Кіріспе
Ятала еңбек түрмесі – Оңтүстік Австралияның Аделаида қаласының солтүстік жағындағы Нортфилд елді мекенінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, қауіпсіздігі жоғары деңгейдегі ерлер түрмесі. Ол 1854 жылы тұтқындардың "Драй-Крик" аймағында жұмыс істеуі үшін, жолдар мен құрылыс үшін тас қазу мақсатында салынған. Алғашқыда "Драй-Крик бекінісі" немесе жай ғана "Бекініс" деп аталған түрме, қазіргі атауын жергілікті каурна тайпасының су тасқынымен байланысты сөзінен алған, бұл сөз "Ятала" деген жүздікке де қолданылған. Түрме көп рет кеңейтілген, бірақ 1850 жылдарға дейін сақталған, әлі де қолданыстағы ғимараттар бар. Бұл Аделаиданың негізгі ерлер түрмесі болып табылады және 2011 жылға дейін жабылу жоспарланған болса да, жаһандық қаржылық дағдарысқа байланысты, жаңа түрме құрылысына қаражаттың жетіспеуіне байланысты ашық қалды.
Yatala Labour Prison is a high security men's prison located in the north eastern part of the northern Adelaide suburb Northfield, South Australia. It was built in 1854 to enable prisoners to work at Dry Creek, quarrying rock for roads and construction. Originally known as The Stockade of Dry Creek or just The Stockade, it acquired its current name from a local Kaurna word relating to inundation by water, which was used for the Hundred of Yatala. The prison has been expanded many times but still has functioning buildings that date to the 1850s. It remains Adelaide's main male prison and although it was scheduled to be closed by 2011, it has remained open due to the Global Financial Crisis leading to a lack of funding for a replacement prison.
География және атау
Ятала түрмесі, 1854 жылы құрылғанда бастапқыда "Стокад" немесе "Құрғақ Крик Стокады" деп аталған, Ятала кадастрлық округінің атымен аталды. Бұл сөздің мағынасы, қатты жаңбырдан кейін Құрғақ Криктың екі жағындағы жазықтың суға толуымен байланысты деп есептеледі, ал Каурна тілінде бұл сөз суды немесе су басуды білдіреді. Түрме 1860 жылға дейін Ятала Еңбек Түрмесі деп қайта аталды. Ол өзінің кең өнеркәсіптік кешені және құрылыс жұмыстарында сотталғандардың еңбегін пайдалануы арқасында еңбек түрмесі ретінде белгілі. Ол Аделаиданың солтүстік шетіндегі Нортфилд қаласында, Аделаиданың орталық бизнес ауданынан солтүстікке қарай, Гранд Джанкшн Жолы мен Құрғақ Крик арасында орналасқан. Түрме Аделаида жазығына көрінетін Пара Фолт Блогының тіктеуіне орналасқан. Жазда көбінесе құрғап қалатын Құрғақ Крик, түрме шекарасының солтүстігіндегі терең шатқал арқылы ағып өтеді. Бұл жерде түрме қызметінің бір бөлігі ретінде бұрын кеңінен қазылған кембрийге дейінгі тау жыныстарының шөгінділері бар.
Тарих
Оңтүстік Австралиядағы алғашқы бес жылдық қоныстану кезеңінде тұрақты түрме болған жоқ. 1837 жылы кеме жүзіп кеткенге дейін тұтқындар темірге бұғауланып сақталды, ал кейін уақытша түрмелерге қамалды. 1841 жылы Аделаидада алғашқы тұрақты түрме салынды, ол Торренс өзенінің жағасындағы Аделаида түрмесі болды. Оның құрылысы жаңа колонияның қаржысына елеулі салмақ түсірді. 19 ғасырда Оңтүстік Австралияда түрмеге қамау алдын алу шарасы емес, жазалау шарасы ретінде қарастырылды. Тұтқындардың еңбегі қоғамдық жұмыстарға жұмсалды, ал қамаудағы ауыр еңбек – жазаның ажырамас бөлігі саналды. Осыған байланысты заң шығарушы кеңестің мүшесі Чарльз Симеон Хар 1853 жылы «Аделаида Обсервер» газетіне тұтқындарды пайдалы еңбекпен қамтуды және осы мақсатта Драй-Крик маңындағы резерватты пайдалануды ұсынатын хат жазды. Резерватта құрылыс және жол материалдарын жасауға тұтқындар қолдана алатын тас көп болды. Сол жылдың қыркүйек айында Хар кеңесте 5000 фунт стерлинг сомасында қаражат бөлініп, Драй-Крик немесе басқа жерде карьердің жанында түрме салуға рұқсат беру туралы ұсыныс жасады. Бұл тұтқындардың еңбегі арқылы мемлекетке өтеу төлеуге мүмкіндік беретін еді.
