Кіріспе

Сиккимдегі тау асуы (Сикким тілінде: རྣ་ཐོས་ལ་) – Гималайдың Донгкья жотасындағы, Қытайдың Тибет автономиялық аймағындағы Ядонг уезі мен Үндістанның Сикким штаты арасындағы тау асуы. Асу, шамамен биіктігінде, Калимпонг және Гангток қалаларын Төменгі Чумби аңғарының ауылдарымен байланыстырады. Бұл асуды 1873 жылы Дж. У. Эдгар зерттеген, ол тибеттіктердің оны сауда үшін пайдаланғанын айтқан. 1903-1904 жылдары Франсис Янгхазбенд, ал 1936-1937 жылдары Лхасаға барған британдық дипломатиялық делегациясы, сондай-ақ 1938-1939 жылдары Эрнст Шефер осы асуды пайдаланған. 1950 жылдары Сикким Корольдігінің саудасы осы асу арқылы жүзеге асырылды. 1962 жылғы Қытай-Үндістан соғысынан кейін Қытай мен Үндістан дипломатиялық тұрғыдан жапқан, алайда келесі жылдары екі ел арасында қақтығыстар болды, оның ішінде 1967 жылғы қақтығыстар екі тараптан да адам шығысына әкелді. Нату-Ла асуы жиі 4,8 шақырым қашықтықта орналасқан Джелеп-Ла тау асуымен салыстырылады. Келесі онжылдықтарда екі елдің қарым-қатынасы жақсарғаннан кейін 2006 жылы Нату-Ла қайта ашылды. Асудың қайта ашылуы Кайлаш тауы мен Манасаровар көліне қажылық сапарға бару үшін баламалы бағытты ұсынады және аймақтың экономикасын дамытуға, Қытай-Үндістан саудасының өсуіне ықпал етуі күтілді. Сауданың жалпы оң әсері болғанымен, оның нәтижелері күтілгендей болмады және тауарлардың белгілі бір түрлерімен және аптаның белгілі бір күндерімен шектелді. Ауа райының қолайсыздығы, әсіресе қар жаууы, шекаралық сауданы жылына 7-8 айға дейін шектейді. Асуға дейінгі жолдар екі тараптан да жақсартылды, теміржол желілері де жақындатылды. Бұл Сиккимнің оңтүстік-шығысындағы ішкі туризм аясындағы маңызды нысан. Нату-Лада орналасқан екі елдің әскерлері Қытай-Үндістан шекарасының ең жақын жерлерінің бірі болып табылады. Сонымен қатар, бұл екі елдің қарулы күштері арасындағы бес шекаралық кездесу орнының бірі. 2020 жылғы шекаралық шиеленістер мен коронавирус пандемиясы туризмге және асу арқылы қозғалысқа әсер етті.

Атауы мен мағынасы

"Натху Ла" атауы дәстүрлі түрде "ысқырық жел өтетін жол" немесе көбінесе "естіретін құлақтар жолы" деп түсіндіріледі. Қытай үкіметі оны "қардың ең көп жауатын, желдің ең күшті соғатын жер" деп түсіндіреді. Г. С. Баджпайдың сөзінше, ол "оң және сол жаққа қарай біртіндеп төбелер көтерілетін жазық дала" деген мағынаны білдіреді. Аймақтың түпкі тұрғындары – лепча халқы оны ма тохло / на то ло деп атайды, бұл сөздер қазіргі қолданысқа қалыптасқан болуы мүмкін.

