Баниас: Ежелгі қаланың тарихы мен археологиялық жазбалары

Кіріспе

Голан биіктіктеріндегі археологиялық орын. Голан биіктіктеріндегі ежелгі орын.

Баниас немесе Баниас (بانياس الحولة; בניאס; Иудей-арамей, Орта ғасырлық еврей: פמייס, т.б. Πανεάς) – Голан биіктіктеріндегі табиғи бұлаққа жақын орналасқан орын, бұрын грек құдайы Панмен байланысты болған. Ол 2000 жыл бойы қоныстанған, бірақ Алты күндік соғыстан кейін тасталып, қиратылған. Бұл орын Израиль аймағындағы Голан биіктігінің солтүстігінде, Хермон тауының етегінде орналасқан. Бұлақ – Иордан өзенінің негізгі салаларының бірі – Баниас өзенінің бастауы. Археологтар Пан мен оған байланысты құдайларға арналған киелі орынды, сондай-ақ Искендер Зұлқарнайын басып алғаннан кейін салынған және 1967 жылға дейін қоныстанған ежелгі қаланың қалдықтарын тапты. Ежелгі қала Матай және Марк ілтебіктерінде Філіп Кесариясы деп аталады, бұл орын Исаның Петрдің Иса – Мессия екенін мойындаған жері ретінде танымал; бүгінде бұл орын христиандар үшін қасиетті саяхат орыны болып табылады. Ежелгі қаланың эллинистік кезеңдегі алғашқы айқасы б.з.д. 200-198 жылдар шамасында болған Паниум шайқасымен байланысты, онда аймақ Панион деп аталған. Кейіннен, Плиний қаланы Панеас деп атады. Екі атау да жабайы табиғаттың құдайы Пан мен нимфалардың серігі Панның атынан шыққан. Баниастағы бұлақ бастапқыда тік жартасқа қазылған үлкен үңгірден бастау алды, ол бірте-бірте киелі орындармен қапталған. Теменос (қасиетті аумақ) соңғы кезеңінде үңгірдің аузында орналасқан ғибадатхананы, рәсімдерге арналған аулаларды және мүсіндерге арналған нишаларды қамтыды. Ол қаланың солтүстігіне қарай көтерілетін, 80 метрлік табиғи террасада салынған. Нишалардың бірінің негізінде Пан мен тау нимфасы Эхоға қатысты төрт жолдық жазу бар, ол б.з.д. 87 жылға датирленген. Бұрын өте үлкен болған бұлақ әктас үңгірінен ағып шыққан, бірақ жер сілкінісі оны табиғи террасаның табанына жылжытты, онда ол қазір тастан тыныш сіңіп, ағыны күрт төмендеді. Осы жерден Нахал-Хермон деп аталатын ағын бұрынғы батпақты Хула аймағына қарай ағады.

Banias or Banyas (بانياس الحولة; בניאס; Judeo Aramaic, Medieval Hebrew: פמייס, etc. ; Πανεάς) is a site in the Golan Heights near a natural spring, once associated with the Greek god Pan. It had been inhabited for 2,000 years, until it was abandoned and destroyed following the Six Day War. It is located at the foot of Mount Hermon, north of the Golan Heights, in the Israeli portion. The spring is the source of the Banias River, one of the main tributaries of the Jordan River. Archaeologists uncovered a shrine dedicated to Pan and related deities, and the remains of an ancient city founded sometime after the conquest by Alexander the Great and inhabited until 1967. The ancient city was mentioned in the Gospels of Matthew and Mark, under the name of Caesarea Philippi, as the place where Jesus confirmed Peter's confession that Jesus was the Messiah; the site is today a place of pilgrimage for Christians. The first mention of the ancient city during the Hellenistic period was in the context of the Battle of Panium, fought around 200–198 BCE, when the name of the region was given as the Panion. Later, Pliny called the city Paneas Both names were derived from that of Pan, the god of the wild and companion of the nymphs. The spring at Banias initially originated in a large cave carved out of a sheer cliff face which was gradually lined with a series of shrines. The temenos (sacred precinct) included in its final phase a temple placed at the mouth of the cave, courtyards for rituals, and niches for statues. It was constructed on an elevated, 80m long natural terrace along the cliff which towered over the north of the city. A four line inscription at the base of one of the niches relates to Pan and Echo, the mountain nymph, and was dated to 87 BCE. The once very large spring gushed from the limestone cave, but an earthquake moved it to the foot of the natural terrace where it now seeps quietly from the bedrock, with a greatly reduced flow. From here the stream, called Nahal Hermon in Hebrew, flows towards what once were the malaria infested Hula marshes.

