Кіріспе

1320-1333 жылдары Польша королі

Владислав I Локотек (шамамен 1260 – 12 наурыз 1333), «Жоғары иықты» немесе Ұзын Владислав ретінде белгілі, 1320-1333 жылдары Польша королі болды, ал бұрынғы жылдары бірнеше провинциялар мен княздықтардың герцогі болған. Ол Пьяст әулетінің мүшесі, Куявия герцогы Казимир I-нің ұлы және Жоғары герцог Казимир II Әділдің шөбересі болды. Владислав I әкесінен кішкентай жерлерді мұра етті, бірақ оның билігі ағаларының жас кезінде қайтыс болуымен кеңейді. 1289 жылы, жартылай інісі Лешек II Қараның қайтысынан және оның одақтасы Болеслав II Мазовияның талаптан бас тартуынан кейін Краков герцогтігін (Ағалық провинциясын) қосып алуға тырысты. Венеслав II билігі кезіндегі жер аударылғаннан кейін, Владислав бірнеше герцогтіктерді, содан кейін 1306 жылы Венеслав III өлтірілген кезде Краковты қайтарып алды. Ол одақтасы Пржемысл II қайтыс болғаннан кейін Ұлы Польшаның бір бөлігін уақытша басып алды, одан кейін жоғалтып, қайтадан иеленді. Владислав шебер әскери қолбасшы, сонымен қатар әкімшілік қызметкер болды; ол Гданьск Помераниясын жаулап алды және оны туысқандарына басқаруға берді. Осы аумақты қорғау үшін ол Тевтон орденіне жүгінді, олар кейіннен үлкен сома ақы талап етті немесе жерді балама ретінде сұрады. Бұл орденмен ұзаққа созылған шайқасқа әкелді, ол папаның сотынан немесе Владиславтың өлімінен кейін шешілмеді. Оның ең үлкен жетістігі 1320 жылы Польша королі болуға пападан рұқсат алу болды, бұл алғаш рет Краковтағы Вавель соборында болды. Владислав 1333 жылы қайтыс болды, оның орнын ұлы Казимир III Ұлы басты.

Өмірбаян

1138 жылы Пьяст әулеті тұсында күшейіп келе жатқан Польша Корольдігі екі жүз жылға жуық дамуына кедергі келтірген кедергіге тап болды. Король Болеслав III Вримут (Болеслав III Крязвусти) өсиетінде Польша бес провинцияға бөлінді: Силезия, Мазовия шығыс Куявиямен, Үлкен Польша, Сандомир аймағы және Сейнират провинциясы. Ағалық провинция бастапқыда Краков пен батыс Кіші Польшадан, шығыс Үлкен Польшадан, оның ішінде Гнезно мен Калиш, батыс Куявия, Ленчица және Сиерадцтан (бергтік герцогиня Саломея өмір бойы сақтады) және Померелиямен феодалдық байланыста болды. Төрт ұлының арасында дау-дамай тумасын деп, Болеслав олардың әрқайсысына бір-бір өлке берді, ал ағалық өлкесі тұңғыштық құқығы негізінде үлкен ағасына берілуі тиіс еді. Бұл шешім патшалық арадағы қақтығыстарды алдын алу және патшалықтың ыдырауын болдырмау үшін қабылданды. Алайда, ол жеткіліксіз болып шықты және екі ғасыр бойы қарсы әрекет жасады: үнемі ұрыс-керіс пен тәртіпсіздік. Владислав I осы жерлердің көпшілігін Польша патшалығына қайта біріктіре алды. Владислав I Локиетик - Куявияның Казимир I (Казимиер I Куявский) мен оның үшінші әйелі Ополелік Евфросинаның тұңғыш ұлы. Ол Куявия герцогы болу үшін үшінші ғана болды, өйткені оның Казимирдің Вроцлав Констанциясына екінші некеінен екі аға ағасы бар еді: Лешк II Қара (Лешк Черный) және Зеймомышл. Ол өзінің анасының ағасы, Ополе герцогы Владиславтың есімімен аталған. Қазіргі тарихи дереккөздерде ол Łokietek деген лақап атпен танылды, ол "кіші" немесе "елл" дегенді білдіретін łokieć сөзінің кішірейтілген түрі (бұрышқа ұқсас ортағасырлық өлшем бірлігі, "шығыршық биіктігі"). Алайда, лақап есімнің шығу тегі мен мағынасы белгісіз. Ең алғашқы түсіндірме 15 ғасырдағы Ян Длугосздың хроникасында пайда болды, ол лақап есім патшаның қысқа бойлылығына қатысты деп болжады. 2019 жылы археологтар тобы корольдің қабірінің ішіне ендоскопиялық жолмен жеткенде, мәйіттің табытсыз қабірдің түбінде жатқанын анықтады. Кейіннен олар Владыслав I-нің бойы 152-155 см (5'0″ 5'1″) екенін анықтады, яғни патшаның бойы орта ғасырлардағы Еуропадағы орташа адамнан сәл төмен болды. Бұрын кейбір тарихшылар Локиетек лақап аты ханзада Владиславтың сыртқы келбетіне ешқандай қатысы жоқ деп болжаған, бірақ оның тұқым қуалайтын аймағының нақты көлемі мен саяси маңыздылығын Пиасттар әулеті мүшелері басқаратын басқа княздіктер арасында, кем дегенде Локиетектың асыра күштеріне қарағанда, қарапайым сипаттаған. Егер бұл гипотеза дұрыс болса, онда Владыслав Локиетек ағылшын тіліне Владыслав Кішкентай деп аударылуы керек. Ян Длугосс лақап есімді қате түсінген болуы мүмкін, өйткені ол хронологиялық тұрғыдан Локиетек дәуірінің саяси контекстінен алыс болды.

