Кіріспе
Уақыт құдайы, Д. Ицманна – майя мифологиясында аспанда мекендейтін жоғарғы құдай және жаратушы. Ицманна – классикалық және кейінгі классикалық майя пантеонындағы ең маңызды құдайлардың бірі. Ол туралы көп мәлімет болмаса да, оның аты-жөні ерте колониалды испандық есептерде (relaciones) және сөздіктерде шашыраңқы түрде кездеседі. ХХ ғасырғы лаканд халықтарының әңгімелерінде оның кейінгі ізбасары болуы мүмкін жаратушы құдай (Нохохакьюм немесе Хахакиум) туралы айтылады. Испания кезеңінен бұрын Ицманна кітаптарда және олардан алынған керамикалық суреттерде жиі бейнеленген. Майя құдайларының аттары анықталғанға дейін Ицманна "құдай Д" деп белгілі болды және археологтар оны кейде осылай атайды.
Itzamná is, in Maya mythology, an upper god and creator deity thought to reside in the sky. Itzamná is one of the most important gods in the Classic and Postclassic Maya pantheon. Although little is known about him, scattered references are present in early colonial Spanish reports (relaciones) and dictionaries. Twentieth century Lacandon lore includes tales about a creator god (Nohochakyum or Hachakyum) who may be a late successor to him. In the pre Spanish period, Itzamná was often depicted in books and in ceramic scenes derived from them. Before the names of the Maya deities were deciphered, Itzamná was known as "god D", and is still sometimes referred to as "god D" by archeologists.
Атауы
Дж. Эрик С. Томпсон бастапқыда Ицмана атауын "кескек үйі" деп түсіндірді, itzam – юкатек тілінде игуананы білдіретін сөз, ал na – "үй" дегенді білдіреді. Алайда Томпсонның аудармасы біртіндеп қолданудан тоқтады. Ицмана атауының нақты мағынасы бойынша бірлікке келу мүмкін болмаса да, itz түбірінің түрлі сұйықтықтарды (мысалы, шаңбас, шырын және сперма) және сонымен қатар сиқыршылықты білдіруі маңызды болуы мүмкін. Басқаша куәләнбеген, этивтік формасы itzam "себуші" немесе "сиқыршы" дегенді білдіруі мүмкін. Құдай D-нің классикалық атының глифі көбінесе "Ицманааж" деп көрсетілсе де, бұл оқылу әлі де растауды күтуде.
Алғашқы отарлау туралы мәліметтер
Ертедегі отарлаушы деректемелер Ицманяны Хунаб Ку (көрінбейтін жоғары құдай), Кинич Ахау (күн құдайы) және Яхкохамут (жайшылық құсы) сияқты түрлі тұлғалармен байланыстырады, кейде оларды бірдей деп есептейді. Ицманя туралы ең сенімді мәліметтерді Диего де Ланда берген, ол оны ритуалдық жылды сипаттағанда бірнеше рет еске алады. Уо айында Кинич Ахау Ицманна, яғни "бірінші жұбын" шақырып, кітаптарға қасиетті су шашу рәсімі өткізілді. Зип айында Ицманна медицина құдайларының бірі ретінде дұғаға тартылды, ал Мак айында ең қарттар оны жаңбыр құдайлары Чаактармен бірдей дәрежеде құрметтеді. Төрт жылдық цикл ішінде бір жыл Ицманяның қамқорлығында өтті. Ицманя белсенді жаратушы құдай болған, мысалы, Диего де Ланданың кітап туралы айтқан сөздерін растай отырып, Диего Лопес де Коголудо оның діни жазу өнерін ойлап тапқанын мәлімдейді. Осы автордың сөзіне сүйенсек, Ицманя (кейін Замна деп жазылған) Юкатан жерін бөліп, оның барлық ерекшеліктеріне ат қойған дін қызметкері болған. Басқаша айтқанда, Ицманя адамзатты жаратқан және Бакабтың (Франсиско Эрнандес) әкесі, төрт құдайдың Жердің ішіндегі бейнесі болған. Басқа бір деректе Ицманя Икшельден он үш ұл тудырған, олардың екеуі Жерді және адамзатты жаратқан (Лас Касас).
