Кеңес Одағындағы Коммунистік Партияның Үстемдігі

Кіріспе

Коммунистік партия саясатқа басымдық жасады, үкімет туралы ақпарат.

Кеңес Одағының саяси жүйесі Конституциямен рұқсат етілген жалғыз партия – Кеңес Одағының Коммунистік партиясының (КПСС) үстемдігімен сипатталатын, бір партиялық федеративтік кеңес социалистік республика құрылымында қалыптасты.

Өмірбаян

Октябрь революциясы кезінде билікті қолға алған большевиктер, Ресей революциясының соңғы кезеңі болды. Олар билікті алған және Марксизмнің Лениншіл түрін практикалық тұрғыда қолдануға тырысқан алғашқы коммунистік партия еді. Революция кезінде 24 мыңнан 100 мың мүшеге дейін тез өсіп, 1917 жылғы қарашада Құрылтай жиналысына 25% дауыс алғанмен, большевиктер Петроград пен Мәскеуде билікті күшпен қолға алғанда азшылық партия болып табылды. Олардың артықшылықтары – тәртіптілік және революция кезінде фабрикаларды басып алған, кеңестер құрған, аристократия мен ірі жер иелерінің жерлерін тартып алған, армиядан дезертирлік жасаған және революция кезінде теңіз күштеріне қарсы бүлік көтерген жұмысшылар, шаруалар, солдаттар мен теңізшілердің қозғалысын қолдаған платформа болды. Карл Маркс капитализмді социализмге, ал соңынан коммунизмге жеңімпаз жұмысшы табының ауыстыруынан басқа, социалистік немесе коммунистік үкімет пен қоғам құрылымы туралы егжей-тегжейлі ұсыныстар жасаған жоқ. Большевиктердің басшысы Владимир Ленин коммунистік партияның пролетариаттың алғы шебі ретінде қызмет етуі және олардың атынан және мүддесі үшін билік жүргізуі керек деген теорияны жасады, бірақ Маркс сияқты егжей-тегжейлі экономикалық немесе саяси бағдарлама әзірлемеді. Кеңес Одағының жаңа коммунистік үкіметі алаңдатарлық мәселелерге тап болды, мысалы, практикалық бақылауды ірі қалалардың шегінен тысқары жерлерге тарату, контрреволюциямен және оппозициялық саяси партиялармен күресу, соғыстың жалғасуын шешу және жаңа экономикалық және саяси жүйені құру. Салыстырмалы тәртіпке қарамастан, большевиктердің арасында біртұтас пікір болған жоқ, партия – адал революционерлердің коалициясы болды, бірақ ненің практикалық және дұрыс екеніне қатысты біршама әртүрлі көзқарастары бар еді. Бұл әртүрлі тенденциялар келесі он жылда партия ішіндегі пікірталастарға әкелді, содан кейін партия нақты бағдарламаларды қабылдаған кезде бірігу кезеңі басталды.

Кеңестер съезі (1922-1936) және Жоғарғы Кеңес (1936-1989)

Кеңестер съезі 1924 жылғы Кеңес Конституциясының 8-бабына сәйкес биліктің жоғарғы органы болды. 1936 жылғы Кеңес Конституциясында съез Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесімен алмастырылды. 30-бапқа сәйкес, ол ең жоғары мемлекеттік билік органы және Кеңес Одағының жалғыз заң шығарушы органы ретінде жұмыс істеді. 1977 жылғы Кеңес Конституциясының 108-бабына сәйкес Жоғарғы Кеңеске Кеңес Одағының құзыретіне жататын барлық мәселелерді шешу өкілеттігі берілді. Жаңа республикаларды қабылдау; жаңа автономиялық республикалар мен автономиялық облыстарды құру; әлеуметтік және экономикалық дамудың бесжылдық жоспарын бекіту; мемлекеттік бюджетті құру және Кеңес Одағы есеп беретін органдарды құру – Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесінің эксклюзивті құқығы болды. Кеңес Одағының заңдары Жоғарғы Кеңес немесе референдум арқылы қабылдалды. Жоғарғы Кеңес екі палатадан тұрды: Одақ Кеңесі және Ұлттар Кеңесі, олардың тең құқықтары және депутаттарының саны бірдей болды. Одақ Кеңесі халық саны тең сайлау округтері бойынша сайланды, ал Ұлттар Кеңесі келесідей өкілдік негізінде сайланды: әр Одақ Республикасынан 32 депутат, әр автономиялық республикадан 11 депутат, әр автономиялық облыстан бес депутат және әр автономиялық ауданнан бір депутат. Одақ Кеңесі мен Ұлттар Кеңесі (сайланған сенімхат комиссияларының ұсынысы бойынша) сайланған депутаттардың сенімхаттарының жарамдылығын анықтауға және (сайлау заңы бұзылған жағдайларда) сайлауды жарамсыз деп жариялауға құқылы болды. Екі палата да төраға және төрт орынбасар сайлады. Одақ Кеңесінің және Ұлттар Кеңесінің төрағалары өз палаталарының мәжілістеріне төрағалық етті және олардың жұмысын жүргізді. Палаталардың бірлескен мәжілістерін (кезекпен) Одақ Кеңесінің төрағасы және Ұлттар Кеңесінің төрағасы басқарды.