Семит құдайлары

Геллендікке дейінгі дәуірде Баниас бұлағымен байланысты құдай Баал-Гад немесе Баал-Гермон деп әртүрлі аталып келген.

Эллинизм; Панмен байланысы

Бұл бұлақ ежелгі уақыттағы көптеген әскерлер жүріп өткен, Ишая кітабында айтылған "теңіз жолының" жанында орналасқан. Бұл, әрине, өте қасиетті ежелгі орын болды, ал эллиндік діни ықпалдар аймақты жауып бастағанда, жергілікті құдайға табыну Аркадиялық ешкі аяқты құдай Панға табынуға жол берді, сондықтан үңгір оған арналды. Пан ежелгі гректерде шалшық аймақтардың, музыканың, ешкілердің, аң аулаудың, мал өсірудің, сезімдік және рухани құштарлықтың, сондай-ақ шайқаста жеңіс құдайы ретінде құрметтелді, себебі оның жауларды үрейлендіретіні айтылды. Панеас (Πανεάς, латынша Fanium) алғаш рет эллиндік кезеңде Ұлы Александрдың шығысты жаулап алуынан кейін қоныстанды. Птолемей патшалары б.з.б. 3 ғасырда бұл жерде культ орталығын салған. Грек тарихшысы Полибийдің "Рим империясының өркендеуі" атты еңбегінің сақталған бөлімдерінде Паниум шайқасы туралы айтылған. Бұл шайқас шамамен б.з.б. 200–198 жылдары Птолемейлік Мысырдың әскерлері мен Антиох III басқарған Сирияның Селевкидтері арасында болған. Антиохтың жеңісі Селевкид әулетінің Феникия, Ғалилея, Самария және Яһудеяны мақабилер көтерілісіне дейін билеп тұрғанын бекітті. Панеас қаласында осы селевкилер Пан құдайына арналған ғибадатхана салған. 2020 жылы біздің заманымыздың 7-ші ғасырындағы шіркеу қабырғасынан грек жазуы бар құрбандық тастағы табылды. Жазуда бұл тастақ Антиох қаласынан келген Сосипатрдың ұлы Атенейон арқылы Пан Гелиополитанос құдайына арналғаны көрсетілген. 2022 жылы Израильдің көнеліктер басқармасы біздің заманымыздың 7-ші ғасырының басындағы 44 таза алтын монетаны тапты. Монеталардың бір бөлігі Византия императоры Фока (602–610 жж.) кезінде соғылған, ал көпшілігі оның ізбасары император Гераклий (610–641 жж.) билігіне жатады. Соңғы монеталар арабтардың Левантты жаулап алған кезеңіне сәйкес келеді.

Римдік және христиандық Византия кезеңдері

Б.з.д. 20 жылы Зенодор қайтыс болғаннан кейін Панион (Πανιάς), оның ішінде Панеас, Рим Республикасы мен Рим империясының вассалы болған Иродтың Яһудея патшалығына қосылды. Иосиф Ирод Ұлы өзінің қолдаушысының құрметіне жақын жерде "ақ мәрмәрден" салынған ғибадатхана тұрғызғанын айтады, ол Омрит жерінде табылған. Б.з.д. 3 жылы Иродтың ұлы Филипп II (Филипп Тетрарх деп те аталады) өзінің әкімшілік орталығы болған қаланы құрды, ол Иосиф Флавий мен Матай және Марк Евангелияларында Кесария немесе Кесария Филиппи деп белгіленген, бұл Кесария Маритима және басқа Кесария деп аталған қалалардан ерекшелену үшін жасалды (Матай 16, Марк 8). Филипп II 34 жылы қайтыс болғаннан кейін оның патшалығы қысқа мерзімге Сирия провинциясына қосылды, қалаға өз кірістерін басқаруға автономия берілді, бірақ кейін оның жүйесі Ирод Агриппа I-ге қайтарылды. Бұл қала Матай және Марк Евангелияларында Кесария Филиппи деген атпен Исаның Петрдің сенімін растаған, Исаның Мессия екенін мойындаған орын ретінде айтылады; Агриппа да қалалық жақсартулар жүргізді. 67 жылы, Бірінші яһуди-рим соғысы кезінде, Веспасиан Галилеядағы Тиберияға бет бұру алдында Кесария Филиппиге қысқа ғана тоқтады. Агриппа II шамамен 92 жылы қайтыс болғаннан кейін Иродтың билігі аяқталды және қала Сирия провинциясына қайтадан қосылды. Кейінгі рим және византиялық кезеңдерде жазбаша дереккөздерде қала қайтадан Панеас деп, немесе сирек Кесария Панеас деп аталды. 361 жылы император Юлиан Мүртад рим мемлекетінде діни реформаны бастады, онда ол эллиндік көпқұдайлықты мемлекеттік дін ретінде қайта жаңғыртуды қолдады. Панеаста бұл христиандық белгілерін түрлі діндердің белгілерімен алмастыру арқылы іске асырылды, бірақ бұл өзгеріс ұзаққа созылмады. V ғасырда, империяның бөлінуінен кейін, қала Шығыс (кейін Византия) империясының құрамына кірді, бірақ VII ғасырда Левантты арабтар басып алды.

