ жағында бір адам ғана қаза тауып, екі сарбаз және бір теңізші жарақат алды. Конфедерация жағында жеті адам бірден қаза тауып, екеуі жарақатынан қайтыс болды, ал он алтысы жараланды. Бёрнсайд экспедициясы Солтүстік Каролинада аз шығынмен көзге түсетін табысқа қол жеткізгенімен, осы мүмкіндікті пайдалануға көбірек күш жұмсалмады. Мысалы, Уилмингтон осал көрінді, бірақ соғыс аяқталғанға дейін оған шабуыл жасалмады. Бёрнсайд Форт-Мэкон жеңісінен кейін көп ұзамай Вирджиниядағы жартыаралдағы науқанда генерал Джордж Б. Макклелланға көмектесу үшін қайта шақырылды. Бұдан кейін ірі шабуылдық әрекеттер болған жоқ, ал Солтүстік Каролина соғыстың соңына дейін екінші дәрежелі майдан болып қалды. Ту 1906 жылы Сенат палатасында өткен салтанатты шарада Солтүстік Каролина штатына қайтарылды, онда қоршауға қатысқан ардагерлер де болды. Шайқас болған жер қазір Форт-Мэкон мемлекеттік паркі.