Кіріспе
1847–1901 жылдар аралығында Юкатек және майя арасындағы соғыс. Юкатанның касталық соғысы немесе ба'атабил кичкелем Юум (1847–1915) Юкатан түбегіндегі жергілікті майя халқының испан тілді халыққа – юкатектерге қарсы көтерілісімен басталды. Юкатектер бұл аймақтың саяси және экономикалық бақылауын ұзақ уақыт бойы өз қолында ұстаған. Юкатанның солтүстік-батысындағы юкатек әскерлері мен оңтүстік-шығыстағы тәуелсіз майялар арасында ұзақ соғыс жүрді. Касталық соғыс кеш колониялық және тәуелсіздік алғаннан кейінгі Юкатанның экономикалық және саяси ахуалында өрбіді. Он сегізінші ғасырдың соңына қарай Юкатан халқының саны едәуір артты, ақ және метис мексикалықтар ауылдық қалаларға қоныс аударды. Экономикалық мүмкіндіктер, негізінен хенекен және қант құмырсын өндіру, инвестицияларды және түбегейлі халықтың дәстүрлі жерлеріне енуді жеңілдетті. 1821 жылы Мексиканың тәуелсіздік соғысынан кейін Юкатек конгресі осы процесті жеңілдететін және ынталандыратын бірқатар заңдарды қабылдады. 1840 жылдары жерді бөліп алу күрт өсіп, майя шаруаларының көп бөлігі үлкен поместиелерде (хасиендаларда) қарызға батқан жұмысшылар ретінде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Бұл майя халқына зор әсер етіп, соғыстың басталуына себеп болды. 1850 жылдары Ұлыбритания Британ Гондурасымен (қазіргі Белиз) сауданың маңыздылығын ескере отырып, майя мемлекетін мойындады және көтерілістің басында көтерілісшілерге қару-жарақ берді. 1867 жылға қарай майялар Юкатанның батыс бөлігінің, соның ішінде Петен округінің бөлігін басып алды, онда Хлоша және Маканче тайпалары олармен одақтасты. Мексикаға инвестициялардың артуы Ұлыбритания саясатында өзгеріске алып келді, 1893 жылы Лондон Мексика үкіметімен жаңа келісімге қол қойды, ол Юкатанның барлық аумағын Мексиканың бақылауында деп таныды, Британ Гондурасымен шекараны ресмиледірді және Чан Санта-Круз – майялардың астанасымен сауда жасау үшін британдық колонияны жапты. Соғыс 1901 жылы мексикалық армия Чан Санта-Крузді басып алып, көршілес аймақтарды бағындырғанда ресми емес түрде аяқталды. 1915 жылы Юкатан губернаторы Сальвадор Альварадо басқаратын мексикалық әскерлер аумақты бағындырған кезде соғыс ресми түрде аяқталды. Альварадо Мексика революциясынан кейінгі реформаларды енгізді, бұл майялардың наразылықтарының бір бөлігін аяқтады. Мексиканың билігін мойындамаған шағын елді мекендермен шайқастар 1933 жылға дейін жалғасты.
