Кіріспе

Индонезия 2004 жылғы 26 желтоқсанда Үнді мұхитында болған жер сілкінісінен туындаған цунамиден ең көп зардап шеккен алғашқы ел болды. Цунами Суматраның солтүстік және батыс жағалау аймақтарын, сондай-ақ Суматрадан шалқап жатқан кішігірім аралдарды суға батырды. Қаза тапқандар мен келген зиянның көбі Ачех провинциясының үлесіне тиді. Цунами жер сілкінісінен кейін 15-30 минут ішінде келді. Елдің Ұлттық Төтенше Жағдайларды Жоққа Шығару Координациялық Агенттігінің мәліметінше, шамамен 130 000 адам қаза тауып, 37 063 адам жоғалып кетті. Бұдан өзге, БҰҰ-ның бағалауынша, 655 000 адам үйсіз қалды және провинция бойынша орналасқан түрлі босқындар лагерьлерінде уақытша баспана тапты. Цунами жер сілкінісінің эпицентріне ең жақын жерде 51 метрге (167 фут) дейін жетті. Басқа да аса қауіпті цунамилер сияқты, бұл цунами да оған дейінгі жер сілкінісінен әлдеқайда күштірек болды.

Салдары

Солтүстік Суматра жер сілкінісінен өзі де зардап шекті, себебі оны цунами шайып кетті. Дегенмен, зиянның көп бөлігі Ачех және Солтүстік Суматра провинцияларының жағалау аймақтарын шарпыған цунами нәтижесінде туды. Ачехтің батыс жағалауы эпицентрден шамамен 100 км қашықтықта орналасқан және Тапактуанға дейін оңтүстікке қарай ауыр зақымдарға ұшырады. Жағалаудағы Лхокнга қаласын 20-25 метрлік цунами толқындары шапты, ал кейбір жерлерде толқындардың биіктігі 30 метрден асты. Он метрлік толқындар аралдың солтүстік жағынан Малакка бұғазы арқылы оңтүстікке қарай жылдамдап, солтүстік-шығыс жағалауындағы Лохсеумавеге дейін жетті. Үш күнге жалпыұлттық аза тұру жарияланды. Ачех жағалауынан ұшқандардың хабарлауынша, жағалау сыртқы түрінен толығымен қираған. Көптеген қалалар мен ауылдарда тек бетон негіздері ғана қалды, ал әлсіз үйлердің жалғыз белгісі – қағаз сияқты бүкілген темір шатырлар еді. Батыс жағалау бойындағы құтқару жұмыстары мен байланыс қиындыққа тап болды, себебі жағалаудағы жолдар ондаған көпірлердің қирауынан және жолдың көп бөлігін су шайып кеткенінен немесе лаймен тосылып қалғанынан бұзылды. 9,2 балдық жер сілкінісінің эпицентріне ең жақын орналасқан Ачехтің батыс аудандары, БҰҰ-ның Төтенше жағдайлар координаторы Ян Эгеландтың сөзіне сәйкес, "жолсыз" аймаққа айналды. 7 қаңтарда Халықаралық көші-қон ұйымының аймақтағы өкілі Крис Лом: «Ачехтің солтүстік және батыс бөліктеріне жолмен кірудің болмауы көмек көрсету ұйымдары үшін басты мәселе» деді. Осылайша, батыс жағалаудағы бірнеше қалалар әуежайлар мен порттардан жолмен үзіліп қалды. Сондықтан, құтқару жұмыстарына тікұшақ немесе қайық қолдану қажет болды. Мысалы, Ачехтің Мюлабох қаласында мыңдаған адам көмек күтіп отырды, Ломның мәліметінше, көпірлердің 99 пайызы қирап, асфальт жолдардың 60 пайызы лайға батып кеткен. «Өлім санының артуы әлдеқашан анық», - деді Джакартада орналасқан Халықаралық көші-қон ұйымының төтенше жағдайлар координаторы Уильям Хайд. «Жағалаудың көп бөлігіне қол жеткізу мүмкін емес». Индонезия үкіметінің өкілдері апаттың ауқымы мен азаматтық басқарудың бұзылуына байланысты қаза болғандардың саны туралы жуық шамамен баға беруге мәжбүр болғанын мойындады. Олар бір жаппай қабірдегі мәйіттерді санап, осыған ұқсас жерлердің санына көбейту сияқты шараларды қолданды. Басқа жағдайларда олар ауылдың халқын есептеп, тірі қалғандарды санап, қалғандарының қаза болғанын болжады. Азаматтық басқарудың бұзылуының ауқымын көрсеткен факт – бір аптадан кейін Ачехте 1400 полицей жоғалып кетті және олар туралы ешқандай хабарлама түспеді. Астанасы Банда Ачех болған Ачех провинциясының бүкіл үкіметі провинциялық заң шығарушылар мен мемлекеттік қызметкерлердің қаза болуынан жойылды. БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан 2005 жылғы 7 қаңтарда аймақты тікұшақпен аралап көргеннен кейін Индонезияның Ачех провинциясындағы апатты ол көрген ең қорқынышты апат деп сипаттады.