The Congress of Soviets was the supreme organ of power in accordance with Article 8 of the 1924 Soviet Constitution. The Congress was replaced in the 1936 Soviet Constitution by the Supreme Soviet of the Soviet Union. In accordance with Article 30, it functioned as the highest state authority and the only legislative branch of the Soviet Union. According to Article 108 of the 1977 Soviet Constitution, the Supreme Soviet was empowered to deal with all matters within the jurisdiction of the Soviet Union. The admission of new republics; creation of new autonomous republics and autonomous regions; approval of the five year plan for social and economic development; and creation of the state budget and the institution of bodies to which the Soviet Union was accountable were the exclusive prerogative of the Supreme Soviet of the Soviet Union. The law of the Soviet Union was enacted by the Supreme Soviet or by referendum. The Supreme Soviet consisted of two chambers, the Soviet of the Union and the Soviet of Nationalities which had equal rights and an equal number of deputies. The Soviet of the Union was elected by constituencies with equal populations while the Soviet of Nationalities was elected on the basis of the following representation: 32 deputies from each Union Republic, 11 deputies from each autonomous republic, five deputies from each autonomous region and one deputy from each autonomous area. The Soviet of the Union and the Soviet of Nationalities (upon submission by the elected credentials commissions) had the power to decide the validity of the elected deputies' credentials and (in cases where election law had been violated) would declare the election null and void. Both chambers elected a chairman and four Deputies. The Chairmen of the Soviet of the Union and the Soviet of Nationalities presided over sessions of their respective chambers and conducted their affairs. Joint sessions of the chambers were presided over by (alternately) the Chairman of the Soviet of the Union and the Chairman of the Soviet of Nationalities.

Халық депутаттарының съезі мен Мемлекеттік кеңес (1989-1991)

Михаил Горбачев жасаған конституциялық түзетулер арқылы Жоғарғы Кеңес, Халық депутаттарының съезі сайлаған тұрақты парламентке айналды. 1989 жылғы Кеңес заңнамалық сайлауында Кеңес халқы алғаш рет кандидаттарды демократиялық жолмен сайлады. Жаңа түзету, 2250 мүшеден тұратын Халық депутаттары съезінің сайлау арқылы кіші жұмыс органына (кейін Жоғарғы Кеңес деп аталды) шақыруын көздеді. Халық депутаттары съезіндегі орынның үштен бірі Коммунистік партия мен басқа қоғамдық ұйымдарға бөлінді. Түзетуде бірнеше кандидаттың сайлауға қатысуы мүмкін екені нақты көрсетілді, ал Кеңес сайлаушылары КПСС-ке қарамастан кандидаттар мен реформаторларға дауыс беріп, билікті таңқалдырды. Дегенмен, нағыз реформаторлар шамамен 300 орынға ғана ие болды деп есептеледі. Сәуір айындағы төңкеріс талқанға ұтырылғаннан кейін Мемлекеттік Кеңес "өтпелі кезеңде" мемлекеттік биліктің жоғарғы органы атанды.