Куявиядағы ханзада (12671288)

1267 жылы, Владислав І Локиетек жеті жасқа толғанда, әкесі Казимир қайтыс болды. Осы кезде Лешек II Қара Łęczyca-ны мұрагерлік етті (алты жыл бұрын оған Sieradz берілген еді), Земомысл Иновроцлавты алды, ал Brześć Kujawski мен Dobrzyń Владислав пен оның кіші әйелдері Казимир II мен Siemowit атынан Евфросина басқарды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Владислав туысы Болеслав V тазаның Краковтағы сарайына жіберілді (бірінші туысқан). 1273 жылы Владислав Ұлы Польшаның герцогы Болеслав нағыздың төрелігіне қатысып, оны анасы Евфросинамен және Тевтон орденімен келістіруге көмектесті. 1275 жылы Владислав осы аймақтарды басқару жауапкершілігін өз мойнына алды, бірақ олар іс жүзінде оның екі кіші әйелдерімен бірге «niedzial» (отбасылық қауымның ортақ меншігі) ретінде сақталды. 1277 жылдың қазан айында кіші әйелдері Казимир II-ге арналған жерлерді литвалықтар басып алды, тұтқындарды ұрлап, олжаны алып, еркін үйлеріне қайтты. Бұл Болеслав V тазаның қорғауында болуының салдары болды, ол осы кезде Литваның басып кіруінен өтетін Мазовия герцогы Конрад II-ден қарсы саяси лагерьде (proczeskim) болды. Екі жылдан кейін, 1279 жылы, Hypatian Codex-ке сәйкес, Болеслав V таза қайтыс болғаннан кейін Кіші Польшада билікке таласушылардың бірі Владислав І Локиетек саналды. Алайда, ақсүйектер Болеславтың өсиетін орындады, ол Владиславтың аға әйелдері Лешек II Қараны мұрагер ретінде тағайындады. 1279 жылы Лешек II Қара Краков пен Sandomierz-де билікті алғаннан кейін Владислав кіші әйелдерімен бірге Лешек билігін мойындады. Бұл, басқа нәрселермен қатар, Казимир I Куявскийдің барлық ұлдарының гербін қабылдауына әкелді: жарты арыстан, жарты бүркіт, және содан кейін Владислав әрқашан үлкен әйелдерінің одақтасы болды. 1280 жылы Владислав Лешектың одақтасы, Мазовия князі Болеслав II-ге Болеславтың әйелдері Конрад II-мен шайқаста әскери көмек көрсетті және жорық барысында Jazdów қамалын басып алды. Сондай-ақ, 1284 жылдың ақпан айында Sieradz-да Лешек II Қара мен Ұлы Польша герцогы Пржемысл II кездесуінде Владиславтың Пржемыслдың туысы Ядвигаға үйленуі талқыланған болуы мүмкін. Келесі жылы, тамыз айында, Владислав Пржемысл II және Куявияның Земомысылымен бірге Сулеев монастырының реформасын аяқтады, яғни Wąchock монастырынан монахтарды қабылдады. Осы оқиғадан кейін Владислав қайтадан Мазовияда пайда болды, онда ол Болеслав II-ге Конрад II-ге қарсы шайқаста қолдады, мүмкін Лешек II Қараның тапсырмасымен. Осы әрекетіне кек алу үшін Конрад II тағы да литва әскеріне өз жері арқылы өтуге рұқсат берді, ол 1287 жылы Dobrzyń-ді қоршауға алды.

Қара Лешктің өлімі және Краковты басқару үшін күрес (12881289)

1288 жылдың 30 қыркүйегінде Краков және Сиерадз герцогы II Лешек баласыз қайтыс болды, осылайша Сиерадз княздығының билігін оның үлкен жартылай ағасы Владислав I Локиетекке (оның толық ағасы Земомысл 1287 жылы қайтыс болған еді) тапсырды. Владислав енді Бжесць Куявский мен Сиерадзды басқарса, Казимир II Ленчица герцогтігін мұраға алды, ал Сиемовит Добрынь жерін басқаруға кірісті. Лешектің өлімі Краков және Сандомир герцогтықтарында басымдық үшін күрестің басталуына себеп болды; басты үміткерлер Мазовия герцогы Болеслав II және Вроцлав герцогы Генрих IV Пробус еді. Осы бәсекеде Владислав біріншісін қолдауға шешім қабылдады. Генрих IV Пробус, күшті неміс ақсүйектерінің қолдауымен, 1288 жылдың соңында астананы бағындырды. Болеслав II мойынсұнбады, оған Владислав, Владиславтың ағасы Казимир II Ленчицкий және, мүмкін, Пшемысл II әскерлері де көмектесті. Ол Глогувтың Генрих III, Ополедің Болко I және Силезияға қайтып келе жатқан Сцинаваның Пшемкосы сияқты Пробус коалициясының бөлімдеріне шабуыл жасады. 1289 жылдың 26 ақпанында Сивьерц маңында қанды шайқас болды (Сцинаваның Пшемкосы сол жерде қаза тапты), нәтижесінде Мазовия-Куявия тараптары үлкен жеңіске жетті.

Сандомирский герцогы және Венцеслав II-ге қарсы соғыс (12891292)

