Кіріспе

Тігіс – тігіндік ине мен жіппен тігістер жасау арқылы заттарды бекіту немесе қосу өнері. Тігіс – палеолит дәуірінде пайда болған ең көне тоқыма өнерінің бірі. Археологтар жіп еру немесе мата тоқу ойлап табылғанға дейін Еуропа мен Азиядағы тас дәуіріндегі адамдар сүйек, мүйіз немесе азу тісінен жасалған инелермен және жануарлардың дене мүшелерінен – сіңірлер, тамырлар және ішектерден жасалған жіптермен тері киімдерін тіккенін айтады. Мыңдаған жылдар бойы барлық тігіс қолмен жасалды. 19 ғасырда тігін машинасының ойлап табылуы және 20 ғасырда компьютерлендірудің дамуы тігілген заттарды жаппай өндіруге және экспорттауға алып келді, бірақ қолмен тігіс бүкіл әлемде әлі де қолданылып келеді.

Шығу тегі

Тігіннің ежелгі тарихы бар, оның палеолит дәуірінде басталғаны болжамдалады. Тігін киім және баспана үшін жануарлардың терілерін тігіп біріктіру үшін қолданылған. Мысалы, инуиттер карибудың сіңірінен жіп жасап, сүйектен ине қолданған; Америка жазықтары мен Канада далаларының жергілікті халықтары типи шатырларын құрастыру үшін күрделі тігін әдістерін пайдаланған. Африкада зулу тоқымашылары пальма жапырақтарының жіңішке жолақтарын "жіп" ретінде қолданып, оралған пальма жапырақтарының кең жолақтарын тігіп, себеттер жасаған. Табиғи талшықтан тоқу Таяу Шығыста б.з.д. 4000 жылдары, тіпті неолит дәуірінде де пайда болған, ал мата тігу осымен бірге дамыған. Орта ғасырларда еуропалықтар мүмкіндігі болса, тігіншілер мен киім тігушілерді жұмысқа алған. Тігіннің маңыздылығын Еуропаның көптеген патшалықтарындағы тәж кигізу рәсімінде "Лорд-канал" деген құрметті лауазым көрсеткен. Мысалы, 1509 жылы Англия королі Генрих VIII-нің тәж кигізу кезінде Лорд-канал болып тағайындалған Роберт Рэдклифф, Сюссекс графының 1-ші титулы болды. 19 ғасырға дейін тігін көбінесе әйелдердің жұмысы болған. Киім көптеген адамдар үшін қымбат болғандықтан, әйелдер киімнің қызмет ету мерзімін ұзартуда маңызды рөл атқарған. Тігін жөндеу үшін де қолданылған. Солған киімді ішін бұрып киюге болатын, ал кейде оны бөлшектеп, қайта тігіп, жаңаша келбет беруге тура келген. Киім тозғанда немесе жыртылғанда, оны бөлшектеп, матадан жаңа киім тігіп, жамылғы жасап немесе басқа да пайдалы мақсаттарға қолданған. Киімді бастапқыдан жасаудың көптеген кезеңдері (тоқу, үлгі дайындау, кесу, түзетулер және т.б.) әйелдер бір-бірімен нақты шеберлік бойынша тәжірибе алмасатын. Тігін құстары немесе тігін қысқыштары үшінші қол ретінде пайдаланылған және 19 ғасырда тігіншілерге танымал сыйлық болған. Әлемнің көптеген мәдениеттерінде сәндік кестелеу бағаланған. Батыс үлгісіндегі кестелеу тігістерінің көпшілігі дәстүрлі түрде британдық, ирландтық немесе Батыс Еуропалық болғанымен, әртүрлі мәдениеттерден шыққан тігістер бүгінде бүкіл әлемде белгілі. Мысалдарға крет ашық толтыру тігісі, румындық немесе шығыс тігісі және жапон тігісі жатады. Кестелеу тігістері Орта ғасырларда белсенді болған сауда жолдары арқылы тараған. Жібек жолы қытай кестелеу техникасын Батыс Азия мен Шығыс Еуропаға әкелген, ал Таяу Шығыстан шыққан техника Марокко және Испания арқылы Оңтүстік және Батыс Еуропаға тараған. Еуропалық отарлар кестелеу және тігін техникасын бүкіл әлемге таратқан. Алайда, бір-бірінен алыс орналасқан мәдениеттердегі тігін техникасының мысалдары да бар, онда мәдени алмасу тарихи тұрғыдан ықтимал емес. Мысалы, Оңтүстік Америкада белгілі кері аппликация әдісі Оңтүстік-Шығыс Азияда да қолданылады. 1840 жылдардың басында басқа ерте тігін машиналары пайда бола бастады. Бартелом Тимониер 1841 жылы Франция армиясы үшін әскери киім тігуге арналған қарапайым тігін машинасын ұсынды; бірақ көп ұзамай тігіншілер тобы Тимониердің дүкеніне кіріп, машиналарды терезеден лақтырып жіберді, өйткені олардың жұмысынан айырылатындарына сенді. 1850 жылдары Исаак Сингер жылдам және дәл жұмыс істейтін және қолмен тігіп тігушінің өнімділігінен асып түсетін алғашқы тігін машиналарын жасады. Әйелдер әлі де үйде киім тігумен айналысса, орта таптар үшін тігін машиналары арқылы дайын киімдер көбейді. Лондон мен Нью-Йорк сияқты ірі қалаларда жалақысы төмен тігін машиналарын жұмыс істететін тоқыма фабрикалары бүкіл бизнес аудандарына айналды. Өнеркәсіпті қолдау үшін, кедейлікте тұратын әйелдер аз ақыға бөлшек жұмыс істеді. Иілгіштік әйелдер үшін қолайлы саналатын сирек кәсіптердің бірі болды, бірақ ол тұрмысқа жеткілікті жалақы төлемеді. Арада жұмыс істейтін әйелдер көбінесе өздерін асырау үшін жеткілікті ақша табу үшін күніне 14 сағат жұмыс істеді, кейде тігін машиналарын сатып алуға шамасы келмей жалдап алды. Бұл кезеңде тігіншілер жоғары сапалы киіммен байланысты болды. Лондонда бұл мәртебе 19 ғасырдың басында Савиль Роу айналасында жаңа тігіншілер дүкендері ашылған кезде қалыптасты. Бұл дүкендер ағылшынның соңғы үлгісіне сай қолмен тігілген жоғары сапалы киімдерді тігуге, сондай-ақ классикалық стильдерді ұсынды. Карнаби көшесінің бутик мәдениеті 20 ғасырдың соңында Савиль Роу тігіншілерімен сіңіріліп, Савиль Роу бизнесінің гүлденуін қамтамасыз етті.

