Кіріспе

Streptococcus pyogenes қоздырғышынан туындайтын жұқпалы ауру.

Қызыл қызу, көбінесе ангина немесе стрептококктық тері инфекциясы бар адамдардың аз ғана бөлігінде дамиды. Бактериялар әдетте жөтелген немесе түскен кезде таралады. Соңғы жылдары антибиотиктерге төзімділік белгілері байқалды; 2011 жылы Гонконгте және 2014 жылы Ұлыбританияда індет болды, ал 2014 мен 2018 жылдар аралығында Ұлыбританияда осы аурудың шалдығу деңгейі 68%-ға өсті. 2020 жылдың қазан айында жарияланған зерттеулер бактерияның үш вирустың әсерінен күштірек штаммдарының пайда болғанын көрсетті. Қызыл қызу көбінесе А тобы стрептококк инфекциясынан кейін дамиды, мысалы, стрептококктық тонзиллит немесе көбінесе стрептококктық фарингит. Мұндай жағдайлар жиі фаринготонзиллит ретінде бірігіп кездеседі. Симптомдар мен белгілері ангинаға ұқсас, бірақ олардан кейін ерекше, кең таралған бөртпе пайда болады. Бөртпе әдетте бір-екі күннен кейін пайда болады, бірақ ауру сезімінен кейін бірнеше күннен жеті күнге дейін де көрінуі мүмкін. Жұққан миндальдар қызыл және ісіңкі болып көрінеді және әдетте эксудатпен жабылады.

Қабыну

Бұл ерекше бөртпе "қарлы түсті" деп аталады және ол терінің бүкіл бетін қамтитын қызыл түспен және қаздың қабығына ұқсайтын кішкентай дөңгелектермен сипатталады. Әдетте, ол мойын немесе денеде кішкентай, тегіс дақтар түрінде пайда болады, кейіннен қолдар мен аяқтарға таралатын кішкентай дөңгелектерге айналады. Ол құмқағаз сияқты кедір-бұдыр сезіледі. Ерекшеліктерінің бірі - ауыздың айналасы ақшыл болса, екі жақ қызаруы мүмкін. Бұл - қолтық және шынтақ қуыстарында пайда болатын қызғылт немесе қызыл түсті кішкентай дақтар - петехиялар.