Сиверц шайқасынан кейін Болеслав II Мазовия белгісіз себептермен Үлкен Княздыққа үміттанудан бас тартты, сондықтан Владислав Ұзын өзін Краков және Сандомир герцогы деп атауға кірісті. Ол Кіші Польшаның астанасын (бірақ Вавель қамалынсыз) басып алды, алайда Скала және Свячица шайқастарындағы алғашқы жеңістеріне қарамастан, Владислав оны толыққанды бекіте алмады. Көп ұзамай Краковты Генрих IV Пробус иеленді, ал Владислав францискандықтардың көмегімен қаладан қашуға мәжбүр болды. 1289 жылдың екінші жартысында Куявия князі Сандомир герцогтігінде билігін нығайта алды. Бұл Кіші Польшаның екі жеке княздыққа (Краков және Сандомир) бөлінуіне әкелді, өйткені олар 1243 жылдан бері Болеслав V Ықылас князі билік құрған кезден бастап бір княздың басқаруында болған еді. 1290 жылдың 23 маусымында Генрих IV Пробус қайтыс болды, ал Ұлы Польшаның герцогы Пржемысл II Краков тағына отырды. Пржемысл II мен Владислав I Локотек арасындағы қарым-қатынас қандай болғаны нақты белгісіз, бірақ олардың достық қарым-қатынаста болғаны мүмкін, өйткені бөлініс қан төгілмей өтті және княздер арасындағы келісімге байланысты болуы ықтимал. Дегенмен, бұл қарым-қатынас салқын, тіпті жауымдық болуы да мүмкін. Пржемысл II Вавель қамалын қиындықсыз бағындырды, бірақ бастапқыда Краков княздығының ішінде күшті қарсылыққа тап болды – бірі Қысқа Владиславты, екіншілері Богемияның Вацлав II-ін қолдады. 1290 жылдың қыркүйек айының ортасында Пржемысл II Краковты тастап, Ұлы Польшаға қайтып оралды. Осыдан кейін, өзінің беделін арттыру үшін Владислав өзінің қарындасы Фененнаны (жартылай інісі Земомыстың қызы) Арпад әулетінен венгр патшасы Андрей III-ке үйлендірді. Пржемысл II келесі жылдың (1291) қаңтар айының ортасында Краковтағы биліктен толығымен бас тартты, ал княздық Чехия монархы Вацлав II-ді өзінің егемендігі ретінде қабылдады. Владислав венгр әскерлерінің көмегімен Кіші Польша үшін күресуді шешті, оларды Андрей III оған берген еді. 1292 жылы богемиялық әскерлер, сандық артықшылығы мен Силезия князьдерінің және Бранденбург маркграфының қолдауымен, Қысқа Владиславты Сандомирден қуды, ал сол жылдың қыркүйек айында бекіністі Сиерацта оны қоршап алды. Қоршау тез арада сәтті аяқталды, Владислав пен оның інісі Казимир II тұтқынға түсті. 1292 жылдың 9 қазанында Владислав пен Казимир II Кіші Польшаға деген талаптарынан бас тартуға және чехиялық билеушіге адал болуға міндеттелді, оның орнына олар Куявиядағы иеліктерінде қалуға рұхсат алды.

II Пржемисламен ынтымақтастық (12931296)

Олардың соңғы сәтсіздіктері мен II Венеславтың қаупі 1293 жылдың қаңтар айында Калишта Краков тағы үшін бәсекелес поляк князьдары Пржемысл II мен Владиславты Чехия үкіметін құлату жолдарын іздеу үшін кездесуге шақырды. Қарсыластардың татуласуы архиепископ Якуб Свинканың араласуының нәтижесінде болды; архиепископқа Кіші Польшаны бағындырғаннан кейін тұз кеніштерден түсетін кіріс уәде етілді. 1293 жылдың 6 қаңтарында қол қойылған құпия келісімде үш князь (осы келісімге Ленчицаның II Казимирі де қатысты) Краковты қайтарып алу үшін бір-біріне көмектесуге міндеттенді. Осы кезде олар, мүмкін, Краковты қайтарып алған жағдайда бір-біріне мұрагерлікке кепілдік беру үшін "Układ o przeżycie" келісімін жасады. Бұл құрылтайда Владислав Ұзынның Пржемысл II-нің туысы, нағыз діншіл Болеславтың қызы Ядвигаға үйленген болуы мүмкін. Бір жыл өткен соң (1294), Калишта бекітілген жоспарларды қайта қарау қажет болды, себебі II Казимир литвалықтармен шайқаста қаза тапты. Нәтижесінде Ленчица Владислав Ұзынның иелігіне қосылды. 1295 жылдың 26 маусымында II Пржемысл Папаның рұқсатымен Польша королі болып жарияланды. Владиславтың бұл жағдайға қалай жауап бергені белгісіз. Айынышты, жаңа король тәж киюден кейін жеті ай ғана өмір сүрді, өйткені 1296 жылдың 8 ақпанында II Пржемысл, мүмкін, Бранденбург маркграфтарының ықпалымен өлтірілді.

Неке

II Пржемысл тірі кезінде Владислав I Локиетек Болеслав Салихалының қызы Ядвигаға үйленді. Тарихшылардың арасында олардың некесі қашан болғаны туралы үш негізгі теория бар. Ең көп таралған теория бойынша, неке Ядвиганың әкесі тірі кезінде, яғни 1279 жылға дейін болған. Екінші теория, қазір көптеген тарихшылар қолдайды, неке 1290 және 1293 жылдар аралығында, мүмкін 1293 жылдың қаңтарында Калишта өткен кездесудің соңында болған, ал 1279 жылы болған нәрсе – болашаққа жасалған келісім (matrimonium de futuro) болған. Үшінші теория некеге 1289 жылдың 23 сәуірінде тұрылғанын айтады.

Үлкен Польшадағы алғашқы күш-жігер (12961298)

Бай Ұлы Польша үшін II Пржемыслдың тағына оның ең жақын одақтасы, Куявия князі Владислав лайық екені анық болды. Владислав Қысқаның немістерді ұнатпайтыны бекер емес еді, себебі олар жалпы алғанда II Пржемыслдың өліміне кінәлі деп есептелді. Дегенмен, 1290 жыл шамасында жазылған II Пржемыслдың өсиеті Генрих III Глоговты мұрагері ретінде таныды. Екі тарап та қанды шайқасқа бармауды қалады, сондықтан 1296 жылдың 10 наурызында Кживинде келісімге келді, онда Владислав Генрих III-ке Ұлы Польшаның Обра және Варта өзендері арасындағы, Нотец сағасына дейінгі батыс және оңтүстік бөлігін беруге келісті. Владислав сондай-ақ, егер ол еркек мұрагерсіз қайтыс болса, Генрих III-нің үлкен ұлы Генрих IV Адалды мұрагер етіп белгіледі. Сонымен қатар, болашақта өзінің ұлдары болмаса да, Владислав Генрих IV Адал ересек болғанда Познань герцогтігін беруге келісті. Кживинде келісілген Ұлы Польшаның бөлінісі барлық даулы мәселелерді шешпеді, әсіресе Владислав Қысқаның еркек мұрагерлерінің жақын арада дүниеге келуіне байланысты. Владислав I Локиетек Ұлы Польшаның өзінің бөлігінде сәттілікке жете алмады, себебі онда қарақшылық күшейді және ішкі оппозиция, Познань епископы Анджей Заремба басшылығымен, күш алды. Кейбір тарихшылар жоққа шығарса да, епископ Заремба Владиславқа шіркеу қарғысын тигізді деген күдік болды. Сонымен қатар, архиепископ Якуб Свинка Куявия герцогының басқарудағы қиындықтарын байқап, бұрынғы қолдаушысынан алшақтады. 1298 жылы Ұлы Польшадан оппозиция және Генрих III Глогов Косьцианда кездесіп, келісімге келді. Осы келісім бойынша, оппозиция болашақта біріккен герцогтікте қайтадан лауазымдар алғандықтары үшін Генрихтің Ұлы Польша тағына үміткерлігін қолдайтын болды.