The Caste War of Yucatán or ba'atabil kichkelem Yúum (1847–1915) began with the revolt of native Maya people of the Yucatán Peninsula against Hispanic populations, called Yucatecos. The latter had long held political and economic control of the region. A lengthy war ensued between the Yucateco forces based in the northwest of the Yucatán and the independent Maya in the southeast. The Caste War took place within the economic and political context of late colonial and post independence Yucatán. By the end of the eighteenth century, Yucatán's population had expanded considerably, and white and mestizo Mexicans migrated to rural towns. Economic opportunities, primarily in the production of henequen and sugar cane, attracted investment and encroachment onto indigenous customary lands in the south and east of the peninsula. Shortly after the Mexican War of Independence in 1821, the Yucatecan congress passed a series of laws that facilitated and encouraged this process. By the 1840s, land alienation had increased precipitously, forcing much of the Maya peasantry to work as indebted laborers on large estates (haciendas). This had a dramatic effect on the Maya and precipitated the war. In the 1850s, the United Kingdom recognized the Maya state because of the value of its trade with British Honduras (present day Belize) and provided arms to the rebels at the beginning of the insurgency. By 1867, the Maya occupied parts of the western part of the Yucatán, including the District of Petén, where the Xloschá and Macanché tribes allied with them. Growing investment in Mexico resulted in a change in United Kingdom policy, and in 1893 London signed a new treaty with the Mexican government, recognizing its control of all of the Yucatán, formalizing the border with British Honduras, and closing the British colony to trade with Chan Santa Cruz, the capital of the Maya. The war unofficially ended in 1901 when the Mexican army occupied Chan Santa Cruz and subdued neighboring areas. The formal end came in 1915 when Mexican forces led by Yucatán Governor Salvador Alvarado subdued the territory. Alvarado introduced reforms from the Mexican Revolution that ended some Maya grievances. Skirmishes with small settlements that rejected Mexican control continued until 1933.
Өмірбаян
Испан отаршылдық дәуірінде Юкатан халқы (Жаңа Испанияның көпшілігі сияқты) заңды касталық жүйемен басқарылды: Испанияда туған шенеуніктер (пенисулялар) ең жоғары дәрежеде, испан тегіндес криолдар келесі деңгейде, одан кейін метиздер (ішінара жергілікті тегі бар, бірақ мәдени тұрғыдан еуропалық/испандық), Юкатанды испандықтардың басып алуына көмектескен жергілікті тұрғындардың ұрпақтары, ал ең төменде басқа жергілікті индейлер мен африкалық құлдар тұрды. Кейбір тарихшылар бұл қақтығыстың касталық емес, этностық қақтығыс болғанын айтады. Күрестің бастамасын көбінесе шығыста тұратын, толық ассимиляцияланбаған немесе бағындырылмаған майялардың үлкен тобы бастады. Олар еуропалықтарға, метиздерге және сол аймақта тұратын ассимиляцияланған майяларға қарсы көтерілді. Барлық майялар да көтеріліске қатысқан жоқ. Мысалы, оңтүстік аймақтағы майялар қақтығыстың көп бөлігінде бейтараптығын сақтады. Жарым аралдың солтүстік бөлігінде көптеген майялар көтерілісшілерге қарсы