Ерте мұсылман дәуірі

635 жылы Панеас Халид ибн әл-Валидтің мұсылман әскері Гераклий әскерін жеңгеннен кейін тиімді шарттарда капитуляциялады. 636 жылы Палестинаға бет алған жаңадан құрылған Византия армиясы Панеасты мұсылман әскерімен соңғы Ярмук шайқасында кездесуге дейін тоқтау орны ретінде пайдаланды. Мұсылман жаулап алудан кейін Панеас халқының саны тез азайды, себебі оның дәстүрлі базарлары жойылды. Аймақтағы 173 византиялық орындан тек 14-і осы кезеңде қоныстанғандығын көрсетеді. Осылайша, ежелгі қала күрт құлдырады. Әл-Жабия кеңесінде, Омар халифатының жаңа аумағын басқару құрылғанда, Панеас стратегиялық маңыздылығына байланысты Димашқ (Дамаск) джундындағы (әскери провинция) әл-Жаулан (Жаулан) ауданының бас қаласы болып қалды. Бұл Jund al Urdunn шекарасында орналасқан, ол Галилея және оның шығысы мен солтүстігіндегі аумақтарды қамтыды. Шамамен 780 жылы монах Хугебурк Кесарияға сапар шегіп, қалада шіркеу мен көптеген христиандар бар екенін хабарлады, бірақ оның баяндамасы сол кезде осы христиандардың қалада тұрған-тұрмағанын нақтыламады. Аббасид халифатының астанасын Дамаскіден Бағдатқа көшіру Исламның алтын ғасырының провинциялар есебінен гүлденуіне бастама берді. 10 ғасырда Аббасид билігінің әлсіреуімен Панеас өзін баяу құлдырап бара жатқан империядағы провинциялық шалқыма су ретінде тапты, өйткені округ әкімдері үлкен тәуелсіздікке ие болып, өздерінің өкілдіктерін мұрагерлікке айналдыру үшін күшін пайдаланды. Сирия мен Панеасқа билік Египеттің Фатимидтер династиясына көшті. 9 ғасырдың соңында Әл-Яқуби Панеас әлі де Димашқ джундындағы әл-Жауланның астанасы екенін растады, бірақ сол кезде қала Мадинат әл-Аскат (тайпалар қаласы) деп аталды, оның халқы Қайс тайпасынан, көбінесе Бану Муррадан және аз ғана Ямани отбасыларынан тұрды. Никифор Фокас және Иоанн Зимискестің Аббасид империясына жасаған Византиялық шабуылдарынан қашқан босқындар толқыны оңтүстікке қарай жылжып, Мадинат әл-Аскат халқын көбейтті. 968 жылы қаланы шиит сектасы Бедуин Қарамиттар басып алды. 970 жылы Фатимидтер қайтадан қысқа мерзімге билікті иеленді, бірақ оны Қарамиттерге қайтадан жоғалтты. Баниас тұрғындары мен жаңа босқындар бірлесіп сунниттік суфи аскет қауымын құрды. 975 жылы Фатимид әл-Азиз Махаммад ибн Ахмад әл-Наблуси және оның жақтастарының Фатимидке қарсы арандатуын басу және Фатимид билігін Сирияға кеңейту мақсатымен бақылауды қолға алды.