Елден қашу (12991304)

Уладьславтың билігіне нақты қауіп оңтүстіктен туды. Богемияның Венцеслав II Куявия герцогін жазалауға бел буды. 1299 жылы Клекада Уладьслав Қысқаның Венцеслав II-ге қайтадан бағынуға келісетін келісім жасалды, мұның орнына ол 400 гривна және Олкуштың кендерінен сегіз жылдық кіріс алатын болды. Бірақ Уладьслав Клекадағы шарттарды орындамады, сол себепті 1299 жылдың шілдесінде Венцеслав II әскери жорық ұйымдастырды, нәтижесінде Куявия князі елден қашып кетті. 1300-1304 жылдары Уладьслав Қысқаның қайда болғаны белгісіз. Дәстүр бойынша, ол Римге барып, Папа Бонифаций VIII ұйымдастырған 1300 жылғы ұлы юбилейге қатысты. Ол сондай-ақ Рутения мен Венгрияда да болуы мүмкін, онда Уладьславтың магнаттармен одақтас қарым-қатынастары болған. Осы кезеңде Уладьславтың әйелі Ядвига және олардың балалары Куявиядағы Радезиев қаласында қарапайым тұрғындар кейпінде қалды.

Куявия, Кіші Польша және Гданьск Померанияны қайтару (13041306)

1304 жылы Владыслав I Локиетек өзінің қолдаушыларының әскерімен Кіші Польшаға оралды, ол 15 ғасыр тарихшысы Ян Длугоштың айтуынша, рыцарьдардан гөрі шаруалардан көп құралған. Ол венгр магнаты Амадей Абаның көмегімен Сандомирде орналасты. Сол жылы Вислица мен Лелов қалаларын бағындыруға қол жеткізді. Егер сәтті жағдайлар болмағанда, оның билеуі ұзаққа соқпайтын еді. 1305 жылдың 21 маусымында Чехия және Польша королі Венеслав II күтпеген жерден қайтыс болды, ал оның мұрасы жалғыз ұлы Венеслав III-ке өтті. Владыслав осы жағдайды тиімді пайдаланып, жыл соңына дейін Сандомир, Серадз-Ленчица және Бжесць-Куявский герцогтықтарын бағындырды. Чехияның әлсіреген үкіметі Венеслав III-ті қолдауға тырысты. Бірақ 1306 жылдың 4 тамызында Моравиядағы Оломоуц қаласында Венеслав III өлтірілді, ал Богемия Корольдігі монархсыз қалды және азамат соғысының қызуында болды. Богемия тағындағы соңғы Премислидтің өлімі Краковта рыцарлардың жиналысына әкелді, ол Владыслав Қысқаны билікке шақыруға себеп болды. 1306 жылдың 1 қыркүйегінде Кіші Польшаның астанасына салтанатты кіру болды, бұл қалаға және қазіргі Чехия үкіметінің басты қолдаушысы, Краков епископы Ян Мускатаға жеңілдік берумен байланысты. Владыслав I Локиетектың тағы бір мақсаты – II Пржемыслдың мұрасын қайтару: Ұлы Польша және Померелия (Гданьск Помераниясы). Алайда, бұл біріктіру науқаны көптеген қиындықтарға тап болды. Ұлы Польшада Владыслав Куявия шекаралық қалалары Конин, Коло және Наклоны ғана бағындыра алды, ал герцогтықтың қалған бөлігі оның ескі жауы Генрих III Глоговтың үкімділігін қабылдады (Ополе князі Болко I бағындырған Вилюннан басқа). Бірақ 1306 жылдың соңындағы әскери жорықтың нәтижесінде Померелия Владыслав Қысқаның үкімділігіне бағынды, ол Бишеводағы Померелия қоғамының өкілдерінен салық қабылдады. Осы алыс аймаққа бақылауды жүзеге асыру үшін губернаторлар тағайындалуы керек болды. Владыслав енді Помераниялық Свенка әулетіне сенбеді, сондықтан әулеттің ең үлкен мүшесі Петр Свенканы воевода қызметінде қалдырды, бірақ губернаторлыққа оның екі шөбересін (Земомыстың ұлдары) тағайындады. Пржемысл Свицеяның губернаторы болды, ал Казимир III Гданьск пен Тчевті алды.