тікелей соғысты. Жергілікті халық Кампече-Мерида аймағында шоғырланды. Бұл аймақ «Камино Реал» деп белгілі болды, себебі жарым аралдың көптеген пенисулялары мен криолдары осы жерде тұрды. Юкатан бойынша майялардың саны латын және испандық топтардан шамамен үш есе көп болды, бірақ шығыста бұл көрсеткіш бес есеге жуық болды. Элита шығыстағы майя халқын қатаң тәртіпте ұстады. Әдетте күшті топтармен одақтас Католик шіркеуі де әскери ұйымның ең күшті болған жерінде маңызды рөл атқарды. Мексиканың тәуелсіздік соғысы кезінде Юкатанның зиялылары солтүстіктегі оқиғаларды бақылады. 1820 жылдан кейін олар Испанияға қарсылық көрсетіп, Патриотикалық конфедерацияны құрды, ол 1821 жылы Испаниядан тәуелсіздігін жариялады. Сол жылы конфедерация Бірінші Мексика империясына қосылды, ал 1823 жылы Мексиканың федералды үкіметінің құрамына Юкатан Федеративтік Республикасы ретінде кірді. Мексика қаласында орналасқан республика үкіметі орталықтандыруға бейімділік танытты, бұл шекаралық аймақтардағы адамдардың наразылығын тудырды. Келесі онжылдықтың соңында Оңтүстіктегі Гватемала және Солтүстіктегі Техас (шығыс бөлігінде АҚШ-тан санкцияланбаған еуропалық иммиграцияны қабылдады) сияқты бірнеше провинциялар орталық үкіметке қарсы көтерілді. Техасқа қарсы соғыстың шығындарын жабу үшін ұлттық үкімет бірнеше салықтарды енгізді, соның ішінде импорттық баж салығын және жергілікті тауарлардың қозғалысын. Бұған жауап ретінде 1839 жылдың 2 мамырында Сантьяго Иман басқаратын федералистік қозғалыс Тизиминде қарсы үкімет құрды, ол көп ұзамай Вальядолид, Эспита, Измаль және ақырында Юкатан түбегіндегі Мерида қалаларын басып алды. Иман майя халқынан қару-жарақ сұрады. Ол оларға салық пен қанаудан босатылған жер беруге уәде берді. Олардың қолдауымен ол шайқаста жеңіске жетті. 1840 жылдың ақпанында Иман Юкатанның федеративтік режимге оралуын жариялады, ал 1841 жылы оны тәуелсіз республика деп жариялады. Мексика үкіметінің басшысы Антонио Лопес де Санта-Анна бұл тәуелсіздікті мойындамады және 1842 жылы Юкатанға басып кіріп, блокада орнатты. Құрлыққа жасалған шабуыл да болды, бірақ Мексика әскерлері Кампече мен Мериданы басып алуға тырысқанда сәтсіздікке ұшырады және Тампикоға шегінді. Мексика билігіне қарсы күрескен Юкатан халқы фракцияларға бөлінді. Бір фракцияның басшысы Мигель Барбачано болды, ол Мексикамен қайта бірігуді жақтады. Екінші фракцияны Кампечеде тұратын Сантьяго Мендес басқарды. Ол қайта бірігудің аймақты АҚШ-тың шабуылына ұшыратуы мүмкін деп қорқып, солтүстік шекарадағы шиеленістің Мексика-Америка соғысына ұласуынан қаушады. 1847 жылға қарай Юкатан Республикасының екі қаласында екі астанасы болды. Сонымен қатар, орталық үкіметке қарсы күресте екі басшы да көптеген майяларды өздерінің әскерлеріне жауынгер ретінде қабылдады. Соғыс барысында қару қолға алған майялар оны қайтадан тастамауға шешім қабылдады.
Соғыс басталды