ХХ ғасырдан бастап

ХХ ғасырда тігін өнерінің дамуы жалғасты. Жұмысшы табына тігін машиналары қолжетімді бола бастаған сайын, тігін үлгілеріне сұраныс артты. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында әйелдер журналдарда соңғы үлгідегі киімдерді көруге дағдыланды, бұл тігін үлгілеріне деген сұранысты одан да күшейтті. Америкалық тігінші және өндіруші Эбенезер Баттерик бұл сұранысқа қағаз үлгілермен жауап берді, оларды үйдегі тігіншілер іздеп табуға және пайдалануға болатын. Бұл үлгілер шағын пакеттерде сатылып, тез арада үлкен танымалдылыққа ие болды. Біраз уақыттан кейін бірнеше үлгілерді жасау компаниялары құрылды. Әйелдер журналдарында да тігін үлгілері жарияланды және XX ғасырдың көп бөлігінде осылай жалғасты. Алайда, 20 ғасырдың соңғы онжылдықтарында бұл практика төмендеді, себебі әйелдер жұмысқа орналасып, тігуге уақыттары азайды, тіпті оларға мұндай іс қызығушылық тудырмады. Бүгінде дүкендердегі дайын киімнің төмен бағасы батыс елдерінде үй тігіншілігін көбінесе хобби ретінде айналысатын адамдармен шектеді, киім тігу және жиһаз жасау саласындағы шағын кәсіпорындарды қоспағанда. 2013 жылдан бері эфирде көрсетіліп келе жатқан BBC телеарнасының "Ұлыбританияның тігіншісі" шоуы тігіншіліктің қызықты хобби екенін көрсетіп, оның танымалдығын арттырды. Тігін машинасы технологиясының әлемдік өнеркәсіптік экономикаға таралуы батыс үлгісіндегі тігін әдістері мен киім үлгілерінің таралуына әкелді. Жапонияда дәстүрлі киімдерді тігіп, кейін тігістерін шешіп, бөлек-бөлек жууға болатын жіптермен тігілген. Үй тігін машиналарымен жасалған берік тігістер мен батыс киім үлгілерін пайдалану 20 ғасырдың басында батыс үлгісіндегі киім киюге көшуге ықпал етті. Батыс тігін және киім үлгілерін Сахара аймағынан оңтүстік Африкаға 1830 жылдардан бастап христиан миссионерлері таратып жүрді. Зуллу және Тсвана сияқты жергілікті мәдениеттер христиан дініне өту белгісі ретінде батыс киімдерін киюге үйретілді. Еуропалық отарлаушылар қоныстанған аймақтарда алдымен қолмен тігу әдістері, кейін машинамен тігу таралды. Дегенмен, онлайн оқытудың жаңа әдістерін зерттеу технологияны мәдениеттің дәстүрлі тігін әдістері туралы білімді тарату үшін пайдалануға болатынын көрсетті. Онлайн оқулықтарды пайдалану арқылы малай тігіншілері 3 күнде ерлерге арналған дәстүрлі Баджу Курунг киімін тігуді үйренді, ал дәстүрлі малай тігін сабағында осы ақпаратты үйретуге 5 күн кеткен болар еді. Өнеркәсіптік технологияның жетістіктері, мысалы, 20 ғасырдың басында синтетикалық талшықтарды өндіру, тоқыма өнеркәсібіне үлкен өзгерістер әкелді. Батыс елдеріндегі тоқыма өнеркәсібі