Өзгермелі презентациялар

Бес жасқа дейінгі балаларда әдеттен тыс көріністер болуы мүмкін. 3 жасқа дейінгі балаларда мұрын біту және төмен градустағы қызба болуы мүмкін. Сәбилерде тітіркенудің күшеюі және тәбеттің төмендеуі сияқты белгілер байқалуы мүмкін. Жақынбас асқынулар: Бұл асқынулар молекулалық мимикрия деп аталатын арқылы организмде аутоиммундық жауапты тудыратын А тобы стрептококтарының белгілі бір түрлерінен туындайды. Мұндай жағдайларда, адамның иммундық жүйесі А тобы стрептококтарына қарсы жасаған антиденелер адамның өзінің тіндеріне де шабуыл жасай алады. Адам ағзасындағы антиденелердің қай тіндерге бағытталғандығына байланысты келесі асқынулар пайда болады. Стрептококк пирогендік экзотоксиндері – SPE A, B, C және F анықталды. Пирогендік экзотоксиндер, сондай-ақ эритрогендік токсиндер деп те аталады, қызыл қызбаның эритематозды бөртпесін тудырады. Стрептококк пирогендік экзотоксині А, speA, көбінесе ревматизмнің иммундық медиацияланған салдарынан және стрептококктан кейінгі гломерулонефриттен асқынған қызыл қызбамен байланысты. Организм кездесетін токсиндерге антиденелер жасау арқылы жауап берсе де, бұл антиденелер тек сол токсиннің белгілі бір түріне ғана қарсы қорғаныш береді. Олар адамды болашақта А тобы стрептококтарынан толығымен қорғамайды, себебі ауру 12 түрлі пирогендік экзотоксиндерді өндіруі мүмкін, ал болашақ инфекциялар осы токсиндердің басқа топтарын шығаруы мүмкін. Стрептококк пирогендік экзотоксині А (speA) осы токсиндердің арасында ең көп зерттелгені. Оны стрептококк геномына енгізетін T12 бактериофагы тасиды, онда токсин транскрипцияланады. Фагтың өзі хромосомадағы серин тРНК геніне еніп қосады. T12 вирусы Халықаралық вирустар таксономиясы комитетімен әлі бір таксонға жатқызылмаған. Оның қос спиральді ДНК геномы бар және морфологиялық ерекшеліктері бойынша Siphoviridae отбасының мүшесі болып есептеледі. speA гені 1986 жылы клондалып, тізбектелді. Оның ұзындығы 753 негіз жұбын құрайды және 29,244 килодальтондық (kDa) белокты кодтайды. Белок құрамында 30 аминқышқылдық сигнал пептиді бар; сигнал тізбегін жою арқылы секрецияланатын белоктың болжамды молекулалық салмағы 25,787 кДа құрайды. Геннің жоғары жағында промотор және рибосома байланысу орны (Shine Dalgarno тізбегі) орналасқан. Транскрипциялық терминатор трансляциялық тоқтау кодонынан 69 базаға төмен орналасқан. Белоктың карбоксильдік ұшы Staphylococcus aureus энтеротоксиндері B және C1 карбоксильдік ұшымен айқын гомологияны көрсетеді. T12-ден басқа стрептококк фагтары да speA генін тасымалдауы мүмкін.

Диагностика

Скарлатинаны клиникалық тұрғыдан диагностикалау мүмкін болғанымен, басқа аурулардан ажырату үшін қосымша тексерулер қажет болуы мүмкін. XXI ғасырдың басында, тамақ мөлдірлемесі диагноз қоюдың қазіргі "алтын стандарты" болып табылады. Кавасаки ауруы: Бұл аурумен ауыратын балаларда да шөпшекті тіл пайда болады және олардың алақандары мен табандарында десквамативтік процесс өтеді. Алайда, бұл балалардың жасы бес жасқа толмаған, қызуы ұзаққа созылады (кем дегенде бес күн), және олардың қосымша клиникалық критерийлері (көздің қабынуы және еріндердің жарылуы сияқты белгілер) бар, бұл оны скарлатинадан ажыратуға көмектеседі. Токсикалық шок синдромы: Бұл синдромды стрептококк және стафилококк бактериялары да тудыруы мүмкін. Клиникалық көріністеріне қолдың саусақтары мен табандарының диффуздық сызатылуы және десквамациясы жатады. Оны скарлатинадан төмен қан қысымы, бөртпеде шолғы қағаз текстурасының болмауы және бірнеше орган жүйесіне қатыстылығымен ажыратуға болады. Стафилококкпен байланысты күйдірілген тері синдромы: Бұл негізінен жас балаларда Staphylococcus aureus бактериясының токсинді штаммынан пайда болатын ауру. Қызудың кенеттен басталуы және бөртпеде күйгендей түс пайда болуы скарлатинаға ұқсауы мүмкін. Алайда, бұл бөртпе сезімталдықпен және ірі көпіршік пайда болумен байланысты. Бұл көпіршіктер оңай жарылады, содан кейін терінің қабыршақтануына себеп болады. Стафилококкпен байланысты скарлатина: Бөртпе таралуы мен текстурасы бойынша стрептококкпен байланысты скарлатинаға толыққанды ұқсас, бірақ бөртпеге шалдыққан тері сезімтал болады. Соңғы онжылдықта вакцина жасау үшін бірнеше рет тырысулар болды. Әзірлену кезеңіндегі бұл вакциналар адамды А тобындағы стрептококктардың бетіне орналасқан ақуыздарға ұшыратады, бұл иммундық реакцияны белсендіреді, адамды болашақта инфекциямен күресуге және алдын алуға дайындайды. Бұрын дифтерияға қарсы скарлатина вакцинасы болған. Алайда, оның тиімділігі жоқ деп табылды. Бұл өнім Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін тоқтатылды.

