Кіріспе

Жаяу жүргіншілерге арналған көпір – жолдар мен теміржолдардан жаяу жүргіншілерді бөліп тұратын құрылыстар. Жаяу жүргіншілерге арналған көпір (жаяу жүргіншілерге арналған көпір, жаяу жүргіншілерге арналған жол немесе жаяу жүргіншілерге арналған өткел) – тек жаяу жүргіншілерге арналған көпір. Көпірдің негізгі мағынасы – "жерден биіктіктегі екі нүктені" байланыстыратын құрылым болғанымен, жаяу жүргіншілер көпірі төменгі құрылым болуы мүмкін, мысалы, жаяу жүргіншілерге ылғалды, нашар немесе батпақты жерді кесіп өтуге мүмкіндік беретін ағаш жол. Ежелгі адамдар, әрине, ағаш көпірлерді де пайдаланған болар; бұл табиғи түрде құлаған немесе қасақана кесілген, немесе өзендер арқылы орналастырылған ағаштардан жасалған көпірлер. Адамдар жасаған алғашқы, ұзақ көпірлердің кейбіреуі қасақана кесілген ағаштар болған болуы мүмкін. Ең көне ағаш көпірлердің бірі – Швейцариядағы Цюрих көлінің жоғарғы бөлігін кесіп өтетін Рапперсвиль-Хурден ағаш көпірі; Сейдаммның батысында табылған тарихқа дейінгі ағаш қазбалары 1523 жылға жатады. Алғашқы ағаш көпір Цюрих көлінен өтті, содан кейін кем дегенде б.з. 1358 және 1360 жылдары Австрия герцогы Рудольф IV көлі арқылы "жаңа" ағаш көпір салдырды, ол 1878 жылға дейін қолданылды. 2001 жылдың 6 сәуірінде қайта салынған ағаш көпір ашылды, ол Швейцариядағы ең ұзын ағаш көпір болып табылады. Клаппер көпірі – Девон (Дартмур және Экзмур) баурайында және Ұлыбританияның басқа да таулы аймақтарында, соның ішінде Сноудония мен Англси, Камбрия, Йоркшир және Ланкаширде кездесетін көпірдің ежелгі түрі. Ол тас плиталардан (өзендер арқылы) немесе өзен жағалауларына тіреліп, көбінесе гранит немесе тақтатастан жасалған үлкен, жалпақ тастардан тұрады. Көбінесе тарихи дәуірге дейінгі пайда болумен байланыстырылса да, олардың көпшілігі орта ғасырларда, ал кейбіреулері кейінгі ғасырларда салынған. Бұған мысал ретінде Постбридж ауылын келтіруге болады. Алғаш рет 14 ғасырда жазылған, көпір 13 ғасырда жүк таситын жылқылар өзеннен өту үшін салынған деп есептеледі. Қазіргі кезде клаппер көпірлері тек жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер ретінде қолданылады. Капельбрюкке – Швейцарияның Люцерн қаласында Рейсс өзенінен өтетін жаяу жүргіншілер көпірі. Бұл Еуропадағы ең көне ағаш жабық көпір және Швейцарияның басты туристік орталықтарының бірі. Көпір 1365 жылы Люцерннің бекіністерінің бір бөлігі ретінде салынған. Аспан жолының алғашқы мысалы – Италияның Флоренция қаласындағы Вазари дәлізі, Палаццо Веккьо мен Палаццо Питтині байланыстыратын биік, жабық өткел. Ол Палаццо Веккьоның оңтүстік жағынан басталып, Уффици галереясына қосылады және оның оңтүстік жағынан, Лунгарно дей Архибузиериден өтіп, Арно өзенінің солтүстік жағалауымен, Понте Веккьодан өзеннен өтіп кетеді. Ол 1565 жылы герцог Козимо I де Медичидің бұйрығымен Джорджио Вазаридің жобасына сәйкес бес айда салынған. Банк көпірі – Ресейдің Санкт-Петербург қаласында Грибоедов каналы арқылы өтетін 25 метрлік жаяу жүргіншілер көпірі. Канал арқылы өтетін басқа көпірлер сияқты, қазіргі құрылымы 1826 жылдан басталады. Көпірдің ерекше танымалдығы оның тіректерінде орналасқан төрт қанатты арыстанның бұрышты мүсіндерінен туындайды. Олардың дизайнын скульптор Павел Соколов (1764-1835) жасаған, ол сондай-ақ Арыстар көпіріне арыстандарды қосты.

Дизайн

Жаяу жүргіншілер көпірлерін жобалау әдетте басқа көпірлерді жобалау сияқты қағидаларды қолданады. Дегенмен, олар көліктік көпірлерге қарағанда әлдеқайда жеңіл болғандықтан, дірілге бейім келеді, сондықтан жобалау кезінде динамикалық әсерлерге көбірек назар беріледі. Венециядағы кейбір ескі көпірлер қазір мүгедектер үшін баспалдақ көтергішпен жабдықталған.

Темір жолдар

Бастапқыда жолаушылар бір теміржол платформасынан екіншісіне рельстерден өтіп жүруі қалыпты жағдай еді, бірақ 19-шы ғасырдың ортасынан бастап қауіпсіздік талаптарына орай, көп қозғалыс болатын жерлерде жаяу өткел (немесе жер асты жолы) салу қажет болды. Дегенмен, кейбір азаматтар аз қозғалатын аймақтарда рельстер арқылы жүріп өтуге мүмкіндік бар.