ҚХР және тәуелсіз Үндістан құрылғаннан кейін

1949 жылы Тибет үкіметі сол жерде тұратын қытайларды қуғанда, көптеген қытайлар Нату-Ла – Сикким – Калькутта бағыты арқылы өз үйлеріне қайтты. 1950-ші жылдары Сикким патшалығында сауда гүлденді. Калькутта Чумби аңғары арқылы Лхасамен байланысты, ал Нату-Ла – басты өткелдердің бірі болды. Сол жылдары Қытай мен Үндістан арасындағы сауданың көп бөлігі осы бағыт арқылы жүзеге асты. Кейбір үнді саудагерлері тіпті Ядонда өз дүкендерін ашты. Көлікті жылқылар мен есектер жүзеге асырды. 1958 жылдың 17 қыркүйегінде Сикким махаражасының қатысуымен Джавахарлал Неру бұл жолды ресми түрде ашып берді. Сол кезде автомобильдік жол Шератаңда аяқталар еді. 1950 жылы Қытай Халық Республикасы Тибетті басып алып, 1959 жылы тибеттік көтерілісті басып тастағаннан кейін, Сиккимге апаратын өткелдер Тибеттен келген босқындарға арналған жолға айналды. 1962 жылғы Қытай-Үнді соғысы кезінде Нату-Лада екі елдің әскерлері арасында шайқастар болды. Содан кейін бұл өткел жабылып, ондаған жылдар бойы жабық қалды. 1965 жылғы Үнді-Пакистан соғысы кезінде Қытай Үндістанға дипломатиялық және әскери қысым көрсетті. 1965 жылдың қыркүйегінде Қытай Ятунг пен жақын маңдағы тау өткелдерін тағы бір жаяу әскер полкімен нығайтты. Үндістан да осы аймақта күшін арттырды. Сиккимнің оңтүстік-шығысындағы Нату-Ла, Джелеп-Ла, Чо-Ла және Донджу өткелдерінде тиісінше 9, 37, 1 және 9 үндістандық бекеттері орналасқан еді. Бұл күш жинақтау аймақтың Шығыс Пәкістанға жақындығымен және 1962 жылғы соғыстан кейін сақталған шиеленіспен байланысты болды. Қытай тарапынан көрсетілген қысымнан кейін Нату-Ла мен Джелеп-Ладағы үндістандық әскерлерге кері шегінуге бұйрық берілді. Нату-Ла генерал-майор Сагат Сингхтің басқаруында болды және ол шегінуден бас тартты. Нәтижесінде, келесі бірнеше күн ішінде Джелеп-Ла қытай әскерлерімен басылып алынды, ал Нату-Ла Үндістанның қорғауында қалды. Келесі айларда екі тарап Чумби аңғарында үстемдік үшін күресті. Қытай деректерінде көптеген үндістандықтардың басып кіргені туралы хабарлар тарады. Нату-Ладағы майдан желісіндегі әскерлердің нақты бақылау сызығы туралы әртүрлі түсініктері шиеленісті күшейтті. Қазба жұмыстары, тікенді сымдар төсеу, патрульдеу, Тәуелсіздік күнін тойлау және басқа да әрекеттердің барлығы дауға себеп болды. 1967 жылдың 7-13 қыркүйегі аралығында Қытай Халық Азаттық Армиясы (ҚХАА) мен Үндістан армиясы Нату-Ла мен Чо-Лада бірнеше шекаралық қақтығыстарға қатысты, оның ішінде ауыр артиллериялық оқтар атқыланды. Екі тараптан да көптеген жандардың зардап шеккені хабарланды. 1975 жылы өткізілген референдумнан кейін Сикким Үндістанға қосылды және Нату-Ла Үндістан аумағының бір бөлігіне айналды. Алайда Қытай бұл қосылуды мойындамады, бірақ дипломатиялық қатынастар тоңған жағдайда да екі армия шекарада бейресми байланысты сақтап қалды. 1988 жылы премьер-министр Ражив Гандидің Қытайға сапары екі ел арасындағы жаңа келіссөздердің бастауын берді.