Банда Ачех

Банда Ачех қаласында цунами алдында шамамен 264 мың адам тұрған. Индонезиядағы қаза болғандардың көп бөлігі осы қалада болды. Үкімет хабарлағандай, Банда Ачех астанасында ғана 60 мыңға жуық адам қаза тапты. Провинцияның астанасы Банда Ачех көшелерінен табылған мыңнан астам мәйіт, тану процесін күтпестен, санитарлық жағдай нашарламауы үшін дереу жаппай қабірге жерленді.

Леопунг

Леупунг, кейде "Леупуенг" деп те жазылады, Ачех-Бесар ауданындағы (Кабупатен/Кота) Ачех қаласының арнайы аумағының астанасы Банда-Ачех қаласына жақын орналасқан қала. Цунами қаланы толығымен қиратты. БАҚ хабарларында цунами теңіз жағалауындағы әк тасты жартастар арқылы Леупунгке қарай бағытталғаны, қаланың он мың халқы болғаны айтылды. Есептерге сәйкес, тік және тікбұрышты ештеңе қалмады, аман қалғандардың саны шамамен 200 мен 700 аралығында болды.

Каланг

Каланг цунамиден қатты зардап шекті. Бұл аудан орталығы болған, бірақ оннан қалған аз ғана нәрсе бар. Қала тұрғындарының шамамен 30 пайызы ғана тірі қалды. Калангтың халқы 9000 мен 12000 аралығында бағаланады. Цунами қалдырған қирату іздері жағалаудан ішке қарай екі километрге дейін созылды. Бүкіл төбелер суға кетіп қалды. Әлеуметтік әл-ахуал министрі Әлви Шихаб Меулабохтың солтүстігіндегі Каланг қаласының ішкі аймаққа көшірілуі мүмкін екенін айтты.

Меулабо

Меулабох қаласында цунами алдында 120 мың адам тұрған. Көмек ұйымдастырушылар мен жергілікті билік өкілдерінің мәліметінше, толқындар сериясы шамамен 40 мың адамның өмірін қиып, қаланың көп бөлігін қиратты. Аймақта 50 мыңға жуық адам үйсіз қалды, жергілікті билік қызметкерлерінің күші жетпеді және аймақтық билікпен үйлесімділік жоқтың қасынан болды. Шамамен 5000 адам Меулабох колледжінде паналады, бірақ жағдай күннен-күнге нашарлап бара жатты. Индонезия теңіз күшінің көмек көлігі Меулабохқа бағыт алғанда, портының қирауынан қалуға мүмкін болмағандықтан кері қайтуға мәжбүр болды. Жақын жердегі кішкентай әуежай қайта ашылды, бұл кішігірім ұшақтарға қонуға мүмкіндік берді.

Батыс аралдары

Бастапқыда үкімет шенеуніктері Суматраның батыс жағалауында шашырап жатқан, Симеулуэ және Ниас сияқты Индонезияның ең кедей аймақтарындағы көптеген кіші аралдардан есептердің келмеуіне қатты алаңдады. Дегенмен, Ачехтің құрлық бөлігімен салыстырғанда, қаза болғандардың саны салыстырмалы түрде аз болған сияқты.

Симеуле аралы

Симеуле аралдағы 70 000 тұрғынның бесеуі ғана қаза болды, барлығы да жер сілкінісі кезінде, жер сілкінісінің ошағына жақын болғандықтан, көптеген үкімет шенеулерінің қорқынышына қарамастан, бұл үлкен трагедия болған жоқ. Цунами аралдың жағалауындағы ғимараттардың 90% -ын қиратты, су биіктігі жоғары көтерілді. Арал тұрғындары 1907 жылғы жер сілкінісі мен цунамиден кейін пайда болған жергілікті ауызша дәстүрге сүйене отырып, жер сілкінісінен кейін эвакуацияланды. Алдыңғы жер сілкінісі 2002 жылы болған.

Ниас аралы

Ниас аралында Денсаулық сақтау министрлігінің ресми мәліметтері бойынша қаза болғандардың саны 122-ге жетті, ал әртүрлі расталмаған көздер (көбінесе Джакартада тұратын туыстарының телефон арқылы хабарлауы) 600-дан астам адам қаза тапқанын хабарлады; ал кейбіреулер бұл сан 1000-нан асып түсуі мүмкін екенін айтты. Сиромбу ауданындағы Ниас аралының жағалауындағы кішкентай аралдардың салыстырмалы түрде зардаптанбағаны хабарланды, бірақ биік толқындар жергілікті тұрғындарға аралдарға жетуге кедергі келтіріп тұрды. Аралдармен байланыс пен хабар алмасу телекоммуникациялық инфрақұрылымның зардап шегуінен қиын болды, телефон желілері үзіліп, нашар ауа райы салдарынан радио байланысы тоқтатылды. Бұл инфрақұрылымдық зардап көмек көрсетуді қатты қиындатты.