Померелияны Тевтон рыцарьлары (13071309) басып алды

Осы арада Куявия (Влоцлавек) епископы Гервард Пётр Свенка отбасына қарсы шығып, Пётр Чехия Корольдігінің губернаторы болған кезде одан ұрланған епископтық кірісті қайтаруды талап етті. Пётр төрелік процесінде жеңіліске ұшырады, ол оған епископқа 2000 гривнаны қайтаруға бұйырды. Ұзын Владиславтың ішінара кепілдігіне қарамастан, Свенка отбасы мұндай соманы төлеуге шамасы келмеді; сондықтан, 1307 жылдың 17 шілдесінде олар адалдықтарын Владиславтан Бранденбург маргравы Вальдемарға ауыстырды және одан Дарлово, Поланово, Славно, Тухола және Нове қалаларын, сондай-ақ Слупск жерін мәңгілікке иеленді. 1307 жылдың тамызында Вальдемар Померелияға шабуыл жасады. Ұзын Владиславтың атынан басып алушыларға қарсылық көрсеткен Богуш, Гданьск қаласына бекінген Померелия судьясы болды. Бірақ көп ұзамай оның әскері шабуылшыларға қарсы тұра алмайтыны белгілі болды. Гданьскідегі Доминикан орденінің неміс приорының кеңесімен Владислав I Локиетек Тевтон орденін көмекке шақыруға шешім қабылдады. Алғашқыда жағдай жақсы сияқты көрінді, өйткені Хелмно қолбасшысы Гунтер фон Шварцбург басқаратын рыцарьлар Гданьсктен Бранденбургтерді сәтті ығыстырып, содан кейін Тчевке бет бұрды. Алайда, Пруссия Ұлы магистрі Тчевте тұратын Владиславтың губернаторы, князь Казимирдің сөзін тыңдамай, қаланы күреспей-ақ басып алды. Содан кейін рыцарьлар Новені басып алып, 1308 жылы жорықты аяқтады. Ұзын Владиславтың қолында тек Свицея ғана қалды. 1309 жылдың сәуір айында Куявияда Ұзын Владислав пен Пруссия Ұлы магистрінің Померелияны басып алу мәселесі бойынша кездесуі өтті, онда Тевтон ордені князьға Гданьскіні азат ету үшін абсурдты есеп-шот ұсынды, содан кейін аумақты сатып алуға ұсыныс жасады. Владислав екі ұсынысты да қабылдамады. Осының салдарынан 1309 жылдың шілдесінде Тевтон рыцарьлары Свицеяны қоршауға алды. Қала гарнизоны тек қыркүйекте ғана қарсылық көрсетуді тоқтатты. Өздерінің әрекеттерін заңды ету үшін рыцарьлар қыркүйек айында Бранденбургтен аймаққа күмәнді құқық сатып алды. Померелияны қосып алу Ұлы магистрге астанасын Венециядан Мальборкқа көшіруге мүмкіндік берді.

Ішкі қарсылықпен күресу Ян Муската және мэр Альберттің көтерілісі (13081312)

Қысқа Владиславтың Померелия істеріне тікелей араласа алмауының себебі Кіші Польшадағы тұрақсыз жағдай еді. Осы жағдайдың түпкі себебі Краков епископы Ян Муската болды, ол Веньцеслав II-нің бұрынғы ізбасары еді. Муската Владислав таққа отырғаннан кейін көп ұзамай, оған қарсы дұшмандық себуге кірісті. Ол өзінің жаулары – Ополе князі Болко I және Глогов князі Генрих III-пен байланыс орнатуға тырысты. Кракков князіне көмекке Гнезно архиепискобы Якуб Свинка келді. 1308 жылдың 14 маусымында Свинка Мускатаны билікті теріс пайдаланғаны үшін епископтық лауазымынан айырды. Владислав оны тек жарты жылға түрмеге қамап, княздық шекарасынан кетуге мәжбүрледі. Муската 1317 жылға дейін Краковқа оралмады. 1311 жылы Қысқа Владислав өзінің билігіндегі тағы бір дағдарыстың үстінен аман өтті. Бұл жолы қауіптің ошағы Краковтың ішінде болды, ондағы жергілікті неміс ақсүйектері Богемияның жаңа королі Люксембургтің Иоаннына қолдау көрсетіп, оған бағынуға дайын екендерін мәлімдеді. Мұның себебі, олардың пікірінше, поляк жерлерін біріктіру саясатынан туындаған ауыр салық жүктемесі және Померелияны жоғалтумен байланысты экономикалық дағдарыс еді. Көтерілістің жетекшісі Краков мэрі Альберт болды, ол Ополе князі Болко I-ді қалаға шақырды. Көтерілісшілер Краковты бақылауға алып, Кіші Польшадағы бірнеше қаланың қолдауын алды, бірақ Вавельді Владиславқа адал әскерлер сақтап қалды, бұл көтерілістің сәтті аяқталу мүмкіндігін күмәнді етті. 1312 жылдың сәуір айында Ополе князі келген кезде жағдай өзгерген жоқ. Тарихшылар Болко I өз мақсатымен Краковқа келді ме, әлде Польша королі атағын да мойындаған жаңа чех королі Иоанн Богемияның тапсырмасымен келді ме деген пікірде келіспейді. Алайда, Иоанн Моравиядағы өзінің көтерілісшілерімен күресіп жатқандықтан, бұл қарулы көтеріліске қолдау көрсетуге мүмкіндігі болмады. Қалай болғанда да, Вавельді басып алуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, ал венгрлік қолдаумен күшейтілген Қысқа Владислав Сандомирдегі көтерілісті басып, 1312 жылдың маусым айында Ополе князі Болко I-ді Краковтан кетуге мәжбүр етті. Ополеге оралғаннан кейін Болко қала әкімі Альбертті ұрлап алып, себебі белгісіз, түрмеге қамады (мүмкін, Краковқа сапарға кеткен шығындарын өтеу үшін). Көтеріліс тоқтатылғаннан кейін Владислав көтерілісшілерді жазалауға кірісті. Жазалар қатаң болды: кейбір кеңесшілер дарға асылып, олардың мүліктері тәркіленді, ал Краков қаласы өз құқықтарының бір бөлігінен айырылды (мысалы, мұрагерлік басшылар институты жойылды). Көтерілістен кейін көп ұзамай қала кітаптарында неміс тілінен гөрі латын тілі қолданыла бастады.

Ұлы Польшаны билеу (13091315)

1309 жылдың 9 желтоқсанында Глоговтың Генрих III – ол король Пржемыслав II-нің мұрагерімін деп мәлімдеген және Ұлы Польша герцогтығы үшін Владислав Ұзынның басты бәсекелесі – қайтыс болды. Оның иелігі бес ұлының арасында бөлісті. Генрих, Ян және Пржемко Познаньді, ал Болеслав пен Конрад Гнезно мен Калишты алды, олар бір жылдан кейін тиісінше бөлісті. Бұл бөліс бұрынғы кастеляндық бөліністің орнына қалаларға негізделген жаңа аумақтық құрылымды қалыптастырды. Бұл жергілікті элитаға қауіп келтірді, сондықтан 1314 жылы дворяндар мен рыцарьлар Генрих III Глоговтың ұлдарына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Осы оқиғалар герцогтарды таң қалдырды, сондықтан олар көтерілісті тиімді тоқтатуға шамалары келмеді, ал Януш Биберштейннің басқаруымен жіберілген әскерлері жеңіліске ұшырады. Тәуелсіз саяси ұстанымды іздеген жергілікті рыцарьдар Познаньді де басып алды, оны қала әкімі Пржемек пен қала тұрғындары қорғады. Ұлы Польша рыцарьлары Владиславтың Краковтағы әкім Альберттің бүліктерін басып тастағанын білген соң, ол олардың экономикалық және саяси мүдделерін қорғайтынын түсінді. Соның нәтижесінде билік 1314 жылдың тамызында Познаньге кірген Владиславқа өтті. Познаньдегі оқиғалардан кейін ол өзін Польша Корольдігінің князі деп атауын бастады. Герцогтар Ұлы Польшаны жоғалтуға келісуге мәжбүр болды, себебі олар тек Обра және Нотеч өзендерімен шектесетін аумақтың бір бөлігін ғана сақтап қалды. Ұлы Польшаны қайтару Владиславқа кең ауқымды халықаралық саясатқа қатысуға мүмкіндік берді. 1315 жылы Польша Бранденбургке қарсы Скандинавияның үш монархиясымен – Дания, Швеция және Норвегиямен, сондай-ақ Мекленбург және Померания герцогтықтарымен одақ жасады. Бір жылдан кейін соғыс басталды, бірақ ол сәттілікке жетпеді және тек шекаралық аймақтардың қирауына әкелді.