In 635, Paneas gained favourable terms of surrender from the Muslim army of Khalid ibn al Walid after it had defeated Heraclius' forces. In 636, a second, newly formed Byzantine army advancing on Palestine used Paneas as a staging post on the way to confront the Muslim army at the final Battle of Yarmouk. The depopulation of Paneas after the Muslim conquest was rapid, as its traditional markets disappeared. Only 14 of the 173 Byzantine sites in the area show signs of habitation from this period. The Hellenised city thus fell into a precipitous decline. At the council of al Jabiyah, when the administration of the new territory of the Umar Caliphate was established, Paneas remained the principal city of the district of al Djawlan (the Djawlan) in the jund (military Province) of Dimashq (Damascus), due to its strategic military importance on the border with Jund al Urdunn, which comprised the Galilee and territories east and north of it. Around 780 CE the nun Hugeburc visited Caesarea and reported that the town 'had' a church and a great many Christians, but her account does not clarify whether any of those Christians were still living in the town at the time of her visit. The transfer of the Abbasid Caliphate capital from Damascus to Baghdad inaugurated the flowering of the Islamic Golden Age at the expense of the provinces. With the decline of Abbasid power in the tenth century, Paneas found itself a provincial backwater in a slowly collapsing empire, as district governors began to exert greater autonomy and used their increasing power to make their positions hereditary. The control of Syria and Paneas passed to the Fatimids of Egypt. At the end of the 9th century Al Ya'qubi reaffirms that Paneas was still the capital of al Djawlan in the jund of Dimshq, although by then the town was known as Madīnat al Askat (city of the tribes) with its inhabitants being Qays, mostly of the Banu Murra with some Yamani families. Due to the Byzantine advances under Nicephorus Phocas and John Zimisces into the Abbasid empire, a wave of refugees fled south and augmented the population of Madīnat al Askat. The city was taken over by an extreme Shī‘ah sect of the Bedouin Qarāmita in 968. In 970 the Fatimids again briefly took control, only to lose it again to the Qarāmita. The old population of Banias along with the new refugees formed a Sunni sufi ascetic community. In 975 the Fatimid al 'Aziz wrested control in an attempt to subdue the anti Fatimid agitation of Mahammad b. Ahmad al Nablusi and his followers and to extend Fatimid control into Syria.