Премьер-министр мен Кеңес (1922-1991)

1924 жылғы Кеңес Конституциясына сәйкес атқару билігін Халық Комиссарлары Кеңесі басқарды. 1977 жылғы Кеңес Конституциясында Министрлер Кеңесі атқару билігінің басшысы болды. Министрлер Кеңесі Одақ және Ұлттар Кеңесінің бірлескен отырысында құрылды. Кеңеске төраға, бірінші орынбасарлар, орынбасарлар, министрлер, мемлекеттік комитеттердің төрағалары және Кеңес Республикаларының Министрлер Кеңесінің төрағалары кірді. Министрлер Кеңесінің төрағасы Кеңес Одағындағы басқа да ұйымдардың басшыларын Кеңеске мүшелікке ұсына алатын болды. Министрлер Кеңесі өз өкілеттіктерін жаңадан сайланған Жоғарғы Кеңестің бірінші сессиясына дейін тапсырды. Министрлер Кеңесі Жоғарғы Кеңес алдында жауапты және есеп беруге міндетті болды, ал Жоғарғы Кеңестің сессиялары арасындағы кезеңде ол Жоғарғы Кеңестің Президиумына есеп берді. Министрлер Кеңесі Жоғарғы Кеңеске өз жұмысы туралы үнемі есеп беріп отырды. Оған Кеңес Одағының құзырына кірмейтін барлық мемлекеттік әкімшілік міндеттерді орындау тапсырылды, олар Жоғарғы Кеңес пен Президиумның құзыретіне кірмейтін болды. Өз шегінде Министрлер Кеңесі мынадай міндеттерді орындауға құқылы болды: Ұлттық экономиканы басқаруды және оның әлеуметтік-мәдени құрылысын және дамуын қамтамасыз ету. "Экономикалық және әлеуметтік дамудың" бесжылдық жоспарын және мемлекеттік бюджетті Жоғарғы Кеңеске әзірлеу және оның орындалуын Жоғарғы Кеңеске ұсыну. Мемлекет мүдделерін, социалистік меншікті және қоғамдық тәртіпті қорғау, Кеңес азаматтарының құқықтарын қорғау. Мемлекеттік қауіпсіздікті қамтамасыз ету. Кеңес Қарулы Күштерінің жалпы басшылығын жүзеге асыру және қызметке шақырылатын адамдар санын анықтау. Кеңес Одағының сыртқы қатынастарына, саудасына және КСРО-ның шетелдермен экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени ынтымақтастығына жалпы басшылықты жүзеге асыру. Сондай-ақ, КСРО қол қойған халықаралық шарттарды бекіту және жариялау. Экономика, әлеуметтік-мәдени мәселелер және қорғаныс мәселелері бойынша Министрлер Кеңесінің құрамында қажетті ұйымдарды құру. Министрлер Кеңесі жарлықтар мен қаулылар шығаруға және олардың орындалуын тексеруге құқылы болды. Барлық ұйымдар Бүкілодақтық Министрлер Кеңесінің жарлықтары мен қаулыларын орындауға міндетті болды. Бүкілодақтық Кеңес өзінің немесе оған бағынышты ұйымдардың барлық қаулыларын тоқтата тұруға құқылы болды. Ол республикалар мен олардың министрліктерінің, мемлекеттік комитеттерінің және Бүкілодақтық Кеңеске бағынышты басқа да органдардың жұмысын үйлестірді және басқарды. Соңында, Министрлер Кеңесі мен оның Президиумының өздерінің рәсімдері мен қызметіндегі құзыреті (және оның ведомстволық органдарымен қарым-қатынасы) Кеңес Одағы Министрлер Кеңесі туралы заңмен Совет Конституциясында айқындалған.

According to the 1924 Soviet Constitution, the executive branch was headed by the Council of People's Commissars. In the 1977 Soviet Constitution, the Council of Ministers was the head of the executive branch. The Council of Ministers was formed at a joint meeting of the Soviet of the Union and the Soviet of Nationalities. The Council consisted of the Chairman, the First Deputies, the Deputies, the ministers, the chairmen of the state committees and the Chairmen of the Council of Ministers of the Soviet Republics. The Chairman of the Council of Ministers could recommend to the Supreme Soviet other heads of organisations in the Soviet Union as members of the council. The Council of Ministers laid down its power before the first session of the newly elected Supreme Soviet. The Council of Ministers was both responsible for and accountable to the Supreme Soviet, and in the period between sessions of the Supreme Soviet it was accountable to the Presidium of the Supreme Soviet. The Council of Ministers regularly reported to the Supreme Soviet on its work. It was tasked with resolving all state administrative duties within the jurisdiction of the Soviet Union, to the degree that they did not come under the competence of the Supreme Soviet or the Presidium. Within its limits, the Council of Ministers had authority to do the following tasks:
Ensure management of the national economy and its socio cultural construction and development. Formulate and submit the five year plan of "economic and social development" and the state budget to the Supreme Soviet and submit its fulfilment to the Supreme Soviet. Defend the interests of the state, socialist property and public order and protect the rights of Soviet citizens. Ensure state security. Exercise general leadership of the Soviet armed forces and determine how many were to be drafted into service. Exercise general leadership over Soviet foreign relations; trade and the economic, scientific technical and cultural cooperation of the USSR with foreign countries. It also confirmed and announced international treaties signed by the USSR. Set up necessary organisations within the Council of Ministers in matters of economics, socio cultural issues and defence. The Council of Ministers also had the power to issue decrees and resolutions and to later verify their execution. All organisations were obligated to follow the decrees and resolutions issued by the All Union Council of Ministers. The All Union Council also had the power to suspend all issues and decrees made by itself or organisations subordinate to it. It coordinated and directed the work of the republics and their ministries, state committees and other organs subordinate to the All Union Council. Finally, the competence of the Council of Ministers and its Presidium in their procedures and activities (and its relationship with subordinate organs) was defined in the Soviet constitution by the law on the Council of Ministers of the Soviet Union.