Соғыс Санта-Крус үндістерінің коммуналдық жерлерін жеке меншік кеңейтуіне қарсы қорғауға негізделген, бұл арқан өндірісінде қолданылатын өнеркәсіптік талшықты – хенекен немесе агав өндірісінің өркендеуіне орай келді. Бұл өсімдіктің құндылығын білгеннен кейін, 1833 жылдан бастап, бай испандықтар оны ірі көлемде өсіру үшін плантациялар құрды. Хенекен өндірісінің өркендеуінен көп ұзамай, қант өндірісінің өркендеуі жоғарғы тапқа одан да көп байлық әкелді. Олар қант және хенекен плантацияларын майялардың жерлерін басып алу арқылы кеңейтті және әдетте майя жұмысшыларын нашар күту және аз жалақы төлеу арқылы қанауға ұшыратты. (Мерида туралы «Википедия» мақаласын да қараңыз). Британдық Гондурасқа (Белиз) жолдаған хаттарында майя бүлікшілерінің басшылары соғыстың тікелей себебі ретінде қатаң салық салуды атады. Мысалы, Ясинто Пат 1848 жылы: «Бізге азаттық керек, қанау емес, өйткені бұрын біз көптеген жарналар мен салықтармен бағындырылғанбыз» деп жазды. Паттың серігі Сесилио Чи 1849 жылы бүлікші Сантьяго Иманның «үндістерді жарна төлеуден босататыны» туралы уәдесі орталық үкіметке қарсы тұруға себеп болды деп қосты. Бірақ Иман мұндай салықтарды алуды жалғастырды. 1847 жылдың маусым айында Мендес Валлодолид маңындағы Кулумпиште, Хасинто Патқа тиесілі жерде, қарулы майялардың үлкен күштері жиналғанын білді. Көтеріліс болуы мүмкін деген қорқынышпен Мендес Чичимиланың басшы майясы Мануэль Антонио Айды тұтқындап, оны көтеріліс жоспарлап отыр деп айыптап, Вальядолидтің қала алаңында ажалға түсірді. Басқа көтерілісшілерді іздеу үшін Мендес Тепич қаласын өртеп, тұрғындарын қысымға алды. Келесі айларда Мендес әскерлері бірнеше майя қалаларын тонады және өз бетінше жазалаулар жасады. 1847 жылдың 30 шілдесінде Тепичтің майя басшысы Сесилио Чи Хасинто Патпен бірге Тепичке шабуыл жасады. Майялардың салған қасақана қырғынына жауап ретінде Чи барлық майя емес халқын өлтіруге бұйрық берді. 1848 жылдың көктеміне қарай майя күштері Кампече мен Мерида қалаларын және оңтүстік-батыс жағалауын қоспағанда, Юкатанның көп бөлігін басып алды. 1849 жылы жазған хатында Сесилио Чи Сантьяго Мендестің «барлық үндістерді, үлкендерін де, кішілерін де өлтіруге» келгенін, бірақ майялар да солай жауап бергенін айтты. Ол: «Құдайға ұнады және бақытты жағдай, олардың [ақсүйектердің] үндістерден гөрі көбі өлді» деп жазды. Юкатека әскерлері Меридадан Сисал портына дейінгі жолды бақылап тұрды. Юкатека губернаторы Мигель Барбачано Мериданы эвакуациялау туралы жарлық дайындаған, бірақ қоршаудағы астанада қолайлы қағаздың болмауына байланысты оны жариялауды кейінге қалдырды. Республика әскерлері кенеттен қоршауды бұзып, үлкен жетістіктермен шабуылға шыққанда, жарлық қажетсіз болды. Тарихшылар бұл жеңілістің себебі туралы келіспейді. Кейбір деректер бойынша, майя әскерлерінің көпшілігі қоршаудағы жағдайдың ерекше стратегиялық артықшылығын түсінбей, егін егу үшін қатардан шығып, егін жинағаннан кейін қайтуды жоспарлаған. Мая халқының дәстүрі бойынша, қатты жаңбырдан кейін ұшқан құмырсқалар көбейген кезде жерді өңдеуді бастаған. Олар шайқастан бас тартты. Басқалар майялар науқанға жеткілікті азық-түлік жинамағанын және күштерін азықпен қамтамасыз ете алмағанын, ал олардың тарауы азық іздеу үшін болғанын айтады. Юкатан губернаторы Мигель Барбачано одақтастар іздеді, испандық көмек сұрап Кубаға, Ұлыбританиядан көмек сұрап Ямайкаға және АҚШ-қа өкілдер жіберді, бірақ ешбір шетелдік держава араласуға ниет білдірмеді. АҚШ-та Юкатанның жағдайы Конгресте талқыланды, бірақ күресуге ниет болған жоқ. Соңынан Барбачано Мексика қаласына жүгінді және Мексика билігіне қайта оралуды қабылдады. Юкатан 1848 жылдың 17 тамызында Мексикамен ресми түрде қайта бірікті. Мексика қаласынан келген қару-жарақ, ақша және әскерлердің көмегімен Юкатека әскерлері жиналып, штаттың жартысынан астамын майялардан босатып алды. 1850 жылы майялар оңтүстік-шығыста екі аймақты басып алды. Соңғы он жылдық ішінде, солтүстік-батысты Юкатека үкіметі, оңтүстік-шығысты майялар бақылап, арасында сирек қоныстанған ормандар шекарасы орналасқан, тұйыққа тірелді. 