ХХ ғасырдың басында

Сирия, Ливан және Палестина шекарасы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Англо-француздықтардың Османдық Сирияны бөлісуінің нәтижесінде қалыптасқан. 1918 жылы британдық әскерлер түрік әскерлеріне қарсы Тель-Хазорға жетіп, Иордан өзенінің бастауларын британдықтар бақылайтын Палестинаға қосуды ниеттенді. Француздардың әкімшілік бақылау орнатудағы қиындықтарына байланысты Сирия мен Палестина арасындағы шекара тұрақсыз болды. 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясы және Сан-Ремо конференциясынан туындаған, ратификацияланбаған және кейіннен жойылған Севр келісімі нәтижесінде 1920 жылғы шекара британдықтар бақылайтын аймақты Галилея теңізі мен Нахарияның ортасынан өтетін, Сайкс-Пико желісінен солтүстікке қарай кеңейтті. 1920 жылы француздар араб ұлтшыл қозғалысына үстемдік етті және Майсалун шайқасынан кейін Фейсал патшасы тақтан түсірілді. Палестина мен Сирия арасындағы халықаралық шекара 1923 жылы Ұлыбритания мен Франция тарапынан келісілді, бұл 1922 жылы Ұлттар Лигасының Палестинаға берген мандатын ескере отырып, Лозанна шартымен байланысты болды. Баниас (Кунейтра/Тир жолында) Францияның Сириядағы мандатына кірді. Шекара бұлақтан 750 метр оңтүстікке белгіленді. 1941 жылы Сирия-Ливан кампаниясы барысында, Литаниге шабуыл жасаған кезде австралиялық әскерлер Баниасты басып алды; сондай-ақ, еркін француз және үнді әскерлері Киссуэ шайқасында Сирияға шабуыл жасады. Сирия британдық әскери бақылауға өткендіктен, Баниас тағдыры белгісіз күйде қалды. 1946 жылдың сәуір айында Сирия тәуелсіздік алғаннан кейін, ол 1923 жылғы Ұлыбритания мен Франция арасындағы келісімге қол қойылған шекараны мойындаудан бас тартты. 1948 жылғы Араб-Израиль соғысынан кейін Баниас бұлағы Сирия аумағында қалды, ал Баниас өзені демилитаризацияланған аймақ (ДМА) арқылы Израильге ағып өтті. 1953 жылы ДМА-ның басқаруын реттеу мақсатында өткен бірқатар кездесулердің бірінде Сирия ДМА-ның 70 пайызын Израильге беруді ұсынды, оның орнына Иордан алқабындағы 1946 жылға дейінгі халықаралық шекараға оралуға және Баниас су ресурстарын Сирияның егемендігіне қайтаруға келісім жасады. 26 сәуірде Израиль кабинеті Сирияның ұсыныстарын қарастыру үшін жиналды, онда Израильдің Су жоспарлау басқармасының басшысы Симха Бласс қатысты. Израиль кабинеті Сирияның ұсыныстарын қабылдамады, бірақ келіссөздерді жалғастыруды шешті, келісімге өзгерістер енгізіп және Сирияның ұсыныстарына шарттар қойды. Израильдің шарттары Бластың су құқықтарына қатысты ұстанымын ескерді, ал Сирия Израильдің қарсы ұсынысын қабылдамады, сондай-ақ Эйзенхауэр әкімшілігімен келіспеушіліктер туды; бағыт оңтүстік-батысқа өзгертілді. Баниас Иордан алқабының біріктірілген су жоспарына енгізілді, ол Сирияға жыл сайын 20 миллион текше метр су бөліп берді. Бұл жоспар Араб лигасы тарапынан қабылданбады. Оның орнына, 1964 жылғы қаңтарда Каирде өткен екінші Араб саммитінде Лига Сирия, Ливан және Иордания суды бұру жобасын бастауға келісті. Сирия Баниас өзенінің ағысын Израильден бұрып, Голанның беткейлерін бойлай Ярмук өзеніне қарай бұру үшін канал құрылысын бастады. Жоба бойынша Иордан өзенінің салаларынан 20-30 миллион текше метр суды Сирия мен Иорданияның дамуы үшін Сирия мен Иорданияға бағыттау жоспарланған. Баниасты бұру жоспары бойынша Баниасты Ярмукпен байланыстыратын, теңіз деңгейінен 350 метр биіктікте 73 шақырымдық канал қазу көзделді. Канал Баниас өзенінің тұрақты ағысын және Хасбани өзенінің ағысын (Сарыд пен Вазаниден суды қоса алғанда) алып жүретін болды. Бұл Израильдің әскери араласуына әкелді, алдымен танк атысымен, содан кейін сириялықтар құрылысты шығысқа қарай жылжытқан кезде әуе шабуылымен. 1967 жылдың 10 маусымында, Алты күндік соғыстың соңғы күні, Голани бригадасы Баниас ауылын басып алды. Жергілікті тұрғындар Маждал Шамсқа қашқаннан кейін, ауылды Израиль бульдозерлері қиратып, тек мешіт, шіркеу және қасиетті орындар сақталды.