Президент пен Министрлер кабинеті (1991)

1990 жылы Михаил Горбачев Кеңес Одағының Президенті лауазымын құрды, ол атқарушы биліктің басшысы болды. Осы уақытта Министрлер Кеңесі таратылып, оның орнына Кеңес Одағы Министрлер Кабинеті құрылды. Жаңа кабинетке Премьер-министр жетекшілік етті. Горбачевтің президент сайлануы – бір жыл ішінде Кеңес мемлекетінің басшысы лауазымына үшінші рет сайлануы болды. Ол үш рет те Халық депутаттарының съезімен сайланды. Брежнев Конституциясының 157-бабында жазылғандай, «КСРО-дағы сот әділеттілігі заң алдындағы барлық азаматтардың теңдігі принципі бойынша жүзеге асырылады». Келесі баптарда барлық адамдардың (олардың жағдайына қарамастан) заңдық көмек алуға құқығы бар екені нақтыланды. КСРО-дағы барлық сот процестері Кеңес Республикасының тілінде, «автономдық республика, автономдық облыс немесе автономдық аудан, немесе жергілікті халықтың көпшілігі сөйлейтін тілде» жүргізілді. Сот отырысына қатысушы, бірақ тілді білмейтін адамдарға іс материалдарымен толыққанды танысуға, сот барысында аудармашының көмегіне және өз тілінде сөйлеуге құқық берілді. 165-бапқа сәйкес, Бас прокурор Жоғарғы Кеңес тарапынан тағайындалды. Бас прокурор Жоғарғы Кеңеске жауапты және есеп беретін, ал Жоғарғы Кеңестің сессиялары арасында – Жоғарғы Кеңестің Президиумына жауапты болды. Бас прокурор министрліктер, мемлекеттік комитеттер және жергілікті бас прокурорлар сияқты кеңестік органдардың көпшілігінің қызметін қадағалады. Бас прокуратураға бағынышты органдар өз функцияларын кеңестік мемлекеттің араласуына жол бермей, тәуелсіз түрде жүзеге асырды және тек Бас прокуратураға ғана бағынышты болды. Осы ведомстволардың ұйымдастырылуы мен жұмыс істеу тәртібі Кеңес Одағы Бас прокуратурасы туралы заңда белгіленген.

In 1990, Mikhail Gorbachev created the office of the President of the Soviet Union, the head of the executive branch. In the meantime, the Council of Ministers was dissolved and replaced by the Cabinet of Ministers of the Soviet Union. The new cabinet was headed by the Prime Minister. Gorbachev's election as president marked the third time in one year he was elected to an office equivalent to that of Soviet head of state. He was elected by the Congress of People's Deputies on all three occasions. As written in Article 157 of the Brezhnev Constitution, "[j]ustice is administered in the USSR on the principle of the equality of citizens before the law and the court". In the following articles, it was made clear that all individuals (no matter their circumstances) had the right to legal assistance. All judicial proceedings in the Soviet Union were conducted in the language of the Soviet republic, "Autonomous Republic, Autonomous Region, or Autonomous Area, or in the language spoken by the majority of the people in the locality". People who participated in court proceedings without knowledge of the language had the right to become fully acquainted with the materials in the case, the right to an interpreter during the proceedings and the right to address the court in their own language. According to Article 165, the Procurator General was appointed to the office by the Supreme Soviet. The Procurator General was responsible and accountable to the Supreme Soviet, or between sessions of the Supreme Soviet to the Presidium of the Supreme Soviet. The Procurator General supervised most activities of Soviet agencies such as ministries, state committees and local Prosecutor Generals. Subordinate agencies of the Procurator General exercised their functions independent from meddling by the Soviet state and were subordinate only to the Prosecutor General's office. The organisation and procedures of these subordinates were defined in the law on the Procurator General's Office of the Soviet Union.