1850 жылы оңтүстік-шығыстағы майялар «Сөйлейтін крест» пайда болғаннан кейін күресті жалғастыруға шақырылды. Бұл аянның Құдай майялармен байланыс құратынына сендірілді және соғыс жалғасуын бұйырды. Чан-Санта-Круз (Кіші қасиетті крест) майялардың қарсылық көрсетуінің діни және саяси орталығына айналды, ал бүлік діни мағынаға ие болды. Майялардың тәуелсіз мемлекеттерінің ең үлкені Чан-Санта-Круз деп аталды, сондай-ақ оның астанасы да осылай аталды (қазіргі Кинтана-Рудағы Фелипе Каррильо Пуэрто). Кресттің жақтастары крузо деп белгілі болды. Юкатан үкіметі 1855 жылы соғыс аяқталды деп жариялады, бірақ екі тараптан да кездейсоқ шайқастар мен қасақана шабуылдар жалғасты. Ұлыбритания Чан-Санта-Круз майяларын де-факто тәуелсіз мемлекет деп мойындады, өйткені Чан-Санта-Круз бен Британдық Гондурас (қазіргі Белиз) арасындағы маңызды сауда қатынастары болды. Соғыс кезінде Юкатан үкіметі майя тұтқындарын құлдыққа сатты, ал түбек Куба құлдық саудасы үшін платформаға айналды.
Governor Miguel Barbachano of Yucatán sought allies, sending representatives to Cuba to seek Spanish help, to Jamaica to gain aid from the United Kingdom, and to the United States, but none of these foreign powers would intervene. In the United States, the situation in the Yucatán was debated in Congress, but there was no will to fight. Subsequently, Barbachano turned to Mexico City and accepted a return to Mexican authority. Yucatán was officially reunited with Mexico on 17 August 1848. Yucateco forces rallied, aided by guns, money, and troops from Mexico City, and pushed back the Maya from more than half of the state. By 1850 the Maya occupied two distinct regions in the southeast. In the decade that followed, a stalemate developed, with the Yucatecan government in control of the northwest, and the Maya in control of the southeast, with a sparsely populated jungle frontier in between. In 1850, the Maya of the southeast were inspired to continue the struggle by the apparition of the "Talking Cross". This apparition, believed to be a way in which God communicated with the Maya, dictated that the war continue. Chan Santa Cruz (Small Holy Cross) became the religious and political center of the Maya resistance, and the rebellion became infused with religious meaning. The largest of the independent Maya states was named Chan Santa Cruz, as was its capital city (now named Felipe Carrillo Puerto in Quintana Roo). The followers of the Cross were known as the Cruzo. The government of Yucatán first declared war over in 1855, but regular skirmishes and occasional deadly major assaults continued by each side. The United Kingdom recognized the Chan Santa Cruz Maya as a de facto independent nation, in part because of the major trade between Chan Santa Cruz and British Honduras (present day Belize). During the war, the Yucatán government sold Maya prisoners into slavery, and the Peninsula became a platform for the Cuban slave trade.