The Syria Lebanon Palestine boundary was a product of the post World War I Anglo French partition of Ottoman Syria. British forces had advanced to a position at Tel Hazor against Turkish troops in 1918 and wished to incorporate all the sources of the Jordan River within the British controlled Palestine. Due to the French inability to establish administrative control, the frontier between Syria and Palestine was fluid. Following the Paris Peace Conference of 1919, and the unratified and later annulled Treaty of Sèvres, stemming from the San Remo conference, the 1920 boundary extended the British controlled area to north of the Sykes Picot line, a straight line between the mid point of the Sea of Galilee and Nahariya. In 1920 the French managed to assert authority over the Arab nationalist movement and after the Battle of Maysalun, King Faisal was deposed. The international boundary between Palestine and Syria was agreed by Great Britain and France in 1923 in conjunction with the Treaty of Lausanne, after Britain had been given a League of Nations mandate for Palestine in 1922. Banyas (on the Quneitra/Tyre road) was within the French Mandate of Syria. The border was set 750 metres south of the spring. In 1941, Australian forces occupied Banias in the advance to the Litani during the Syria Lebanon Campaign; Free French and Indian forces also invaded Syria in the Battle of Kissoué. Banias's fate in this period was left in a state of limbo since Syria had come under British military control. When Syria was granted independence in April 1946, it refused to recognize the 1923 boundary agreed between Britain and France. Following the 1948 Arab Israeli War, the Banias spring remained in Syrian territory, while the Banias River flowed through the Demilitarized Zone (DMZ) into Israel. In 1953, at one of a series of meetings to regularize administration of the DMZs, Syria offered to adjust the armistice lines, and cede to Israel 70% of the DMZ, in exchange for a return to the pre 1946 International border in the Jordan basin area, with Banias water resources returning to Syrian sovereignty. On 26 April, the Israeli cabinet met to consider the Syrian suggestions, with head of Israel's Water Planning Authority, Simha Blass, in attendance.|group=Note The Israeli cabinet rejected the Syrian proposals but decided to continue the negotiations by making changes to the accord and placing conditions on the Syrian proposals. The Israeli conditions took into account Blass's position over water rights and Syria rejected the Israeli counter offer. and friction with the Eisenhower Administration; the diversion was moved to the southwest. The Banias was included in the Jordan Valley Unified Water Plan, which allocated Syria 20 million cubic metres annually from it. The plan was rejected by the Arab League. Instead, at the 2nd Arab summit conference in Cairo of January 1964 the League decided that Syria, Lebanon and Jordan would begin a water diversion project. Syria started the construction of canal to divert the flow of the Banias river away from Israel and along the slopes of the Golan toward the Yarmouk River. Lebanon was to construct a canal from the Hasbani River to Banias and complete the scheme

The project was to divert 20 to 30 million cubic metres of water from the river Jordan tributaries to Syria and Jordan for the development of Syria and Jordan. The diversion plan for the Banias called for a 73 kilometre long canal to be dug 350 metres above sea level, that would link the Banias with the Yarmuk. The canal would carry the Banias's fixed flow plus the overflow from the Hasbani (including water from the Sarid and Wazani). This led to military intervention from Israel, first with tank fire and then, as the Syrians shifted the works further eastward, with airstrikes. On June 10, 1967, the last day of the Six Day War, the Golani Brigade captured the village of Banias. After the local residents fled to Majdal Shams, the village was destroyed by Israeli bulldozers, leaving only the mosque, church and shrines.

Киелі кітаптағы Лаиш/Дан деп қате атау

Баниас Еврей Киелі кітабында / Ескі Келісімде кездеспейді, бірақ Филосторгий, Теодорет, Туделаның Бенджамины және Самуил бен Самсон сияқты ортағасырлық авторлар оны қате түрде библейлік Дан қаласы (Киелі кітапта Лаиш деп те белгілі) деп атады, қазір ол Тель-Данда орналасқандығы белгілі. Кесариялық Евсевий Дан/Лайш қаласын Панеас маңында, Тирге қарайтын жолдың төртінші шақырымында орналастырғанын дәл көрсеткен. Евсевийдің анықтамасын 1838 жылы Э. Робинсон растады, содан кейін Тель-Дан мен Кесария-Филиппидегі археологиялық қазбалар оны нақтылады.

Банияс қаласының атақтылары

Әл-Вадин ибн ‘Ата әл-Димашки (764 немесе 766 ж.ө.) – Омейя дәуірінің араб ғалымы.

Су мәселесі

Болашаққа арналған су: Батыс жағалау мен Газа секторы, Израиль және Иордания. АҚШ Ұлттық ғылым академиясы, Inc, NetLibrary, Jamʻīyah al ʻIlmīyah al Malakīyah, Таяу Шығыстың тұрақты сумен қамтамасыз етілуі жөніндегі комитеті, Ұлттық зерттеу кеңесі, Ұлттық ғылым академиясы (АҚШ). 1999 жылы Ұлттық академиялар баспасында жарияланды.

Аллан, Джон Энтони және Аллан, Тони (2001). Таяу Шығыстың су мәселесі: Гидрополитика және жаһандық экономика. I. Б. Таурис.

Амери, Хусейн А. және Вольф, Аарон Т. (2000). Таяу Шығыстағы су: Бейбітшілік географиясы. Техас университетінің баспасы.