күрт төмендеді, себебі тоқыма компаниялары әлемнің басқа аймақтарындағы арзан жұмыс күшімен бәсекелесті. АҚШ Еңбек министрлігінің мәліметінше, "тігіншілер мен киім тігушілердің жұмысы шамалы өседі деп күтілуде, 2010 жылдан 2020 жылға дейін бұл көрсеткіш 1 пайызға артады". Батыс елдеріндегі соңғы жылдары жоғалған әрбір тоқыма жұмыс орны Қытай сияқты аутсорсингтік елдерде 1,5 жұмыс орнының құрылуына әкелді деп есептеледі. Дегенмен, тігін машиналарымен жұмыс істейтін немесе қолмен егжей-тегжейлі жұмыс жасайтын тоқымашылар әлі де өнеркәсіптің маңызды бөлігі болып табылады. Шағын масштабтағы тігін көптеген дамушы елдерде экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етеді, онда көптеген адамдар, ерлер де, әйелдер де, өздігінен жұмыс істейтін тігіншілер болып табылады.

Үлгілер мен орнату

Киім жасау әдетте тігін үлгісімен жүргізіледі. Үлгі өте қарапайым болуы мүмкін; кейбір үлгілер математикалық формуладан аспайды, оны тігуші киім киетін адамның өлшемдеріне сүйене отырып есептейді. Есептелген соң, тігуші матаны кесіп, киімді тігуге қажетті өлшемдерге ие болады. Ал, екінші жағынан, жоғары сәнді киімдер де бар. Егер сәнді киім ерекше материалдан жасалса немесе пропорциялары өте үлкен болса, дизайн тігушінің инженерлік білімін сынауы мүмкін. Күрделі дизайн үлгілері ондаған рет жасалып, түзетіледі, соңғы үлгіні дайындауға шамамен 40 сағат, ал кесуге және тігуге 60 сағат уақыт жұмсалады. Үлгі жақсы жасалуы маңызды, себебі дайын киімнің жарасымы оның киіліп-кийілмеуіне шешім береді. Бүгінгі таңда көптеген киімдер жаппай өндіріледі және халықтың басым бөлігіне сәйкес келетін стандартты өлшемдерге қарай жасалады. Дегенмен, "стандартты" өлшемдер көбінесе пайдалы нұсқаулық болғанымен, одан артық емес, себебі "барлық нарықтарда кеңінен қабылданған және қатаң сақталатын" өнеркәсіптік стандарт жоқ. Үйде тігумен айналысатындар көбінесе Simplicity, Butterick, McCall's, Vogue сияқты компаниялардан тігін үлгілерін сатып алады. Мұндай үлгілер әдетте үлкен қағазға басылып шығарылады; тігуші қажетті бөліктерді кесіп алып пайдаланады, бірақ жиі қолдану үшін үлгіні қалың қағазға көшіруге болады. Тігуші үлгіні өзгертіп, киімді киетін адамға дәлірек келтіруге тырысуы мүмкін. Үлгіні ұзындығын арттыру немесе кемітуге, толықтығын қосу немесе алып тастауға, бел сызығының, иық сызығының немесе кез келген тігістің орнын өзгертуге, сондай-ақ басқа да түзетулер жасауға болады. Көлемді плеаттар сияқты элементтермен арттыруға немесе жебелерді пайдалану арқылы кемітуге болады. Соңғы киімге кіріспес бұрын, сынақ киімдер жасалуы мүмкін, олар кейде муслин деп аталады.