Майяның тәуелсіздігі
Тюлумның солтүстігінен Белиз шекарасына дейін және едәуір қашықтықта орналасқан Чан Санта-Крус мемлекеті сол дәуірдегі тәуелсіз майя қауымдастықтарының ең үлкені болды, бірақ жалғыз емес. Майялар тұтқындаған әскердің сержанты Хосе Мария Эчеверрия 1851–1853 жылдары қалада тұрды. Кейін ол бұл жерде шамамен 200 майя және 200 ақ адам болғанын, барлығының жақсы қаруланғанын және көрінетіндей, бірге соғысқандарын хабарлады. Ақ адамдар «қызыл бетті» қолбасшының басшылығында болды. Олардың бақылауында бірнеше шеткі елді мекендер болды; олардың бірінде шамамен 100 адам, ал қалғандарының саны белгісіз болды. 1858 жылы ағылшын саяхатшы майялардың барлығы 1500 шайқасқа қабілетті әскерден тұратынын айтты. Ол олармен бірге «Санта-Крус» деген атпен белгілі бір нәрсені алып кеткендерін және оның дін қызметкерлерінің қоғамда маңызды орын атқаратынын атап өтті. Икшанха майя қауымдастығының шамамен 1000 тұрғыны болды, олар Крузобтың дәстүрлі католицизмнен бас тартуын қабылдамады. Салдарынан, Икшанха Мексика үкіметін номиналды түрде мойындауға және өздерін Крузоб шабуылдарынан қорғау үшін қару-жарақ алуға келісті, сондай-ақ Мексика үкіметі оларды тыныш қалдыруға уәде берді. Мексика қаласы 1894 жылға дейін (Ұлыбританиямен жасалған келісім-шарт Юкатанға Мексиканың билігін мойындады) Икшанхаға өзін-өзі басқару құқығын берді, себебі ол Чан Санта-Круз туралы көбірек алаңдады. Тағы бір маңызды топ – жарты аралының төменгі орталық бөлігіндегі ормандарды мекендеген Икайше майялары болды. 1860 жылдары олардың басшысы Маркус Кануль басшылығымен мексикалықтармен, Крузобтармен және жақын маңдағы Британдық Гондурас поселкесінен келген британдықтармен шайқасты. Маркус Кануль мен Икайше майялары 1866 жылдың 21 желтоқсанында Сан-Педро-Ялбак шайқасында британдық әскерлер тобын жеңді. 1867 жылы британдықтар жаңадан келген Конгрев зымырандарымен жабдықталған қарсы шабуылға шықты. Бұл қарсы шабуыл Сан-Педро, Санта-Тереза, Сан-Хосе, Нараньяль, Серро, Санта-Крус және Чунбалче ауылдарын өртеп жіберді. Майялар 1870 жылы Коразал қаласын қысқа мерзімге басып алды, ал олардың соңғы ірі шабуылы 1872 жылдың 1 қыркүйегінде болды, онда Кануль Оранж-Уолк шайқасында қаза тапты. Жаңа Икайше басшылары британдықтармен достық қарым-қатынас орнатуға уәде берді. Олар көп ұзамай Икшанхаға ұқсас келісімге келді. Біраз жылдан кейін Белиздің Ел және Өнімдер компаниясы (BEC) Яльбак аймағынан майяларды күшпен шығару үшін бірқатар науқандарды бастады. 1883 жылғы келіссөздер 1884 жылдың 11 қаңтарында Белиз қаласында Чан Санта-Крус генералы мен Юкатан вице-губернаторы қол қойған келісімге әкелді. Онда Мексиканың Чан Санта-Крус штатына егемендігі мойындалды, ал оның орнына Мексика Чан Санта-Крус штатының губернаторы ретінде Чан Санта-Крус көшбасшысы Крессенсио Путты мойындады. Келесі жылы Чан Санта-Круста төңкеріс болды, үкімет келісімді күшін жойды деп жариялады.