Коммунистік партияның рөлі

Кеңес Конституциясының 6-бабына сәйкес, "Кеңес қоғамының жетекші және бағыт-бағдар беретін күші және оның саяси жүйесінің, барлық мемлекеттік ұйымдар мен қоғамдық ұйымдардың өзегі – Кеңес Одағының Коммунистік партиясы. КОКП халық үшін және халыққа қызмет етеді". Коммунистік партия ресми түрде марксистік-лениндік коммунистік партия болып, ішкі және сыртқы саясатта кеңес қоғамының жалпы дамуын анықтады. Ол сондай-ақ экономиканы орталықтан жоспарлау және коммунизмнің жеңісі үшін күрес арқылы коммунизмді құрудың "үлкен жұмысын" басқарды. Коммунистік партияның барлық ұйымдары 1977 жылғы Кеңес Конституциясында белгіленген шеңберді ұстануға тиіс еді. Реформаторлар тарапынан оған қарсы қысым күшейгеннен кейін Михаил Горбачев "жетекші және бағыт-бағдар беретін күш" деген сөз тіркесін алып тастап, оны "Кеңес Одағының Коммунистік партиясы және басқа да саяси партиялар" деп ауыстырды. Номенклатура – Кеңес Одағының биліктегі тобы болды және Кеңес Одағының осылай ұзаққа созылуының басты себептерінің бірі еді. Номенклатура мүшелері Коммунистік партия тарапынан жергілікті немесе ұлттық маңызы бар лауазымдарға ие болатын кеңес қоғамының барлық маңызды лауазымдарына сайланды. Коммунистік партияның билікті монополияға айналдыруымен бірге, бұл Кеңес Одағының бірте-бірте физикалық және рухани құлдырауына әкелді. Коммунистік партияның Бас хатшысы Политбюроның сенімін сақтап тұрғанша, ол көбінесе қарсылықсыз қалып, елдің басшысы болуы мүмкін еді.

Ұйым

Коммунистік партия мемлекеттік аппаратты бақылап, экономика мен қоғамға қатысты шешімдер қабылдады. Коммунистік партия марксизм-ленинизм идеологиясын ұстанды және демократиялық централизм принципі бойынша жұмыс істеді. Партияның басты органдары – саяси бюро, жоғары шешім қабылдау органы; партия бюрократиясын басқаратын хатшылық; және партия саясатын талқылайтын Орталық комитет. 1987 жылы партия қатарына 19 миллионнан астам адам (еңбекке қабілетті халықтың 9,7 пайызы) кірді, олардың көп бөлігі орыс ер азаматтарынан құралды. Партия мүшелері елдегі барлық ресми танылған мекемелерде жауапты лауазымдарды иеленді. Бір партиялық билік демократиялық централизммен үйлесім тапқан, бірақ іс жүзінде құпия полицияның көмегімен биліктегі партияның қабылдаған шешімдерін, сондай-ақ соттар, баспасөз, мәдени және экономикалық ұйымдар, еңбек одақтары сияқты барлық мемлекеттік мекемелердің қызметкерлеріне қатысты міндетті түрде орындалатын иерархиялық құрылымнан тұрды. Көптеген адамдар КСРО-ның көп жыл бойы тоталитарлық мемлекет болғанын жақсы біледі. Роберт Конквест сияқты батыс авторлары мен Александр Яковлев сияқты ресейлік сыншылар осы елдің жағдайын сынағандардың қатарында.

Идеология

Білім беру және саяси әңгімелер адамдарды ұжымдық институттар арқылы идеалды совет адамы немесе әйеліне (жаңа совет адамына) қалыптастыруға болатыны туралы болжаммен жүргізілді. Идеялардың, қоғамдық талқылаудың және институттардың дұрыстығы Коммунистік партия түсіндірген марксизм-ленинизмнің ресми идеологиясымен өлшенді.