Таққа отырғызу (13151320)

Сол кезде Владислав Ұзын есімді патшаны таққа отырғызу үшін пападан рұқсат алуға кірісті. Бұл жоспарды Польша шіркеуі белсенді түрде қолдады, оны Гнезно архиепископы Борислав (1314 жылы қайтыс болған Якуб Свинканың ізбасары) және Куявия (Влоцлавек) епископы Гервард басқарды. Таққа отырғызу туралы шешім екі дворян мен рыцарьлар жиынында қабылданды; біріншісі 1318 жылғы 20-23 маусымда Сулежовта өтті, онда Папаға тілекпен арнайы өтініш дайындалды, ал екіншісі 29 маусымда Пыздриде болды. Епископ Гервард құжаттарды Авиньонға жіберді. Келісімге қол жеткізу үшін папалық алымды есептеудің жаңа әдісі қолданылды, бұл папалыққа тиімді шарттарды ұсынды. 1319 жылғы 20 тамызда Папа Иоанн XXII рұқсат берді, бірақ бұл Польша тәжін де талап еткен Богемия королі Иоаннның қарсылығына байланысты емес еді. Папа Владислав пен Польшаның құқықтарын сақтай отырып, Иоанн мен Богемияның құқықтарын бұзбаудың жолын іздеді және Люксембургтің талаптары (құқықтық негізі нашар болғанына қарамастан) Ұлы Польшаға, Пржемысл II-нің «патшалығына» қатысты екенін анықтады. Осы себепті, Гнезноның орнына Краков таңдалды, өйткені Краковтағы таққа отырғызу Богемия королі Иоаннның құқықтарын бұзбас еді. 1320 жылғы 20 қаңтарда Вавель соборында Гнезно архиепископы Янислав (Бориславтың орнын басып алған) Владиславты Польша патшасы деп жариялады. Дегенмен, поляктардың таққа отырғызу рәсімін Краковта өткізуінің заңдылығына Иоанн күмән келтірді. Богемиялық Иоаннның Польша королі атағын пайдаланғандықтан, халықаралық аренада Владислав Ұзын бүкіл елдің емес, Краковтың королі деп есептелді. 1320 жыл Владислав I Локиетек үшін басқа да себептермен маңызды болды. 1320 жылғы 14 сәуірде Иноброцлавта, содан кейін Бжест Куявиада ол Папа сотымен Тевтон орденінің Гданьск Помераниясын аннексиялау ісін қарастыру бойынша келісімдер бастады. Польша тарапынан жиырма бес куәгердің жауабын тыңдағаннан кейін судьялар 1321 жылғы 9 ақпанда патшаға тиімді шешім шығарды. Бұл шешімге сәйкес Тевтон ордені Померанияны Польшаға қайтаруы, Помераниядан алынған табыс үшін 30 000 гривна өтемақы төлеуі және сот процесінің шығындарын өтеуі керек болды. Тевтон рыцарьлары мұндай үкім шығарылатынын күтпегендіктен, шағымдануға мәлімдеді. Тевтон орденінің Папа Куриясындағы өкілінің ықпалымен Папа Иноброцлав шешімін бекітпеді және іс тоқтатылды. Бұл Киелі Таққа келесі жылдары осы қақтығысты өз мақсаттары үшін пайдалануға мүмкіндік берді.

Қатысқандар (1320)

Уладислав патшалығы үш жауласа күштермен қоршалған еді: Бранденбург, Тевтон ордені және Люксембург Богемия патшалығы. Еуропадағы папа Иоанн XXII мен Людвиг Виттельсбахтың (Бавариялық Людовигтің) арасындағы үлкен соғыс кезінде одақтастар іздеп, Ұсақ Владислав папа тарапына қосылды. Владиславтың Венгрия королі Карл I Робертпен одағы 1320 жылы Карл I Роберттің Владиславтың қызы Елизавета Локиетковнаға үйленуімен нығайтылды.

Руське жорық және Бранденбургпен соғыс (13231326)

