Кіріспе

Иседондықтар (Ἰσσηδόνες) – Орталық Азияның ежелгі халқы. Олар Скифиядан солтүстік-шығысқа қарай созылған сауда жолының соңғы нүктесінде орналасқан, Аристостың жоғалған "Аримаспея" шығармасында, Геродоттың "Тарих" (IV.16 25) және Птолемейдің "География" еңбегінде айтылған. Геродоттың баяндамасына сәйкес, Иседондықтар, Massagetae сияқты, скифтерге ұқсас болғанымен, олардан ерекшеленген. ТОК

Орналасқан жері

Олардың Орталық Азиядағы аумағының нақты орналасуы белгісіз. Э.Д.Филипстің айтуынша, "кейбіреулер Иседондықтарды Батыс Сібірде, ал басқалары Қытай Түркістанында" деп санайды. Геродот, грек және скифтерден ақпарат алған деген есеп бойынша, оларды Скифияның шығысында және Массагеттердің солтүстігінде өмір сүрген халық ретінде сипаттайды, ал географ Птолемей (VI.16.7) Иседон Скиф және Иседон Серка сауда орындарын Тарым бассейнінде орналастырғандай көрінеді. Кейбіреулер олардың қытай деректерінде Вусун деп аталған халық екенін жорамалдайды. Ж.Д.П. Болтон оларды солтүстік-шығысқа қарай, Алтай тауларының оңтүстік-батыс еңістерінде орналастырады. Иседондықтардың жерінің тағы бір орны Паузанияс жазбаларынан көрінеді. Грек саяхатшысына біздің заманымыздың екінші ғасырында Делоста айтылғандай, Аримаспилер Иседондықтардың солтүстігінде, ал скифтер олардың оңтүстігінде болған. Иседон Скития және Иседон Серканың екі қаласы Тарым бассейніндегі бес қаламен: Кьючи, Янки, Шуле, Гумо және Цзиньюэмен сәйкестендірілген, ал Ютиан соңғысымен байланыстырылған. Иседондықтар Орталық Азияның Сака Тасмола мәдениетімен де сәйкес келуі мүмкін.

Сипаттама

Иседондықтар гректерге б.з.д. VII ғасырдың соңында белгілі болған, себебі Стефан Византий ақын Алкманның «Эсседон» деп атағанын, ал Геродот сол замандағы аңыздық грек Аристос, Проконнестің (немесе Кизик) Каустробий ұлы, Иседондықтардың еліне еніп, олардың әдет-ғұрыптарын өз көзімен көргенін хабарлайды. Птолемей сириялық саудагер туралы да ұқсас оқиғаны айтады. Византиялық ғалым Джон Цетц Иседондықтарды жалпы алғанда «Скифияда» орналастырып, олардың «ұзын, ағын шаштарымен қуанғаны» және солтүстікке қарай бір көзді адамдар туралы айтқан бірнеше жолдарды келтіреді. Геродоттың сөзіне қарағанда, Иседондықтар егде жастағы еркектерді ритуалдық түрде жеп, содан кейін марқұм әкесінің отбасы оның етін жеп, бас сүйегін алтынмен қаптап, оны құдай бейнесі сияқты құрметті орынға қоятын ритуалдық той өткізген. Бұған қоса, Иседондықтар әйелдерін ортақ ұстаған деп есептеледі. Бұл институционалды полиандрияға және әйелдердің жоғары статусына нұсқауы мүмкін (Геродот IV.26: «және олардың әйелдері ерлермен тең құқықтарға ие»).

Адамды жеуге қатысты дау

Белфаст Король университетінің археологтары Э. М. Мерфи мен Дж. П. Мэллори (Antiquity, 74 (2000):388–94) Геродоттың адам жегіштік деп түсінген нәрседе қателікке ұшырағанын айтады. Сибірдің оңтүстігіндегі жақында қазылған орындар, мысалы, Тувадағы Аймырлыгтегі ірі зиратта скиф дәуіріне жататын 1000-нан астам қабір табылды. Бұл жартылай шіріген денелерді немесе етінен айырылған қаңқаларды, кейде былғары немесе маталық қаптармен бірге жерлеуді көрсетеді. Кейбір сүйектердегі іздер денесін алуға арналған кесу белгілерін көрсетеді, бірақ көбінесе ересектердің қаңқаларының бөлінуін көрсетеді. Мерфи мен Мэллоридің пікірінше, Исседондықтар мал өсіп, көшпенді өмір салғандықтан, жазда тауға көшіп, өлгендерін қысқы лагерьде жерлеуді қалаған. Жазда қайтыс болғандардың денесінен етін алу және бөліп-жару, жазғы ыстықта денелердің табиғи түрде шіруіне қарағанда гигиеналық жағынан тиімдірек болған. Бөлінген дене қалдықтары қысқы лагерьге оралғаннан кейін, бірақ жер толығымен қатып қалмас бұрын, күзде жерленген. Мұндай ет алу және бөліп-жару рәсімдерін сырттан қараған адамдар адам жегіштіктің дәлелі деп қате түсінген болуы мүмкін. Мерфи мен Мэллори денеден алынған ет желінген болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды. Археологиялық тұрғыдан бұл іс-әрекеттер көрінбейді. Бірақ олар Геродоттың басқа жерде Андрофагтар тайпасын адам етін жейтін жалғыз тайпа деп атағанын айтады. Ал доктор Тимоти Тейлор былай деп атап өтеді:

1. Геродоттың мәліметінше, «Андрофагтар» аймақтағы адам жегіштікті қанағаттандыратын «бірден-бір» халық. Дегенмен, «агрессивті тағамдық каннибализм» (яғни, тамақ үшін адамдарды аулау) мен Исседондықтар мен Массагеттер арасындағы ритуалдық, құрметпен жасалатын амалдарды ажырату қажет. 2. Скифтерге ұқсас халықтар бальзамдаумен танымал болғандықтан, мәйіттің шіруін кешіктіру үшін оны жерлеу кезінде етін алудың қажеті болмаған. 3. Геродоттың айтуынша, ет алынып, басқа тағамдармен араластырылып, жерлеу рәсіміне арналған сорпа жасалған. Доктор Тейлор: «Осы жағдайда құрметті жерлеу салтында каннибализм болған деген қорытындыға келгеніміз, академиялық тұрғыдан ең сақтықпен қараудың дұрыс жолы», – деп қорытындылайды.

Сыртқы көздер

Геродот. "Тарихтар". 4-кітап. Ливийде скифтер. org Т. Сулимирский. "Ежелгі халықтар мен жерлер" сериясындағы сарматтар (Темза және Хадсон, 1970) Э. Д. Филлипс, "Аристей туралы аңыз: Шығыс Ресей, Сібір және Ішкі Азия туралы ерте гректердің түсініктеріндегі шындық және қиял" Artibus Asiae 18.2 (1955), 161–177 беттер.