Емдеу

Қызыл қызбаға қарсы күресу үшін қолданылатын антибиотиктер емдеудің негізгі құралы болып табылады. Тиісті антибиотиктерді тез арада қолдану аурудың ұзақтығын қысқартады. Дегенмен, емдеуге қарамастан, терінің сыртқы қабатының қабығы кетеді. Бала антибиотикті 24 сағат қабылдағаннан кейін жұқпалы емес (инфекцияны басқа балаға жұқтыра алмайды). Егер адам пенициллин мен амоксициллин де кіретін антибиотиктер тобына (бета-лактамалық антибиотиктер) аллергиясы болса, бірінші буын цефалоспорин қолданылады. Профессор Юэн Куок Юнгтің мәлімдемесіне сәйкес, Гонконгта қызыл қызбаға себеп болатын А тобы стрептококктарының айналымдағы 60% -ы макролидті антибиотиктерге төзімді. Бұрынғыда төзімділік деңгейі 10–30% болған; бұл өсімнің себебі соңғы жылдары макролидті антибиотиктерді шамадан тыс қолдану болуы мүмкін. 2014 жылы Ұлыбританияда да жағдай орын алды, ал Ұлттық денсаулық сақтау қызметі 2014 және 2018 жылдар аралығында зертханалық есептерде анықталған S. pyogenes санының 68% -ға өскенін хабарлады. 2020 жылдың қазан айында жарияланған жаңа зерттеулер бактерия вирустармен жұқтырғаннан кейін күшейе түскенін көрсетті. Олар вирустардан алынған үш жаңа генді тапты, олар ақ қан жасушаларын нысанаға алған "суперантигендердің" дамуына себепші болады, нәтижесінде бактерияның нашарлауын күшейтетін штаммы пайда болады. 1900 жылға дейін көптеген жерлерде өлім-жітім көрсеткіші 25% -ға жеткен. Прогноздың жақсаруы осы ауруды емдеуде пенициллиннің қолданылуына байланысты болуы мүмкін. Бұл өсімнің себебі медициналық қоғамда әлі де түсініксіз. 2013 және 2016 жылдар арасында Англияда қызыл қызба ауруының көрсеткіші 100 000 адамға шаққанда 8,2-ден 33,2-ге дейін өсті, ал қызыл қызбаға байланысты ауруханаға түсу көрсеткіші 97% -ға артты. 2021–2022 маусымында (қыркүйектен қыркүйекке дейін) Англияда қызыл қызба жағдайларының тіркелуі артып, 2022–2023 маусымында да осы тенденция сақталды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы осы кезеңде Англияда және басқа да еуропалық елдерде қызыл қызбаның (және iGAS – инвазивті GAS жағдайларының) өсуі туралы хабарлады. Франция мен Ирландияда да өсім тіркелген. АҚШ-та қызыл қызба жағдайлары тіркелмейді, бірақ 2022 жылдың желтоқсан айына қарай CDC балаларда инвазивті GAS инфекцияларының санының арту мүмкіндігін қарастырып жатқан болатын. 2022 жылдың соңында CDC-нің Денсаулықты ескерту желісі инвазивті GAS инфекцияларының жоғарылауы туралы кеңес берді.