Үш жылдан кейін поляк-мажар одағы Русь Галициясында өзінің күшін көрсетті. Рурик әулетінен тараған соңғы екі князь – Галициялық Андрей және Галициялық Лев II шайқаста қаза болды. Одақтастар жергілікті таққа ие болу үшін қайтыс болған князьдердің ең жақын туысы, Мазовия герцогы Тройденнің ұлы Болеслав Георгийге көмектесуге бейімделді. Бұл әрекет Польшаның Ресейдегі ықпалын күшейтті, бұл Владиславтың ұлы және мұрагері Ұлы Казимир III-тің аймақты басып алуына жағдай жасады. 1325 жылы Литвалық герцог Гедимин король Владиславтың тағы бір одақтасы болды. Бұл одақ Гедиминастың қызы Алдонаның (крещениеде Анна деген атқа ие болған) және Владиславтың ұлы Казимирдің некесімен нығайтылды. 1323 жылы Киелі Рим императоры Людовик IV өзінің ұлы Людовик V-ке Бранденбург маркасын сыйлады. Сондықтан Папа Иоанн XXII өзінің жақтастарына Бавариялық Виттельсбах үйінің Асканиялық мұраны иеленуіне жол бермеуге шақырды. Литваның қолдауымен Владислав 1326 жылдың 10 ақпанында Бранденбургке жорық жасады. Ол Тевтон орденіне экспедицияға язычник әскерлерінің қатысқаны туралы хабарлады. Олардың бітім шарты 1326 жылдың соңына дейін күшінде болғандықтан, ол кем дегенде уақытша олардың бейтараптығына үміттене алды. Бранденбургке жақындасу, Миеджиржец бекінісін қайтарудан, тұтқындарды алудан және кейбір қиратулардан басқа ешқандай маңызды нәтиже бермеді. Бұл Польша королінің басқа дінді ұстанушылармен бірге христиан әлеміне қарсы соғыс ашқаны ретінде қабылданып, Германияда оның беделін түсірді. Рим Папасы үнсіздік сақтап, Польша королін қолдамады, бірақ оны айыптамады. Бранденбургпен соғыс Силезия князьдерін де алаңдатты. Сол жылы Владислав Ұзын Вилунь жерін Нимодлин герцогы Болеслав Ескіден қайтарып алды.

Мазовияны билеуге ұшыраған әрекеті (13271328)

Келесі жылы Владислав I Локиетк тағы бір қарулы экспедиция ұйымдастырды. Бұл жолы мақсат – Плоцк герцогы Вацлавты бағындыру болды. Экспедиция, Плоцк қаласын басып алып, өртегеніне қарамастан, сәтсіз аяқталды. Бұған негізгі себеп – Тевтон орденінің Вацлав жағына соғысқа қосылуы, содан кейін Богемия королі Иоанн да осылай істеді. Оппонентермен ірі шайқастар болған жоқ, бірақ Богемия королі Силезиядағы әскери қимылдарды пайдаланып, 1327 жылдың ақпан айында Опавада Жоғарғы Силезия князьдерінен үстемдік құрды. 1327 жылы поляк-тевтон соғысының басталуына және шекаралық аймақтарға туған қауіпке байланысты, король мен оның жүрек туыстары иеліктерімен алмасты. 1327 жылдың 28 мамыры мен 1328 жылдың 14 қазаны аралығында Иноуроцлавтың Пржемысл Владиславқа Иноуроцлав герцогтігін, Визгород пен Бидгощ қалаларымен бірге, Сиерац герцогтігіне алмастырды. Ал шамамен 1327/1328 жылдары Добрыньнің Сиемовит ұлдары – Владыслав Дөңгелек және Болеслав – Добрынь княздығын Ленчица княздығымен алмастырды.

Добрыньді жоғалту (1329)

1329 жылы соғыс қайта жаңғырды. Богемиялық Иоанн тевтон орденінің көмегімен Добржинды жаулап алды, оны көп ұзамай одақтастарына өткізді. Тағы бір үлкен зиян – Иоаннның Плоцк князі Венцеславты өзіне бағыныш етуге мәжбүрлеуі болды. Осылайша, Плоцк князі польша монархының үстемдігін мойындаудан бас тартып, шет елдік билікке көнді. Тевтон ордені Куявия соғысқа дайын емес екенін пайдаланып, Висла өзенін кешіп, Влоцлавек, Рачионж және Пшедзеч епископтықтарын өртеп, қиратты.

Куявиялағы Тевтондық рыцарлармен соғыс және Пловце шайқасы (13301332)

1330 жылы Тевтон ордені жаңадан соғыс ашты. Крестшілер Куявия және Үлкен Польшадағы қалаларды – Радзейов, Быдгощ және Наклоны табысты тонады. Литвалықтардың көмегімен Владыславтың Висла өзенін батыл кесіп өтуі және Челмноға шабуыл жасауы арқасында ғана одақтастар қыркүйек айында Ковалево-Поморское қамалын қоршауға мүмкіндік алды. Содан кейін, Липиенектегі Тевтон орденінің қоршалған қамалының алдында патша 18 қазан күні 1330 жылы жеті айлық бітімге келісті. Айынышты, осы сапар барысында Литваның герцогымен болған одақ, Владыслав пен Гедиминас арасындағы жеке даудың салдарынан бұзылды. 1331 жылы Тевтон ордені Польша жеріне тағы бір қарулы жорық ұйымдастырды. Орденнің жоспарына сәйкес, Дитрих фон Альтенбург басқаратын әскерлер Богемия королі Янның экспедициясымен үйлестірілуі керек еді. Екі әскер Калиш қаласының қабырғаларының астында кездесуге тиіс болды. Жылдың ортасында Тевтон әскерлері барлау мақсатымен Куявия мен Үлкен Польшаға еніп, Пыздрыны (поляк әскерлерімен шайқас болған жер) және Гнезноны басып алды. Басты жорық 1331 жылдың қыркүйегінде ұйымдастырылды. Әскерлер келісім бойынша Калишке жиналуға барғанмен, келген кезде чех әскерлері болмады. Богемияның Яны Силезияда тоқтады, онда ол Свидницаның Болко II қарсылығын тоқтатты және герцог Пшемко II қайтыс болғаннан кейін Глогов мәселесін шешті. Владыслав I Локетекке шешуші соққы беруге мүмкіндік таппаған Тевтон ордені Куявияны толық басып алуға шешім қабылдады. 23-24 қыркүйек түнінде Конин маңында алғашқы ірі, шешілмеген шайқас болды. Үш күннен кейін таңертең, король Владыслав пен оның ұлы Казимир ханзада басқаратын 5000-ге жуық поляк әскері Радзейов маңында Тевтон орденінің артқы жасағымен кездесті. Күтпеген шабуылды пайдаланып, поляктар жау отрядын жеңіп, экспедицияның қолбасшысы Дитрих фон Альтенбургті тұтқынға алды. Алайда, түстен кейін Пловце ауылының жанында тағы бір шайқас болды. Князь Казимир басқаратын поляк әскерлерінің бір бөлігі кері шегінгендіктен, шайқас шешілмеді, ал осының салдарынан тевтон қолбасшысы тұтқыннан қашып кетті. Пловце шайқасы шешілмесе де, поляктар үшін психологиялық маңызға ие болды, өйткені ол оларға Тевтон орденінің жеңіліссіз емес екенін көрсетті. Осы оқиғалардан кейін көп ұзамай Иновроцлав қаласында бейбіт келіссөздер басталды. Алайда, осы жолы Владыслав Тевтон орденімен келісімге келе алмады. 1332 жылы Отто фон Лютеберг басқаратын Тевтон ордені үлкен әскери жорық ұйымдастырды. Бұл жолы поляк күштерінің жеткіліксіздігіне байланысты, олар ашық далада Тевтон орденінің қарсылығына тойтарыс бере алмады. 20 сәуірде, екі аптаға жуық қоршаудан кейін Куявияның астанасы Бжесць құлдырады. Көп ұзамай Тевтон ордені провинцияның басқа да маңызды бекіністерін – Иновроцлав пен Гневковоны басып алды, соңғысы жердің князі Казимир III Гневковоның бұйрығымен қиратылды. Куявияның жоғалтылуы, оның мұрасы Владыслав үшін ауыр соққы болды, бірақ сол жылы Глоговтың Пшемко II қайтыс болғаннан кейін, ол Глогов герцогтарының қолында болған Үлкен Польшадағы Збашыньді Обра өзенінің бойында басып алды.