2006 жылғы қайта ашу

2003 жылы Қытай-Үндістан қарым-қатынастарының жақсаруымен Үндістан премьер-министрі Атал Бихари Ваджпаидің Қытайға сапары шекараны ашу жөніндегі келіссөздерді қайта бастауға мүмкіндік берді. 2003 жылы қол қойылған шекаралық келісімдер 1991 жылғы желтоқсанда қол қойылған «Шекаралық сауданы қайта жандандыру туралы меморандумға» және 1992 жылғы шілдеде қол қойылған «Шекаралық саудаға кіру және шығу тәртібі туралы хаттамаға» сәйкес келеді. 2003 жылғы «Шекаралық сауданы кеңейту туралы меморандум» 1991 және 1992 жылғы келісімдердің шараларын Нату-Лаға қатыстырып, кеңейтті. 2003 жылдың тамызында Сиккимнің бас министрі Паван Чамлинг шекарада ҚХА әскерінің өкілімен қолдасып, оған сағатын сыйлады. ҚХА әскері бас министрге темекінің бір бумасын сыйлады. Бұл Нату-Лада сауданың қайта басталғанын білдірді. Ресми ашылу 2004 жылдың ортасынан 2006 жылдың ортасына дейін бірнеше рет кейінге шегерілді. Соңында, ондаған жылдар бойы жабық болғаннан кейін, Нату-Ла 2006 жылдың 6 шілдесінде ресми түрде ашылды. Бұл қайта ашылу, Қытай мен Үндістанның Тибет пен Сиккимді тиісінше екі елдің құрамына ресми түрде қосуға байланысты бірқатар саяси қадамдарының бөлігі болды және бұл оқиға биліктегі Далай-ламаның туған күнімен бірге орын алды. 2006 жыл Қытай-Үндістан достық жылы ретінде танылды. Екі тараптан да өткелді ашудың себептері экономикалық және стратегиялық, соның ішінде шекаралық аймақтарды тұрақтандыру мақсатында болды деп есептелді. 2008 жылғы Тибеттік наразылықтар кезінде Үндістандағы жүздеген тибеттіктер Нату-Лаға шеру тартты және наразылық білдірді. 2009 жылы Нарендра Моди Гуджараттың бас министрі ретінде өткелге сапар жасады. 2010 жылы сол жылы өткен Достастық ойындарының Эстафетасы да өткелдегі негізгі сауда қақпасында тоқтады. 2015 жылы Нату-Ла туристер мен Қайлас Мансароварға қажылық сапар жасаушылар үшін ашылды. 2017 жылы Доклам аймағындағы Қытай-Үндістан шекаралық шиеленісі кезінде Нату-Ла арқылы қажылық сапар тоқтатылды. Шекарадағы жағдай саудаға да әсер етті. 2017 жылдың тамыз айының соңында шиеленіс ресми түрде аяқталды, ал қазан айында Үндістанның қорғаныс министрі Нирмала Ситараман Нату-Лаға құрметті сапар жасап, өткелдегі қытай әскерлерімен қысқаша әңгімелесті. 2018 жылы ҚХА-ның құрылған күніне орай өткелде «Шекаралық әскери қызметкерлердің арнайы кездесуі» өтті. 2019 жылы жол жағдайы өткел арқылы қозғалысқа кедерілді. 2020 жылдың сәуір айында коронавирус пандемиясынан кейін Сикким үкіметі өткелді жапты. Нату-Ла арқылы Қайлас Мансароварға қажылық сапар да тоқтатылды.

Флора мен фауна

1910 жылы шотланд ботанігі В. В. Смит осы аймаққа сапар шекті. Ол тізімдеген өсімдіктерге Caltha scaposa, Cochlearia, Potentilla, Saussurea, Rhododendron, Cassiope, Primula, Corydalis, Arenaria, Saxifraga, Chrysosplenium, Pimpinella, Cyananthus, Campanula, Androsace, Eritrichium, Lagotis және Salvia түрлері кірді. Көпірге көтерілгенде рододендрон және мармоттарды көруге болады. Көпір маңындағы биіктік күрт өскендіктен, өсімдік жамылғысы субтропиктік орманнан бастап, қоңыржай аймаққа, ылғалды және құрғақ альпілік климатқа, содан кейін өсімдіксіз суық тундра шөліне дейін өзгереді. Нату-Ла және Тибет жағында өсімдіктер көбінесе сирек бұталармен ғана ұсынылған. Аймақта кездесетін негізгі түрлерге ергежейлі рододендрон (Rhododendron anthopogon, R. setosum) және арша жатады. Жазиралымдарда Poa, Meconopsis, Pedicularis, Primula және Aconitum туыстары өседі. Аймақта төрт айлық өсу маусымында шөптер, шатырлар және дәрілік шөптер көптеп өсіп, көптеген жәндіктерге, жабайы және үй жануарларына, сарыққастар мен тырналарға азық береді. Жақын орналасқан Кёнгосла Альпілік Қорығында сирек кездесетін, құрып бара жатқан жер орхидеялары мен рододендрондар биік аршалар мен күміс шыршалар арасында өседі. Аймақта тұрақты адам тұрғындары жоқ, бірақ екі жақта да шекараны күзетіп тұратын көптеген қорғаныс қызметкерлері бар. Аймақта шағын көшпелі тибет малшылары немесе докпалар як, қой және пашмина ешкілерін жайылымдап бағады. Үй және жабайы шөпқоректілердің салдарынан жайылымға үлкен қысым түсіп жатыр. Яктар осы жерлерде көптеп кездеседі және көптеген елді мекендерде жүк тасуға пайдаланылады. Нату-Ла аймағында Тибет газелі, қар барысы, Тибет қасқыры, Тибет қарлы тауығы, ламергейер, қарға, алтын бүркіт және қызыл үйрек сияқты көптеген құрып бара жатқан түрлер бар. Басқыншы иттер осы аймақта үлкен қауіпті құрайды. Аймақтағы миналардың болуы як, наян, кианг және Тибет қасқырының зардап шегуіне себеп болады. Аймақтың құс фаунасы бұталар мен орман төңірегінде тіршілік ететін күлкілі торғайлардың әртүрлі түрлерін қамтиды. Көк үскірік, қызыл үскірік және шанышқылы құйрықтарды шаршылар мен тау өзендерінің жанында кездестіруге болады. Аймақтағы аралас аңшылық түрлеріне сораңдар, сүйірқұйрықтар, ағашқарлар, ақкөздер, торғайлар және қызылқұйрықтар жатады. Қара бүркіт, қара қанатты бүркіт және қызылқарлық сияқты жыртқыштар, сондай-ақ монал және қанды фазан сияқты фазандар да кездеседі.

