Кіріспе

Борис, Борис немесе Барыс (болгар, орыс, серб, Борис; ) – болгар текті еркек есімі. Ол ең көп Ресей, Беларусь, Украина, Болгария, Сербия, Босния және Герцеговина, Хорватия, Солтүстік Македония, Черногория, Словакия, Словения және Шығыс Еуропаның басқа елдерінде қолданылады. Сондай-ақ Грецияда және герман, балтық және роман тілдерінде сөйлейтін елдерде де қолданылады. Польшада "Borys" түрі жиі кездеседі.

Мағынасы

Көпшілік қабылданған теория бойынша, бұл атау болгар тілінен шыққан. Оның нақты этимологиясы белгісіз. Ол бір немесе бірнеше түркі сөздерінен туындаған болуы мүмкін, мысалы, "böri" – "қарышқыр" мағынасында, немесе "bogöri" – "қысқа" мағынасында, немесе "bars" – "қар барысы" мағынасында. Бұл есім Борислав есімінің қысқартылған түрі болуы мүмкін, ол славян тілінен алынған "borti" – "шайқас" және "slava" – "даңқ", "атақ" элементтерінен құралған. "Боб" лақап аты арқылы бұл есім көне герман тілінен шыққан "Роберт" есімімен байланыстырылады, ол "жарық даңқ" дегенді білдіреді.

Шығу тегі

Борис алғаш рет болгар билеушісі Княз Борис І (852-889) туралы жазба деректерде кездеседі. Ол 864 жылы христиан дінін қабылдап, оны өз халқына әкелді. Осы әрекеті арқылы оның есімі Еуропада танымал болды. Сонымен қатар, 907 жылы қайтыс болғаннан кейін ол алғашқы болгар әулиесі деп жарияланды, және оның православиелік қасиеттілігінің іздері осы кезеңде католиктік Ирландияда да табылды. Константинополь патриархаты 923 жылы Борис әулиені қасиетті деп мойындады. Борис ханзада, әлдеқанда славян емес, болгарлардың тегінен шыққан. Болгарлар арасында бұл есім екі түрінде белгілі болды: Борис және Богорис.

Тарих

Борис бүкіл әлемге тарала бастады, оны Бірінші Болгар империясынан русь славяндары қабылдады. Болгар мәдени миссиялары 10 ғасырда, патша Петрдің тұсында күшейді, және олармен бірге болгар мәдениетінің болашақ Украина және Ресей жерлеріне таралуы жалғасты. Болгар әулиесі патша Борис І-нің есімі руське Х ғасырдың соңында, болгар патшасы Борис II (969–977) билігінде, Борис І-нің шөбересі кезінде жеткен деген болжам бар. 967 жылы византиялықтар русьті Бірінші Болгар империясына шабуыл жасауға ынталандырды, және осы науқан кезінде Киевтің князі Владимир I-нің Болгар дворянымен, яғни Петр I-нің қызы, Борис II-нің әпкесі деп есептелетін әйелге үйленуі ұйымдастырылған болуы мүмкін. Владимир I-нің бір ұлы Борис деп аталды. Русьтің бастапқы жылнамасында Борис пен Глеб Владимир I-нің болгар ханшайымынан туған ұлдары екені куәландырылған. 988 жылы Владимирдің билігінде Киев русі христиан дініне енді. Осы дінге өтуде Болгариядан келген қарапайым дін қызметкерлері мен жоғары лауазымды шенділер де маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, византиялық күнтізбе мен шығыс православиелік литургиялық күнтізбені қабылдаумен бірге, әулие Борисқа табыну русь православие шіркеуіне енді. 1015 жылы князьдер Борис пен Глеб Киевтің бауырлы ағасы Святополк I тарапынан өлтіріліп, тақтан қуылды. Ұзақ өтпей, Борис пен Глеб қасиетті деп жарияланды және содан бері олар украиндықтар, орыстар және белорустар арасында ең құрметті саналатын жергілікті әскер әулиелері болып табылады.

Таралу

Киев Русімен қатар Борис есімі Болгарияның басқа да көршілеріне тарады. Мысалы, мажар князі Борис Каламан (1112–1155) – ол мажар патшасының Киев князі Владимир II Мономахтың қызы Евфимиядан туған ұлы. Борис есімді адамдар көп уақыт бойы көбінесе сарайларда және ақсүйектер арасында кездессе де, бірте-бірте Ресей империясының барлық топтарында, оның ішінде Сібір мен Ресей Аляскасында кеңінен танымал болды. Соңында, бұл есім 20-шы ғасырдың ортасы мен соңында халықаралық деңгейде тарала бастады.