Кіріспе

Майяның Ixchel немесе Ix Chel құдайы – ежелгі майя мәдениетіндегі босандыру және медицинаның қарт яғуар құдайының 16 ғасырдағы аты. Ұқсас параллельде ол "Біздің түнгі дәрігер әжеміз" атанған Точи Йоалтицитлге сәйкес келеді, ол ацтектердің жер құдайы және терлеу ваннасында мекендейді, сондай-ақ туған кезде шақырылатын тағы бір ацтек құдайы – Сихуакоатлға (немесе Иламатекутлиге) байланысты. Таубе жасаған кодекс құдайларының Шеллхас Циммерман жіктемесінің жаңартылған нұсқасында Иксхел О әрпімен белгіленеді.

Сәйкестендіру

Ланда 16 ғасырдың басына сілтеме жасап, Иксхелді "бала туғызу құдайы" деп атайды. Ол сондай-ақ, оны медицина құдайы деп те атайды, мысалы төмендегідей. Зип айында дәрігерлер мен шамандар (хечикеростар) Ихцил Икчел мерекесін тойлаған, ал олар болашақты болжайтын тастар мен "медицина құдайы Икшел" деп аталатын кішкентай бейнелер салынған емдік жинақтарды алып келген. Бакабтар ритуалында Икшел бір рет "әже" деп аталады. Құдайдың екі негізгі саласының (туыс беру және емдеу) үйлесімі ацтектердің ескі акушерлік құдайы Токи Йоалтикитльмен салыстыруға мүмкіндік береді. Икшел классикалық майяларға бұрыннан мәлім болған. Таубе көрсеткендей, ол Дрезден кодексіндегі О құдайына сәйкес келеді, ол ягуар құлақтары бар қарт әйел. Оның дәлелінің маңызды бөлігі - "Туған сауыт" (Керр 5113), классикалық майя ыдысы, онда түрлі қарт әйелдер бастықтап, ескі ягуар құдайы, кодекс О құдайы тұр; олардың барлығының бас киімдерінде тоқу құралдары бар. Тағы бір классикалық майя вазасында (Керр 6020) О құдайы дәрігер ретінде бейнеленген, бұл оның Ixchel екенін растайды. Ікшельдің бірнеше қарт акушерлермен бірге "Туған сауытта" бейнеленуі, "әйел иелері" деп аталатын акушер-құдайылардың Цзутуджиль жиналысын еске түсіреді, олардың ең күштісі ерекше қауіпті деп сипатталады.

Атаудың мағынасы

Ixchel атауы 16 ғасырда Юкатан және Баха-Верапас аймағындағы Поком халқы арасында қолданыста болған. Оның мағынасы нақты белгісіз. Егер бұл атау Юкатаннан шыққан болса, "chel" сөзі "көлікті" білдіруі мүмкін. Оның (постклассикалық) кодекстердегі бейнеленген атауларының екі негізгі түрі бар: бірі – "қызыл" (чак) деген мағынаны білдіретін префикс, одан кейін бейнелі глиф ("сурет"), екіншісі – логосиллабикалық. Икс Челдің классикалық дәуірдегі бейнеленген атауын анықтау әлі де күтілуде. Құдайға сілтеме жасау үшін бірнеше атау қолданылған болуы мүмкін, және олар міндетті түрде оның кейінгі Юкатек және Поком атауларын қамтымауы да мүмкін. Оның кодекстік аты қазіргі кезде "Чак Чел" деп көрсетіледі.

Ай құдайымен шатасу

Бұрын, Икс Чельді юкатек атауы ретінде қарастырып, оны Ай құдайы деп атау қалыпты жағдай болған, себебі олардың екеуі де адамның құнарлылығымен және ұрпақ берумен байланысты болған. Дегенмен, бұл сәйкестік күмәнді, өйткені (1) отарлық және этнографиялық дереккөздер Икс Чельдің Ай құдайы болғанын тікелей көрсететін ешқандай дәлел ұсынбайды және (2) классикалық майя Ай құдайы, оның ай тәрізді белгісі арқылы танылатын, әрдайым құнарлы жас әйел ретінде бейнеленеді. Сонымен қатар, босану және бала тудыру жас ана үшін де, егде жастағы акушер үшін де маңызды, бірақ олардың маңызы әртүрлі.