19 ғасыр
1854 жылдың шілдесінде жиырма бес тұтқын Драй-Крикке тас карьерлерінде жұмыс істеуге жіберілді, ал түнде темір үйдің ішінде тұрды. Драй-Крик түрмесі 10 тамыз 1854 жылы ресми түрде түрме деп жарияланды, содан кейін заң қабылданып, бұрын Жаңа Оңтүстік Уэльс немесе Ван Димен жеріне жер аударуға кесілген жазалар, қатаң еңбекпен түрмеге жабылуға ауыстырылды. Бірақ Империялық үкімет 1852 жылы соңғысына жер аударуды тоқтатқан болатын. Түрме темір үй ретінде және оны қоршаған қоршаумен басталды, кейін "Стокэд" деп аталды, бұл атау 2007 жылы жанындағы Ботаникалық паркте сақталды. Харе тас ғимарат салуды сұрады, және 1854 жылдың қазан айына дейін бұл ғимарат жергілікті тастан қаланып, 60 тұтқынға арналған жайлармен толықтырылды. Түрменің алғашқы жылдарында тас қазу, қатаң еңбек және жалғыздыққа жабу өмірдің ерекшеліктері болды. Қатаң еңбек еткен тұтқындар түрмеге қайта оралуды қаламайтыны байқалды, ал жалғыздыққа жабу оларға өткен қылмыстары туралы ойлануға мүмкіндік берді. Бастапқыда тұтқындардың басты міндеті күніне бір куб метр тас бұзу болды. 20-шы ғасырдың ортасына дейін түрме департаментінің философиясы жазалаушы болып қала берді, ережелер мен жарлықтарға бағынуға көп мән берілді. 1855 жылдың 9 ақпанында Аделаида түрмесінен 24 сотталған жіберілді, олар сол кездегі түрме киімдерінің ерекше белгісі – кең жебе үлгісімен киінген. Түрмеден алғашқы қашу 1855 жылдың қазан айында болды, оған 8 адам қатысты. Тұтқындар ұсталды, түрмеде жалғыздыққа жабылды, содан кейін қашулары және басқа тәртіптік бұзушылықтары үшін 50 қамшымен жазаланды.
20 ғасыр
Тұтқындар тас қазудан тауар өндіруге ауысты, оған аяқкиім жасау, тігін, қалайы және темір соғу, ағаш өңдеу, тас қалау сияқты кәсіптер кірді. Тұтқындардың еңбегі жекеменшік кәсіптерге әділетсіз бәсеке ретінде қарастырылып, халық наразылық білдірді, сондықтан мемлекеттік мекемелер осы өнімдерді көптеп пайдаланды. 1960 жылдары түрме қабырғаларының солтүстігінде бояу шашыру, металл өңдеу және кірпіш жасауға арналған шағын өнеркәсіп орындары ашылды. 1968 жылы жаңа өндірістік кешен салу туралы шешім қабылданды. Құрылысы 1977 жылдан 1982 жылға дейін созылды, ал кешен 1984 жылдың қараша айында ашылды. Бұл жоғары қауіпсіздік түрме болғанына қарамастан, тұтқындардың қашу оқиғалары болды. 1930 жылы төрт тұтқын қашып, полициямен бірге автокөлікпен қуғынға түсті, олармен атыс жүргізілді. Олар мектеп аумағына қашып кірген соң қайта ұсталды, нәтижесінде екі полицей жарақат алды. 1979 жылы отыз тұтқын бірдей қашуға тырысқанда алты тұтқын түрмеден қашып кетті. Қашуға жөндеу жұмысындағы және мұңалдармен жабылған қабырға пайдаланылды, бірақ барлық алты қашқын тез ұсталды. 1980 жылдары түрмедегі тұтқындардың көңіл-күйі төмендеп, ірі тәртіпсіздікке әкелді. 1983 жылдың 22 наурызында 60 тұтқын бүлік көтеріп, өрт сөндіріп, А бөлімінің шатырын қиратты. Үкімет бұл оқиғаны Яталаны жаңарту мүмкіндігі ретінде қарастырып, 21 желтоқсанда А бөлімінің бұзылатынын жариялады. Бұрынғы Энфилд кеңесі ғимараттың тарихи маңызы бар екенін айтып, бұзуға қарсылық білдірді, бірақ бұзу жұмыстары 1984 жылдың 6 ақпанында басталды.
Белгілі тұтқындар
Алан Бонд 1990 жылдардың басында алаяқтық ісі бойынша сотталу кезінде Ятала қаласында қысқа ғана уақыт өткізді. Джон Бантинг – сериялық кісі өлтіруші, Сноутаун қаны қырғынының бас ұйымдастырушысы, оның серіктері Роберт Вагнер, Джеймс Влассакис және Марк Хейдон. Беван Спенсер фон Айнем – сотталған кісі өлтіруші және сериялық кісі өлтіруші деп күдіктенуші. Жан Эрик Гасси – 2002 жылғы қазан айында Оңтүстік Австралияның психикалық денсаулық сақтау басшысын атып өлтірген, тіркеуден өтпеген Сидней психиатры. Дэвид Хикс – терроризмге материалдық көмек көрсеткені үшін АҚШ әскери трибуналымен сотталған австралиялық Гуантанамо тұтқыны. Хикс 2007 жылдың 29 желтоқсанында босатылды. Джеймс Уильям Миллер – Труродағы кісі өлтірулерге қатысы барлығы үшін бес мәрте өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 2008 жылы рактан қайтыс болды. Брэдли Джон Мердок – Питер Фальконионы өлтіргені үшін сотталған, экстрадицияға жіберу алдында түрмеде қысқа уақыт ұсталды. Руперт Максвелл (Макс) Стюарт (1932–2014) – 1959 жылы кісі өлтіргені үшін сотталған, бұл Корольдік комиссияның құрылуына және 2002 жылғы фильмге әкелді, 1973 жылы мерзімінен бұрын босатылды. Родни Клавэлл – 2000 жылдардың басында Ятала және Мобилонг түрмелерінде бұрынғы түрме қызметкері болып жұмыс істеді, кейін қылмыстық жолға түсті. 2014 жылы полициямен қуылғаннан кейін өзіне-өзі қол жұмсады.