ХХ ғасыр және соғыс аяқталды
1893 жылы Ұлыбритания Мексиканың Порфирио Диас үкіметімен жақсы қарым-қатынас сақтап, Мексикадағы британдық инвестициялар Крузоб пен Белиз арасындағы саудадан гөрі әлдеқайда маңызды экономикалық рөл атқара бастады. Ұлыбритания Мексикамен шартқа қол қойып, Мексиканың аймақтағы егемендігін мойындады, Мексика мен Британдық Гондурас арасындағы шекараны бекітті және өз колониясының Чан Санта Круз “көтерілісшілерімен” сауда жасау шекарасын жапты. Белиз саудагерлері Чан Санта Круздің ұңғысы мен қару-жарақтың басты жеткізушісі болғандықтан, бұл тәуелсіз майялар үшін ауыр соққы болды. Алдыңғы онжылдықтарда мексикалық армия екі рет Чан Санта Круз қаласына шабуыл жасап, екі рет те қайтарылған. 1901 жылы мексикалық генерал Игнасио Браво әскерін қалаға алып келіп, үлкен күшпен басып алды. Келесі жылдары ол айналасындағы ауылдарды бағындырды. 1901 жылдың 5 мамырында Браво соғыс аяқталғанын хабарлап телеграмма жіберді. Бұл соғыс аяқталғаны туралы ең көп айтылатын күн болғанымен, ұрыс-керіс, бірақ азайтылған көлемде, жалғасты. 1901 жылдың 13 желтоқсанында Нью-Орлеанда Вигиа Чико Санта-Круз Декаувиль теміржолын салуға қажетті материалдар тапсырылды. Ол ресми түрде 1905 жылдың 4 қыркүйегінде ашылды. Астанасын жоғалтқаннан кейін Крузобтар кішігірім топтарға бөлініп, көбінесе джунглидегі шағын ауылдарда жасырынып жүрді. Олардың саны генерал Браво әскерлерімен әкелінген қызылша мен шешек сияқты эндемикалық аурулардан туған өлім-жітімнен айтарлықтай азайды. Ынтымақты крест сектасының ықпалымен Чан Санта Круз майялары ХХ ғасырдың басына дейін мексикалық үкіметке қарсы белсенді түрде күресіп келді. Көп жылдар бойы қазіргі Мексиканың Куинтана-Ру штатының джунглілеріне кірген майя емес адамдар бірден өлтірілу қаупіне тап болды. Wrigley компаниясының аймаққа енуі сияқты жаңа экономикалық факторлардың және Мексика революциясының нәтижесінде болған саяси және әлеуметтік өзгерістер ақыр соңында жеккөрушілік пен қастыққа толы қарым-қатынасты азайтты. Соғыс пен қарулы күрес 50 жылдан астам уақыт бойы жалғасты, нәтижесінде шамамен 40 000–50 000 адам қаза тапты. Соғыс 1915 жылдың қыркүйегінде генерал Сальвадор Альварадо тарапынан ресми түрде соңғы рет аяқталды деп жарияланды. Мексикадағы революциялық үкімет Юкатанға тәртіп орнату үшін жіберген Альварадо штаттың губернаторы болып, қақтығысқа себеп болған наразылықтарды жеңілдететін реформаларды жүзеге асырды. Соғыс бұрын да бірнеше рет аяқталды деп жарияланғанымен, деректер Мексика армиясының Мексика заңын мойындамаған ауылды күшпен басып алу қажеттігін 1933 жылдың сәуірінде сезінгенін көрсетеді. 85 жылдан астам уақытқа созылған қақтығыстың соңғы шайқасында Дзула ауылы үшін болған шайқаста бес майя және екі мексикалық сарбаз қаза тапты.
Кейінгі дамуы
ХХ ғасырдың соңынан бері Мексиканың оңтүстігіндегі Чиапас штатында ұқсас қақтығыс болып келеді, онда жергілікті халық Мексика үкіметіне қарсы соғыс жариялаған. Майялық Zapatista армиясы (EZLN) 1994 жылдың 1 қаңтарында, Солтүстік Америка еркін сауда аймағы (NAFTA) күшіне енген күні, Лакандон орманынан өзінің бірінші жарияланымын және революциялық заңдарын жариялады. EZLN Мексика үкіметіне тиімді түрде соғыс жариялады, оны халықтың еркінен алыс және осылайша заңсыз деп санады. EZLN бейбітшілік жолдарымен (отырыстар мен шерулер сияқты) нәтижеге қол жеткізе алмағандықтан қарулы күреске баруға мәжбүр болғанын баса көрсетті. 2020 жылдың қыркүйегінде Instituto Nacional de Antropología e Historia (INAH) археологтары Касталық соғыс кезінде Юкатаннан Кубаға майя құлдарын тасымалдау үшін қолданылған "La Unión" кемесінің қалдықтарын анықтады.