Орта ғасырдағы Франция, Англия және Уэльстегі бекітілген қалалар
Bastide
Ортағасырлық Франция, Англия, Уэльстегі бекітілген қалалар – бастидтер. XIII-XIV ғасырларда салынған, Албигой кресті жорығынан кейін құрылған қалалар туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Францияда, Англияда және Уэльстегі ортағасырлық бекінілген қалалар
Medieval fortified towns in France, England, and Wales
Бастидалар – 13 және 14 ғасырларда ортағасырлық Лангедок, Гаскония, Аквитания, Англия және Уэльсте салынған бекінілген жаңа қалалар. Бірақ кейбір мамандар Мон-де-Марсан мен Монтабанды, ол 1144 жылы негірленген, алғашқы бастидалардың бірі деп санайды. Бастидалардың алғашқылары Альбигендік крест жорығы кезінде қираған ауылдардың орнына Тулуза графы Раймон VII тұсында салынды. Ол сондай-ақ, Францияның оңтүстік-батысын мекендеу үшін басқаларын салуға да ынталандырды. 1222 (Кордес-сюр-Сиель, Тарн) жылдан 1372 жылға (Анжу бастидасы, Тарн) дейін шамамен 700 бастида салынған.
Bastides are fortified new towns built in medieval Languedoc, Gascony, Aquitaine, England and Wales during the thirteenth and fourteenth centuries, although some authorities count Mont de Marsan and Montauban, which was founded in 1144, as the first bastides. Some of the first bastides were built under Raymond VII of Toulouse to replace villages destroyed in the Albigensian Crusade. He encouraged the construction of others to colonize the wilderness, especially of southwest France. Almost 700 bastides were built between 1222 (Cordes sur Ciel, Tarn) and 1372 (La Bastide d'Anjou, Tarn).
Тарих
Бастидалар Париж келісімінің (1229) шарттары бойынша көптеп дамыды, бұл Тулуза графы Ремонд VII-ге өзінің қираған иеліктерінде жаңа қалалар салуға, бірақ оларды бекітуге рұқсат берді. Келісімде белгіленген неке бойынша Капетиялық Альфонс Пуатье мұрагерлікке ие болғанда, бұл «теңдесі жоқ күш-қуатымен бастидаларды құрған» билеуші аймақтық бақылауын бастидалар арқылы нығайтты. Жер иелері бастидалардың дамуын қолдады, өйткені олар өнімге салынатын алымдар емес, саудадан түсетін салықтар арқылы табыс таба алатын болды. Отбасыларын бастидаларға көшіруді шешкен шаруалар енді жергілікті феодалдың вассалдары емес, еркін адамдарға айналды, және бастидалардың дамуы феодализмнің күшін әлсіретті. Жаңа тұрғындар бастиданың төңірегіндегі жерді өңдеуге ынталандырылды, бұл өз кезегінде саудагерлер мен базарлар арқылы сауданы тартты. Билеуші бастидалардағы үйлерге және базардағы барлық саудаға салық қойды. Бастидалардың құқықтық негізі – жер иеленуші мен Тулуза графы, Франция патшасы немесе Англия патшасы арасындағы ресми жазбаша шарты негізіндегі, жергілікті билікпен жасалған келісім болды. Жер иеленуші жергілікті феодалдар тобы немесе жергілікті монастырьдың аббаты болуы мүмкін. Міндеттемелер мен жеңілдіктер бастиданың франшизалары («бостандықтары») мен әдет-ғұрыптарын («дәстүрлері») көрсететін жарғыда нақты белгіленді. Феодалдық құқықтар егеменге берілді, ал жергілікті феодал жаңа тұрғындар арасындағы әділдікті сақтаушы және делдал ретінде кейбір міндеттерін сақтап қалды – олар белгілі бір мерзімде, көбінесе бір жыл ішінде үй салуға міндетті болды. Тұрғындарға бастида жерлерінің шетінде үй салуға арналған жер, көкөніс бағы (casale) және егістікке арналған жер (arpent) берілді. Бастида залы мен шіркеу көбінесе бастапқыда ағаштан салынды. Бастида орналысқаннан кейін, олардың орнына тастан салынған құрылыстар келді.