Тарих

Бұл аурудың алғаш рет қашан сипатталғаны белгісіз. Шамамен 400 жылға дейін жазған Гиппократ, терісі қызарған және қызуы бар адамның жағдайын сипаттаған. Медициналық әдебиетте бұл аурудың ең алғашқы нақты сипаттамасы 1553 жылы сицилиялық анатомик және дәрігер Джованни Филиппо Инграссияның «De Tumoribus praeter Naturam» кітабында пайда болды, онда ол оны россалия деп атады. Сондай-ақ, ол осы жағдайдың қызылшадан өзгеше екенін нақты айтты. Нил Филатов (1895 жылы) және Клемент Дьюкс (1894 жылы) экзантематоздық ауруды сипаттады, олар оны қызылшаның бір түрі деп ойлады, бірақ 1900 жылы Дьюкс оны жеке ауру ретінде сипаттады, ол Дьюкс ауруы, Филатов ауруы немесе төртінші ауру деп аталды. Алайда, 1979 жылы Кит Пауэлл оны стафилококк токсинінен туындайтын қызыл қызыл қызылбаудың сол ауру екенін анықтады және оны стафилококкпен шақырылған терідегі қабыну синдромы деп атады. 1900 жылдан бастап балаларды емдеу үшін жылқы қаннан алынған қызыл қызыл қызылбау сарысуы қолданылды, бұл өлім-жітім көрсеткіштерін айтарлықтай төмендетті. 1906 жылы австриялық педиатр Клеменс фон Пирке қызыл қызыл қызылбаудан кейін пайда болатын нефритке иммундық кешендер жауапты деп болжады. Бактериофагтарды 1915 жылы Фредерик Творт ашқан, бірақ оның жұмысы назардан тыс қалды және бактериофагтарды кейіннен 1917 жылы Феликс д'Эрелл қайта ашты. Қызыл қызыл қызылбаудың А тобындағы стрептококктермен байланысы 1920 жылдары Ребекка Лансфилдтің стрептококктарды жіктеу жүйесі әзірленгенге дейін күтілуге тиіс болды. Джордж және Гладис Дик жасушасыз сүзгілер қызыл қызыл қызылбауға тән эритематоздық реакцияны тудыратынын көрсетті, бұл реакцияның токсинге байланысты екенін дәлелдеді. Карелиц пен Стемпиен адам сарысуындағы глобулин мен плаценталық глобулиннен алынған экстракттерді қызыл қызыл қызылбаудың жеңілдетуші факторы ретінде қолдануға болатынын анықтады, бұл кейін Дик сынағының негізі болды. 1926 жылы Кантакузен (Иоан Кантакүзино) және Бончу қызыл қызыл қызылбау мен бактериофагтардың байланысын сипаттады. 1922 жылы қызыл қызыл қызылбаудың кең таралған эпидемиясы болды. Осы эпидемияның құрбандарының арасында Агата Уайтхед те болды. 1924 жылы қызыл қызыл қызылбауға қарсы антитоксин әзірленді. Пенициллиннің ашылуы және оны кеңінен қолдану бұл бір кезде қорқынышты аурудан болатын өлім-жітімді айтарлықтай төмендетті. Бұл ауруды тудыратын алғашқы токсин 1986 жылы Уикс пен Ферретти тарапынан клондалып, тізбектелді. 2020 жылы басталған COVID пандемиясынан кейін шектеулер жеңілдетілгеннен кейін де жағдайлардың артып жатқаны туралы хабарлар тарады.

Дик сынағы

1924 жылы Джордж Ф. Дик және Глэдис Дик әзірлеген Дик сынамасы, қызыл жегіге осал адамдарды анықтау үшін қолданылды. Дик сынамасы қызыл жегіге себеп болатын стрептококктардың сұйылтылған штаммын инъекциялауды қамтыды; инъекция жасалған жердегі терідегі реакция қызыл жегіге шалдығуға осал адамдарды анықтады. Реакция инъекциядан кейін төрт сағаттан кейін байқалады, бірақ 24 сағаттан кейін жақсырақ көрінеді. Егер теріде реакция байқалмаса, онда адамның ауруға қаупі жоқ деп есептелді, себебі ол оған иммунитет дамытқан.