Сауда

1962 жылға дейін, мұздық жабылмас бұрын, қалам, сағаттар, дәнді дақылдар, мақта мата, жеуге жарамды майлар, сабын, құрылыс материалдары, бөлшектенген скутерлер мен төрт дөңгелекті көліктер сияқты тауарлар мұздық арқылы Тибетке қашырлар арқылы тасымалданды. 200 қашыр, әрқайсысы шамамен жүк көтеретін, Гангтоктан Лхасаға дейін тауар жеткізуге пайдаланылды, бұл 20–25 күнге созылды. Қайтып келгенде, жібек, шикі жүн, мүк, дәрілік өсімдіктер, арақ, асыл тастар, алтын және күміс бұйымдар Үндістанға әкелінді. Сол кездегі сауданың көп бөлігін Марвари қауымы жүзеге асырды, олар 200 рұқсат етілген фирманың 95%-ына ие болды. Есепте екі болжам ұсынылды: «жоғары болжам» және «төмен болжам». Төменгі болжам бойынша, Нату-Ла арқылы шекаралық сауда 2010 жылға дейін, 2015 жылға дейін және 2020 жылға дейін белгілі бір деңгейде болады деп күтілді. Жоғары болжам бойынша, 2015 жылға қарай Нату-Ла арқылы шекаралық сауда одан да жоғары деңгейге жетеді деп есептелді. Үндістанның Үндістан өнеркәсіп конфедерациясы (CII) сауданың 10 жыл ішінде 10 миллиард доллардан асып кетуі мүмкін екенін болжады. 2006 жылдың шілдесінен бастап сауда дүйсенбіден бейсенбіге дейін жүргізіледі. 2006 жылы Қытай заңсыз тауарлардан басқа шекаралық саудаға ешқандай шектеу қоймады. 2008 жылы Махендра П. Лама алғашқы екі жылдағы болжамдар мен нақты сауда арасындағы айырмашылыққа түсіндіріп: «Бұл негізінен жолдардың нашар жағдайына, дамымаған инфрақұрылымға, саудаға жарамды тауарлардың шектеулі санына және саясаткерлердің салқын көзқарасына байланысты», - деді. Жолдардың шектеулі болуы сондай-ақ маршрутты пайдалана алатын жүк көліктерінің көлемі мен санын шектеді. Бұдан өзге, Сикким арқылы сауда жасау мәселесінде Үндістан мен Қытайдың пікірлері арасында үлкен айырмашылық бар, сондай-ақ Нату-Ла арқылы сауданы қолдау үшін инфрақұрылымды дамыту мәселесінде де үлкен келіспеушіліктер бар. Сикким үкіметінің мәліметтері бойынша, 2010 және 2011 жылдары мұздық арқылы Қытайдан импорт болған жоқ. Ауа райы сауданы шамамен 7-8 айға, яғни мамыр мен қараша аралығында шектейді. Үндістанның кейбір саудагерлері Үндістан тауарлары Тибетте шектеулі нарыққа ие болады деп алаңдады, ал Қытай Сикким мен Батыс Бенгалияда дайын нарыққа қол жеткізеді. Үндістан үкіметі жолбарыс және барс терісі мен сүйектері, аюдың өт қабы, сусар терісі және шахтуш жұны сияқты жабайы табиғат өнімдерінің контрабандасын да алаңдатады. Үндістан үкіметі аймақтағы полиция мен басқа да құқық қорғау органдарын оқыту бағдарламасын іске қосты.