Қақпақ

Жұмысшыларға құрылыстың басқаша қол жеткізу қиын бөліктеріне кіруге мүмкіндік беретін тар жаяу жүргіншілер көпірлері немесе жолдар "катевка" немесе "катевка жолы" деп аталады. Мұндай катевкалар театр сахнасының үстінде (театр катевкасы), ғимараттың бөліктері арасында, көпір бойында, туннельдің ішінде, мұнай өңдеу зауытындағы немесе басқа да жерлердегі ірі сақтау резервуарларының сыртында және т.б. орналасқан. Ауа тежегіштері пайда болғанға дейін, теміржол вагондарының (мысалы, жабық вагондардың) сыртындағы (жоғарғы) жаяу жүргіншілер жолы да катевка деп аталады. Теміржол вагондарының үстіндегілерді қоспағанда, катевкалар қоршаулармен немесе тұтқалармен жабдықталған.

Дамушы елдерде

1980 жылдардың басынан бері бірнеше қайырымдылық ұйымдары дамушы елдерде қолдануға арналған, тұрақты стандартталған жаяу көпірлердің дизайндарын жасап шығарды. Мұндай дизайнды алғаш рет жасаған қайырымдылық ұйымы – Швейцарияның Цюрих қаласында орналасқан Helvetas болды. Дамушы елдерде тұрақты және тиімді пайдаланылатын дизайн әдетте тегін түрде жұртшылыққа ұсынылады.

Ұзын жаяу жүргіншілер көпірлері

Әлемдегі ең ұзын жаяу жүргінші көпір туралы рекордты Нью-Йорк штатының губернаторы Дэвид Патерсон 2009 жылғы 3 қазанда Poughkeepsie Journal журналында Нью-Йорк штатының Poughkeepsie қаласындағы Гудзон өзені арқылы салынған Walkway Poughkeepsie көпірі туралы мақаласында жариялады. 2017 жылдың 22 шілдесінде Шамплен көпірінің мұз құрылымы (Champlain Bridge Ice Structure) – велосипедтер мен жаяу жүргіншілер үшін ғана салынған, Квебектің Броссар қаласынан батысқа қарай Шамплен көпіріне параллель, Нун аралы (L'ile Des Soeurs) және Монреаль аралына дейін созылатын көпір, калибрленген құрылғымен өлшенді. Оның ұзындығы 7,512 фут (2290 м) – баспалдақ жерден жоғары көтеріліп, жаяу жүргіншілер Сент-Лоуренс өзеніне ең жақын жерден көпірге кіре алады. 2022 жылдың мамыр айында Чехиядағы Кралик Снежник тауындағы ең ұзын жаяу жүргінші аспалы көпірі – Sky Bridge 721 ашылды. Көпір жерден жоғары ілінген. Мичиган штатының Понтиак қаласындағы United Wholesale Mortgage жаяу жүргіншілер көпірі 2021 жылдың 1 қазанында аяқталған ең ұзын жабық жаяу жүргіншілер көпірі болып табылады. 305 метрлік көпір UWM кеңселеріне арналған 250 миллион долларлық жобаның бір бөлігі болды, ол бұрынғы қойманы кеңселер, дәліздер және басқа да кеңістіктер үшін контейнерлерді пайдалана отырып түрлендірді. Walkway Over The Hudson жаяу жүргінші көпірі бастапқыда пойыздар үшін салынған, бірақ жақында жаяу жүргіншілерге арналған жол ретінде қайта жаңартылды. 2011 жылы бұзылғанға дейін Австралияның Квинсленд штатындағы Брамбл шығанағын кесіп өтетін Хорнибрук көпірі Пугакипси көпірінен ұзын болды.

Артықшылықтар

Ауылдық жерлерде көптеген саяхаттар жергілікті жаяу жолдар, бағыттар және ауылдық жолдар арқылы жасалады. Бұл жолдар суға, отынға, шаруашылық учаскелеріне және жалпы жол желісіне қажетті қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Осы инфрақұрылымға әдетте азаматтар мен/немесе жергілікті билік жауапты.

Кемшіліктер

Автомобиль жолдары мен теміржолдар үстіндегі жаяу өткелдері, әсіресе лифт немесе дөңгелек креслодағылар үшін ұзын пандус қажет болғанда, қымбатқа түседі. Лифт немесе пандус болмаса, қимыл-қозғалысы шектеулі адамдар бұл құрылысты пайдалана алмайды. Адамдар көпірге көтерілудің орнына, қарбалас жолдан өтуді қалауы мүмкін. Өткелдерді пайдаланушылар саны шығынды негіздеген жағдайларда ғана қолдану ұсынылады. Тар, жабық құрылымдар пайдаланушыларда жеке қауіпсіздік сезімін төмендетуі мүмкін. Бұған кеңірек құрылымдар мен жақсы жарықтандыру көмектеседі.

Велосипед көпірі

Велосипед көпірі – велосипедтер мен жаяу жүргіншілердің екеуіне де, немесе кейбір жағдайларда тек велосипедтерге ғана қолжетімді болуы үшін салынған көпір.