Өлім

Władysław the Elbow high 1333 жылы 2 наурызда Краковтағы Вавель қамалында қайтыс болды, және ол сол қаланың соборында жерленді, мүмкін сол жылдың 12 наурызында. Оның ұлы, Ұлы Казимир III Кіші Польша, Сандомир герцогтігі, Үлкен Польша, Куявия, Ленчица және Серадз герцогтіктерін мұраға алды. Дегенмен, батыстағы Силезия және Любуш аймағы, сондай-ақ солтүстіктегі Гданьск Помераниясы, Батыс Помераниясы және Мазовия патшалық шекарасының сыртында қалды. Бірақ, Владиславтың билеуі Польша Корольдығын қайта құру жолындағы маңызды қадам болды.

Билеушінің мұрасы мен бағасы

Қысқа Владислав өмірлік мақсатына – Польшаны біріктіруге табандылықпен ұмтылды. Алайда, ол толыққанды табысқа жете алмады және оның жетістіктері оңайға соқпады. Сонымен қатар, егер оның көптеген күшті қарсыластарының күтпеген өлімі болмаса: Лешек Қара, Генрих IV Проб, Казимир II Ленчицкий, Премизл II Үлкен Польша, Вацлав II, Вацлав III және Генрих III Глогов, Владислав мәңгілікке кішкентай Бжест Куявияның ханзадасы болып қалуы мүмкін еді. Бірақ егер Владислав Қысқаның табанды және дәйекті әрекеттері болмаса, Польша Люксембург монархиясының құрамына кіріп кеткен немесе толығымен бөлініп кеткен болуы мүмкін еді. Оның билігі тұсында Польша алғаш рет Тевтон орденімен қақтығысты және ғасырлар бойы сақталған Литвамен таңғажайып одақ құрды. Вавельдегі тәж кигізу арқылы король Польша патшалығының мәртебесін бекітіп, жаңа үрдіс орнатты. Владислав сондай-ақ елдің барлық аймағында бірыңғай заң кодексін енгізуге тырысты. Бұл кодекс еврейлердің қауіпсіздігі мен бостандығына кепілдік берді және оларды христиандармен теңестірді. Соңында, ол елді біріктіруді бастағанда, бүкіл ел бойынша әкімшілік құрылым мен қазынаны ұйымдастыруға кірісті. Бұл істі оның ұлы және мұрагері Ұлы Казимир III сәтті жалғастырды. Әкесінің еңбегі болмаса, Казимир III Богемия королі және титулды Польша королі Иоаннға Польша тажына құқықтарын өткізу үшін 1,2 миллион Прага грошенесін төлеуге, Еуропаның ең ірі билеушілерімен тең дәрежеде сөйлесуге немесе экономикалық тұрғыдан біріктірілген мемлекет құруға мүмкіндік алмас еді. Миешко I және Болеслав Батылдың жағдайындағыдай, әкесінің беделі ұлы мен мұрагерінің көлеңкесінде қалады.

Отбасы

Владислав Ұлы Польшаның герцогы Болеслав Салихи мен Венгрияның Жолентасының қызы Калиштың Ядвигасына үйленді. Олардың алты баласы болған. Кунигунде (1295-1298 жылдары туған; 9 сәуірде 1331 немесе 1333 жылы қайтыс болған) – алғашқыда Свидницаның Бернардына тұрмысқа шықты. Олардың балаларының ішінде Свидницаның Болко II-сі болды. Екінші рет Сакс-Виттенберг герцогы Рудольф I-ге үйленді. Стефан (1296-1300 жылдары аралығында туған; 1306 жылы қайтыс болған) – Ядвиганың әйелінің туысы Стефан V-ті немесе, мүмкін, Әулие Стефанды құрметтеген болуы мүмкін; алайда, бұл есім венгр әсерін көрсетеді. Ол Краковтың францискан шіркеуіне жерленді. Владислав (1296-1311 жылдары аралығында туған; 1312 жылы қайтыс болған) – әкесінің құрметіне аталған; ол, Стефан сияқты, Краковтың францискан шіркеуіне жерленді. Елизавета (1305, 29 желтоқсан – 1380) – Венгрия королі (1308-1342) Карл I Роберттің (1288-1342) әйелі. Ұлы Казимир III (30 сәуір 1310 – 5 қараша 1370), Польша королі (1333-1370). Ядвига (1306-1309 жылдары аралығында немесе 1311-1319 жылдары аралығында туған; 1320-1335 жылдары аралығында 3 маусымда қайтыс болған) – анасының құрметіне аталған. Отон (1301-1339), Австрия герцогы (1330-1339), оның қолына күйеу болып алуға тырысқан болуы мүмкін, шамамен 1331 жылы.

Танымал мәдениетте

Оны Польша тарихи драмалық телесериалы "Корона патшалардың" (Korona królów) ішінде Вислав Войчик сомдады. Ол бірінші маусымда жиі кездесетін кейіпкер.