Құралдар

Қарапайым жобалармен жұмыс істейтін тігіншілерге өлшеуіш лента, ине, жіп, мата және тігін қайшысы сияқты бірнеше тігін құралы ғана қажет. Күрделірек жобалар үшін де көптеген қосымша құралдар қажет болмауы мүмкін, бірақ тігіуге көмектесетін құралдардың ассортименті үнемі кеңейіп келеді. Тігін қайшыларынан өзге, матаны кесу үшін роторлық кескіштер де қолданылуы мүмкін, олар әдетте басқа беттердің зақымдануын болдырмау үшін кесу төсегімен бірге қолданылады. Жасалынған тігістерді жою үшін тігіс шешіп алу құралы қолданылады. Матаға белгі қою және құрылыс барысында нұсқау ретінде пайдалану үшін арнайы маркерлер мен бор қолданылады. Көптеген тігін жобаларында үтіктеу және престеу маңызды рөл атқарады, олар үшін қосымша құралдар қажет. Бумен үтіктеу тігістерді және киімді тегістеу үшін қолданылады, ал киімнің пішінін жасауға көмектесу үшін тігіс ролі немесе тігіншінің жастығы сияқты түрлі үтіктеу құралдары қолданылады. Матаны зақымданудан қорғау үшін үтіктеу матасын пайдалануға болады. Көптеген тігін машиналарын үшін әртүрлі басу аяқтары бар – олар шеттерін тігуге, пликелер жасауға, шнурды бекітуге, тігістерді құрастыруға, тігін тігуге және басқа да көптеген функцияларға көмектеседі. Саусаққа кигізілетін қорғағыш – тігін үшін қолданылатын кішкентай, қатты құрал. Егер қолда бар киіммен жұмыс істесеңіз, тігіс шешіп алу құралын да қолдануға болады.

Элементтер

Тігіншілерге дайын үлгі беріледі, ал киім тігушілер өз үлгілерін жасайды, екеуі де матаның ең аз мөлшерін пайдалану мақсатында. Үлгілер матаның созылуын басқару үшін тігіс бағыты бойынша немесе көлденең кесу керектігін көрсетеді. Бағытталған, жолақты немесе клеткалы маталар үшін арнайы орналастыру талап етілуі мүмкін. Киім тігу кезінде матаға нығайту үшін клейленетін мата, астар немесе ішкі астар сияқты қосымша материалдар қолданылуы мүмкін. Үлгі бөліктерін кесу алдында немесе кейін, тігу процесінде жетекшілік ету үшін оларды белгілеу жиі қажет болады. Белгілеуге қалам, қарындаш немесе бор, тігіншінің түйреуіші, кескіш, ине немесе жіппен белгілеу сияқты әдістер қолданылуы мүмкін. Қарапайым тігіш тігістен басқа, құрылымдық тігістерге шеттік тігіс, астыңғы тігіс, бекіту тігісі және әшекейлік тігіс жатады. Тігістердің түрлері: қарапайым тігіс, зигзаг тігіс, жазық тігіс, француз тігісі және тағы да басқалары.

Бағдарламалық жасақтама

CLO3D, Marvelous Designer және Optitex сияқты мата симуляциялау бағдарламаларының дамуымен тігіншілер енді компьютерде үлгілер дайындап, осы бағдарламалардағы үлгі жасау құралдары мен виртуалды тігін машиналарын қолдана отырып, киім үлгілерін көруге мүмкіндік алады.

Адам емес жануарларда

Тігінші құстар (Orthotomus туысы), мысалы, жалпы тігінші құс, тігін жасауға қабілетті, сондай-ақ туысқан туыстардың кейбір түрлері де осы қасиетке ие. Олар өсімдік талшықтарын немесе жәндік жібін жіп ретінде пайдаланып, жапырақ шеттерін тігіп, ұя салады үшін қуыстар жасайды.