Икшел жер және соғыс құдайы ретінде

Ікшельдің бас киіміне оралған жылан, ал көйлегінде кескіш сүйектер болуы мүмкін, ал адам қолдары мен аяқтарының орнына кейде тырнақтары болады. Бұл қасиеттер ацтектердің жер аналарына да тән, олардың арасында Тлалтекухтли, Тоси және Сихуакоатл босанған әйелдер шақыратын. Ягуар құдайы болғандықтан, Классикалық Ікшельді (немесе 'Чак Чельді') қалқан мен найзамен қаруланған қаһарлы әйел жауынгер ретінде көзге елестетуге болады, Сихуакоатлдың Яоцихуатл ('Жауынгер әйел') рөліндегідей.

Икшел жаңбыр құдайы ретінде

Мадрид кодексі (30b) О құдайының жаңбыр құдайымен байланыстырылатынын көрсетеді, оның қолтықтары мен қарынынан жаңбыр төгіледі, ал Дрезден кодексі оны жаңбыр құдайларына (Chaacs) арналған күнтізбелерге қосады және ол көбінесе су ыдысын төңкерген күйде бейнеленеді. Осы кодекстің 74-бетінде оның су ыдысын босатуы аспан әйгерінің суды құсуын қайталайды. Бұл көрініс әдетте әлемнің аяқталуын білдіретін топан су ретінде түсіндірілгенімен, қазір бұл алдыңғы "жаңбыр кестелері" негізінде болжанған мерзімді жаңбырлар мен су тасқындарын символдайды деп саналады.

Мифология

Икшель Лас Касас баяндаған Верапас мифінде, ол күйеуі Ицамнамен бірге он үш ұл туған, олардың екеуі аспан мен жерді және оған тиесілі барлық нәрсені жаратқан. Икшель туралы басқа миф сақталған жоқ. Дегенмен, оның мифологиясы бұрын майя аналарының бала туғанға дейін және кейін баратын жер, яғни терлеу ваннасына қатысты болуы мүмкін. Жоғарыда айтылғандай, ацтектерде Икшельге ұқсас босандырушылықты қорғаушы Tocî, сонымен қатар терлеу ваннасының құдайы болған. Оахака мифтерінде Күн мен Айдың қарт асырап алған анасы соңында терлеу ваннасына қамалып, оның қамқоршы құдайына айналады. Көптеген майя мифтерінде қарт құдайлар осы орында аяқталады, әсіресе Cakchiquel және Tzʼutujil тайпаларындағы Күн мен Айдың әжесі, Tzʼutujil тілінде Bʼatzbʼal ("Тігу құралы") деп аталады. Алайда, Qʼeqchiʼ тайпасының Күн мен Ай мифінде Оахаканың ескі асырап алған анасына ұқсас көрінетін қарт майя құдайы (Xkitza) терлеу ваннасымен байланысты емес.

Икшель құрметіне

XVI ғасырдың басында майя әйелдері жемісті некеге отыру үшін Юкатан түбегінің шығыс жағалауындағы Чичен-Ицадан кейінгі ең маңызды қасиетті орын – Кузумель аралындағы Икс-Чел ғибадатханасына сапар шегетін. Сол жерде үлкен мүсінге жасырылған дін қызметкері болжамдар айтатын. Козумельдің солтүстігінде испандық ашқыш Эрнандес де Кордоба "Әйелдер аралы" (Isla Mujeres) деп атаған, одан әлдеқайда кішкентай арал бар, "себебі ол Ixchel, Ix Chekel Yax, Ixhunie, Ixhunieta сияқты елдің құдайларын бейнелейтін мүсіндерді тапқан. Олар белден төмен киініп, көкіректерін жапқан, бұл үнді әйелдерінің салтындай". Түбектің екінші жағында Акалан (Ицмаканац) провинциясының бас қаласы Иксхелді өзінің негізгі құдайларының бірі ретінде құрметтеген. Акаланның жағалаудағы елді мекендерінің бірі Тикшель ("Иксхел орны") деп аталды. Испан жаулап алушысы Эрнан Кортес Акаланның тағы бір жері туралы айтады, онда бойжеткен қыздар "олардың зор сенімі мен үміті болған" құдайға құрбандыққа шалынған, мүмкін, тағы да Иксхелге.