Ачехтікі бүлікшілердің себептері

Көмек көрсету "Азаттық Ачех қозғалысы" сепаратистік қозғалысының бүліктеріне байланысты қиындатылды, бұл Ачехта жер сілкінісі алдында журналистердің, мемлекеттік кеңселердің және көмекшілердің салыстырмалы түрде аз болуына әкелді. 27 желтоқсанда үкімет шетелдік журналистер мен көмекшілерге Ачехке баруға тыйым салған 18 айлық шектеуді алып тастады. Сондай-ақ 27 желтоқсанда "Азаттық Ачех қозғалысы" өкілі аман қалғандарға гуманитарлық көмек жеткізу және жағдайды нашарламауы үшін атысты тоқтату туралы жариялады, бірақ кейбіреулер "Азаттық Ачех қозғалысы" мен Индонезия әскері арасындағы шынайы ынтымақтастыққа күмән келтірді. Цунамиде көптеген сарбаздарын жоғалтса да, сепаратистер Ачехтің бір бөлігі болып қала берді. 6 қаңтарда Индонезия әскері гуманитарлық миссияда болған кезде сарбаздарға шабуыл жасалғанын хабарлады. Көтерілісшілер өз кезегінде Индонезия әскері жағдайды пайдаланды деп мәлімдеді. Егер қақтығыстар жалғаса берсе, бұл көтерілісшілердің бекіністеріне жақын қалалардың сыртында жұмыс істейтін гуманитарлық ұйымдар үшін мәселе тудырар еді. Қақтығыс қайта басталатын болса, шетелдіктерге тағы да саяхат шектеулері қойылуы мүмкін. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл Индонезияны көмек ретінде берілген әскери көмекті көтерілісшілерге қарсы күреске пайдаланбауға ескертті.

Әсерлер

Индонезия аймақтағы ең бірінші және ең ауыр зардап шеккен ел болғанымен, көмек ала бастаған соңғы ел болды. Суматраның солтүстік облысында азық-түлік тоналып жатыр деген хабарлар тарады, себебі көмек келуі кешікті. Өңірде бүлікшілерге қарсы күрес жүргізіп жатқан 15 мың әскер көмек көрсетуге және тірі қалғандарды іздеуге жіберілді. Бірақ, көптеген сарбаздар мен олардың отбасылары да қаза тапты. Индонезия үкіметі жергілікті Ачех провинциялық үкіметі толыққанды құлдырады деп мәлімдеді (Банда Ачехтегі көптеген жергілікті саясаткерлер қалаға цунами келген кезде қаза тапты) және барлық әкімшілік басқару Жакартадан тікелей жүргізілетінін жариялады. Қалалар мен ауылдардағы өліктердің көптігі, денелерді анықтауға жеткілікті ресурстар мен уақыттың болмауы, сондай-ақ холера, дифтерия және басқа да аурулардың нақты қаупі жедел жәрдем қызметкерлерін жаппай қабірлер жасауға мәжбүр етті. Ең қажетті заттардың бірі – мәйіттерге арналған қаптар еді. Инфрақұрылымның жетіспеуі мен бюрократиялық кедергілер үлкен қиындықтар тудырды. БҰҰ-ның Балалар қоры бейсенбі күні 200 000 адамға арналған көмек, оның ішінде медициналық құралдар, сабын және брезент, кеденді өткізу үшін бір күнге Джакартада тоқтатылып тұрғанын хабарлады. Оңтүстік Суматрадағы Медан қаласындағы АҚШ консулы Медан мен Банда Ачех әуежайларында көмек жиналып жатқанын хабарлады, себебі оны тасымалдау үшін жеткілікті жүк көліктері болмады. Апаттан кейін өткен он бір күн ішінде Ачехтің Мюлабох сияқты жергілікті орталықтардағы халыққа аз ғана шетелдік көмекшілер мен көмек жетті. Алғашқы күндердегі ең маңызды мәселелердің бірі – жеткілікті көмек тарату мүмкін болмауы, себебі қолжетімді жолдар жетіспеді және тікұшақтардың саны аз болды. Аче провинциясының шалғай аймақтарына жеткен көмек көбінесе қайықпен және әуемен жеткізілді. Банда Ачехтен тыс жердегі әуежай жұмыс істеп тұрса да, қалған шағын қиыршық тас әуежайлар жер сілкінісі мен цунамиден зардап шекті. Облыста алғашқы күндері тек екі әуежай ғана жұмыс істеді. Аймақтағы көптеген жолдардың ішкі аймақтың таулы болуына байланысты жағалауға жақын орналасқандықтан, көлік инфрақұрылымының көп бөлігі зақымдалды немесе жойылды. Австралиядан көмекпен төрт ұшақ, ал АҚШ-тан бағалау тобымен бір ұшақ жіберілді. Австралиялық кеме тікұшақтармен жүктелді, бірақ Суматраға 2005 жылдың 14 қаңтарына дейін жеткен жоқ. Ачехке көмек көрсету үшін жіберілген USS Abraham Lincoln әуе кемесінің негізіндегі АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшақ тасымалдаушы тобы шағын жағалау қауымдастықтарының қалдықтарына азық-түлік пен қажетті заттарды жеткізуді бастады. АҚШ-тың көмек операциясы Тайландтың Утапао базасында орналасқан.