Колонияға дейінгі кезең
Дрезден кодексінің жаңа жылдық беттерінде Ицманға Ланда сипаттағанмен ұқсас рөл берілген. Кодекстерде бейнеленген Ицман нұсқасы, классикалық иконографиядағы одан да ертерек бейнелерге өте ұқсас. Ерте отарлық сипаттамалармен салыстырғанда, классикалық көріністер оқиға айту дәстүрлерін көбірек көрсетеді, кейде Ицманды басқалардың іс-әрекеттеріне тәуелді етеді: мысалы, ол пекаридің немесе бұғының арқасына жабысып тұруы, құрбандыққа дайындалып тұруы, немесе құс түрінде атылуы бейнеленген.
Бас діни қызметкер және билеуші
Ицмана кейде бас діни қызметкер ретінде бейнеленеді және иероглифтер арқылы билік құдайы ретінде танылады. Жалпы айтқанда, классикалық бейнелеу өнері Ицманның жоғары құдай екенін, ол өзінің аспандық тағында отырып, басқа нәрселермен қатар, егіншілік және аң ауру істерін басқаратынын көрсетеді.
Жер қыртысы: Кайман
Дрезден кодексінің өте алғашқы екі бетінде Ицзамнаның басы, Жерді бейнелейтін екі басты қайманның жылан аузының ішінде пайда болады, бұл кейбір Чилам Балам кітаптарындағы жаратылыс мифіндегі Ицзам Кэб Айнға (Ицзам Жер Қайманы) ұқсас келеді; осы қайманды Ицзамнаның түрленуі деп қарастыруға негіз бар (Томпсон, Таубе).
Бақаптың әкесі
Ицзамна да, оның құс нысанындағы көрінісі де кейде Бакабтың (Н құдайының) белгілерін көрсетеді, ол жоғарыда айтылғандай, испан жаулап алу кезінде Ицзамнаның ұлы саналған.
Жасы жеткен жүгері құдайы
Иконографиялық тұрғыдан алғанда, Ицмананы шашы қырқылған жүгері құдайының қарт нұсқасы деп қарастыруға болады. Екі құдай да көбінесе бірге көрсетіледі.
Басты құс құдай
Кейінгі постклассикалық Париж кодексінен бастап, Сан-Бартолоның алғашқы классикалық суреттеріне дейін, Ицмана трансформациялық пішін үшін, жоғарыда аталған Яхкохамут болуы мүмкін – Бас құс құдайы деп аталады (суретті қараңыз). Құс көбінесе мұңқұрлы (екі бас) жыланды тоқайында ұстайды. Оның басы кейде жаңбыр құдайының басына ұқсайды, ал кейде ол жыртқыш құсқа, мысалы, нұсқаушы жаңбырдың белгісі саналатын күлдірақты қаршығаға ұқсайды. Қанаттарына "күн" және "түн" белгілері қайта-қайта жазылған, бұл құстың ұшуы уақыттың ашылуын көрсетеді. Сан-Бартоло суреттерінде төрт әлем ағашының әрқайсысының үстінде отырған Бас құс құдайы бейнеленген, бұл аспан құлағаннан кейін қайта орнатылған төрт әлем ағашын (бірге бесінші, орталық ағашпен) еске түсіреді, бұл туралы ерте колониялық Чилам Балам кітаптарында айтылған. Бұл әлем ағаштары белгілі бір құстармен байланысты болды. Төрт әлем ағашы Мексиканың Борджиа кодексінде де кездеседі. Бас құс құдайының атылуы – Классикалық кезеңнің Батыр Түйелері мифологиясының маңызды эпизодтарының бірі; бірақ Бас құс құдайының Попол Вух Түйелері атқан құс жындысы Вукуб Каксикпен теңестірілуіне қарсы күшті дәлелдер бар.
Адам өкілдері
Ицману және оның құсқа айналуы адамдар арқылы бейнеленуі мүмкін. Яхчилан, Дос Пилас және Наранхоның әртүрлі патшаларының есімдері мен лақаптарында Ицманаж кездеседі. Паленкедегі XIX ғибадатханасының алаңында патшаға патшалық бас киімін табыс ететін мәртебелі тұлға Бас құс құдайының бас киімін киеді, ал ол Ицманаж деп аталады. Оның құс бейнесінде Д құдайы патшаға билік сыйлайтын жаратушы құдай ретінде көрінеді.