Туризм

Нату Ла – шығыс Сиккимдегі туристік маршруттың бір бөлігі. Үндістан тарапынан тек Үндістан азаматтары ғана Гантокта бір күн бұрын рұқсат алып, бейсенбіден жексенбіге дейін өткелге баруға мүмкіндік алады. Өткелде "бейтарап аймақ" жоқ. Шамалы әскери күштер және сым торы екі тарапты бөліп тұрады. Туристер бейресми түрде қол алысып, фондық түс ретінде қытай солдаттары мен әскери кеңсесімен суретке түседі. Нату Ладағы сарбаздар Қытай-Үнді шекарасының бойындағы ең жақын сарбаздардың бірі болып табылады, олар бірнеше метр ғана қашықтықта орналасқан. 1999 жылы өткелде ішкі туризм ашылды. Бұл өткел Кайлаш тауы мен Манасаровар көліне саяхаттау үшін баламалы қажылық жолын ұсынады. Липулех өткелі арқылы жүретін бастапқы маршрутпен салыстырғанда, Нату Ла арқылы өту қажыларға әлдеқайда оңай және қысқа сапар ұсынады. Дегенмен, Шекаралық жолдар ұйымының жаңа құрылысының арқасында Липулех өткелі де оңайлатылды. Баба Харбхажан Сингхтің ескерткіші мен қасиетті орны да Нату Ла туристік маршрутының бір бөлігі болып табылады.

Пошта алмасу

Аптасына екі рет сағат 8:30-да, бейсенбі және жексенбі күндері 3 минутқа созылатын алмасу кезінде, Үндістан мен Қытай арасындағы халықаралық жер үсті поштасы екі елдің пошташылары арқылы Натху Ланың Шератханг шекаралық бекетінде алмасады. Электрондық пошта мен интернеттің пайда болуына байланысты пошта көлемі азайып бара жатқанмен, оның көп бөлігі Үндістандағы тибеттік босқындардан немесе шекараның екі жағындағы туыстары бар жергілікті тұрғындардан келеді. Бұл тәртіп шекаралық аймақтардағы адамдарға пошта жеткізілу уақытын бірнеше күнге дейін қысқартады, ал әдетте оларға пошта жеткізілуге апталар уақыт қажет болар еді. Осы қысқа алмасу кезінде екі тарап бір-бірінің тілін түсінбегендіктен, ешқандай сөз айтылмайды, тек пошта алмастырылады, растау хатқа қол қойылады және кейде пошта көлемінің азаюына байланысты бос пошта қаптары алмастырылады. Бұл жүйе, шогиалдар заманынан бері, Үндістан мен Қытай арасындағы даулар кезінде де үздірілмей келеді, 14 000 метр биіктікте, температура -20°C (4°F) дейін төмендейтін жағдайда да жалғасады. 1992 жылы Қытай мен Үндістан арасындағы келісім осы процесті ресми мойындады. Көлік ағыны реттеледі және жолдарды күтіп-ұстау жұмыстарын Үндістан армиясының бөлімшесі – Шекаралық жолдар ұйымы қолдайды. Жолдың орташа көтерілуі километрге 165 фут (50 метр) құрайды. Бұрын JN Marg деп аталған, кейіннен Ұлттық тас жол (NH) 310 деп аталған бұл жолдың балама бөлігі 2020 жылы салынды. 2006 жылы Пекиннен Лхасаға дейінгі Циньхай-Тибет темір жолының ашылуы болды. 2011 жылы темір жол Шигацке дейін ұзартыла бастады. Қытайдың Циньхай-Тибет темір жолын Ядонгқа дейін ұзарту туралы әңгімелер де болды. Қытайдың 318 ұлттық тас жолы (Шанхайдан Чжанмуға дейін) Шигацзеден Чумби аңғарына дейін, S204 провинциялық жолы арқылы жалғасады, бұл Нату Ла мен Джелеп Ладан шамамен 30 км қашықтықта орналасқан. Үндістан Батыс Бенгалияның Дарджилинг ауданындағы Севокеден Сикким астанасы Гангтокқа дейін (Нату Ладан 61 км қашықтықта) темір жол қызметін кеңейтуді жоспарлап отыр. Бұл құрылыстың болашақта жүзеге асырылатыны 2023 жылдың наурыз айында теміржол министрі Ашвини Вайшнав растады. Дегенмен, қазірге дейін кең жолақты темір жол құрылысы Севокеден Рангпоға дейінгі 45 км-лік кеңейтумен ғана шектелді, оның аяқталуы 2022 жылға жоспарланған.