Танымал мәдениетте

Икшел Marvel Comics комикстерінде Ахау мүшесі ретінде бейнеленеді. Икшел Smite ойынында сиқыршы ретінде ойнатуға болады. Ол Smite ойынында Авиликстен кейін пайда болған екінші майя құдайы. 2006 жылғы "Апокалипто" фильмінде, бір майя анасы өзеннен күшпен өтуге мәжбүр болғанда және балаларын қалдыруға тура келгенде Икшел есімін айтады. Икшел 2018 жылғы "Shadow of the Tomb Raider" әрекетке толы оқиғалық ойында маңызды рөлде көрінеді.

Кітаптар тізімі мен сілтемелер

Ардрен, Трейси (2006) Өткенді жаңарту: Икс Чель және заманауи поп-қасиетті әйелдің тууы. Ежелгілік 80:25 37. Ко, Майкл (1977). "Мая жазушылары мен суретшілерінің үстіміздегі күштер". Н. Хаммонд еңбектерінде. Майя тарихындағы әлеуметтік процестер. Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы. 327–347 беттер. Гарибай, Анхель Мария, Нахуалардың жиырма қасиетті әні. Сахагунның хабарлары, 2. Мексика: UNAM 1958. Граук, Кевин П., Қанды жылыту, денеге жылу сыйлау: Таулық майя (Цотзил-Цзельтал) этномедицинасындағы бу моншасының рөлі. Латын Америкасы халық ауыз әдебиеті журналы 20 (1) (1997): 3–96. Грюбе, Николай, Дрездендік майя күнтізбесі. Толық кодекс. Гердер 2012. Майлз, С. У., XVI ғасырғы Поком майялары. Филадельфия: Америка философиялық қоғамы 1957. Миллер, Мэри және Саймон Мартин, Ежелгі майялардың сарай өнері. Сан-Францисконың Көркемсурет мұражайы. Темза және Хадсон 2004. Миллер, Мэри және Карл Таубе, Ежелгі Мексика мен майялардың құдайлары мен символдарының суреттелген сөздігі. Темза және Хадсон 1993. Ройс, Ральф Л., Бакабтардың ритуалы. Норман: Оклахома университетінің баспасы 1965. Шолз, Франс В. және Ральф Л. Ройс, Акалан Тикшельдің майя-хонталдық үндістері. Норман: Оклахома университетінің баспасы 1968. Тарн, Натаниел және Мартин Прехтел, Ұдайы өзгергіштік. Атитек мифологиясындағы әйелдік принцип. Гари Госсеннің редакциясымен, "Символ және жабық қауымдастықтың шегінен тыс мағына". Мезоамерикалық идеялар туралы эсселер. Нью-Йорк: Нью-Йорк штатының Албанидегі мемлекеттік университеті 1986. Таубе, Карл, Ежелгі Юкатанның басты құдайлары. Вашингтон: Дамбартон Оукс 1992. Таубе, Карл, "Туған ваза: Ежелгі майя мифы мен ритуалындағы туу бейнесі". Джастин Керртің редакциясымен, "Мая вазаларының кітабы: Майя вазаларының суреттері", 4-том. Нью-Йорк: Kerr Associates 1994. Дж. Э. С. Томпсон, Майя тарихы мен діні. Норман: Оклахома университетінің баспасы 1970. Тозер, Альфред, Ланданың Юкатан нәрселері туралы есебі, аударма. 1941.