Bastides were developed in number under the terms of the Treaty of Paris (1229), which permitted Raymond VII of Toulouse to build new towns in his shattered domains but not to fortify them. When the Capetian Alphonse of Poitiers inherited, under a marriage stipulated by the treaty, this "bastide founder of unparalleled energy" consolidated his regional control in part through the founding of bastides. Landowners supported development of bastides to generate revenues from taxes on trade rather than tithes (taxes on production). Farmers who elected to move their families to bastides were no longer vassals of the local lord and became free men and the development of bastides contributed to the waning of feudalism. The new inhabitants were encouraged to cultivate the land around the bastide, which, in turn, attracted trade in the form of merchants and markets. The lord taxed dwellings in the bastides and all trade in the market. The legal footing on which the bastides were set was that of paréage with the local ruling power, based on a formal written contractual agreement between the landholder and a count of Toulouse, a king of France, or a king of England. The landholder might be a cartel of local lords or the abbot of a local monastery. Responsibilities and benefits were carefully framed in a charter, which delineated the franchises ("liberties") and coutumes ("customs") of the bastide. Feudal rights were invested in the sovereign, with the local lord retaining some duties as enforcer of local justice and intermediary between the new inhabitants— required to build houses within a specified time, often a year, and the representatives of the sovereign. Residents were granted a houselot, a kitchen garden lot (casale), and a cultivable lot (arpent) on the periphery of the bastide's lands. The bastide hall and the church were often first constructed of wood. After the bastide was established, they were replaced by structures of stone.
Құрылымдық элементтер
Бастиданың анықтамасы туралы ғылыми пікірталас жүрді. Қазіргі таңда олар бір негізін қалаушының жоспарлап, біртұтас құрылым ретінде салған кез келген қала деп есептеледі. Олардың құрамында аркадалармен (куверттермен) қоршалған орталық базар алаңы, одан өтетін көшелердің бағыттары және жабық салмақ өлшеу орны болды. Базар алаңы көбінесе бастиданың бөліну модулін анықтады. Римдік үлгідегі каструм – торлы жоспары мен орталық форумымен, бұл аймақта Римдік қала құрылысының үлгілері Безиер, Нарбонна, Тулуза, Оранж және Арль сияқты ортағасырлық қалаларда сақталғандықтан, қашынып құтылу мүмкін емес еді. Бастида аймағы Батыстағы соңғы антикалық бекіністердің бірі болды.
Scholarly debate has taken place over the definition of a bastide. They are now generally described as any town planned and built as a unit, by one founder. They included a central market square surrounded by arcades (couverts) through which the axes of thoroughfares passed, with a covered weighing and measuring area. The market square often provided the module into which the bastide is subdivided. The Roman model, the castrum with its grid plan and central forum, was inescapable in a region since Roman planning precedents survived in medieval cities such as Béziers, Narbonne, Toulouse, Orange and Arles. The region of the bastides had been one of the last outposts of Late Antiquity in the West.
Орталық алаң
Барлық бастидалардың басты ерекшелігі – орталықтағы ашық кеңістік немесе алаң. Ол базарлар үшін ғана емес, сонымен қатар саяси және әлеуметтік жиналыстар үшін де пайдаланылған. Монтабандағы алаң (вероятно, басқа бастидалар үшін үлгі болған) әдеттегі алаң болып саналады. Көбінесе тек бір алаң болады. Сент-Лис және Альбиас ерекшеленеді, себебі оларда екі алаң бар: біреуі – базар үшін, екіншісі – шіркеу үшін. Алаң қаланы кварталдарға бөлуге де қолданылады. Әдетте, ол негізгі көшеден (ось) тыс орналасқан, сол көше арқылы көлік қозғалысы жүреді. Орналасудың үш түрі бар: Толық жабық: Алаң ешбір көшеге жанаспайды. Мұндай алаңдар өте сирек кездеседі; Турнеде 70 метрлік (230 фут) және 72 метрлік (236 фут) өлшемді бір ғана мысал бар. Бір осьті: Бастиданың бір осьті құрылымында барлық жолдар бір бағытта және параллель орналасқан. Жолдардың арасында кейде кішкентай көшелер кездеседі. Алаң екі жолдың арасында орналасқан. Мұндай алаңдардың әр қабырғасы әдетте 50 м (164 фут) – 55 м (180 фут) аралығында болады. Торлы орналасу: әдетте Монтабандағы алаңға негізделген. Жалпы, алаң үшін бастиданың ең тегіс жері таңдалған.
The main feature of all bastides is a central, open place, or square. It was used for markets, but also used for political and social gatherings. A typical square, (which was probably a model for other bastides), can be found in Montauban. Generally, there is just one square. Saint Lys and Albias are different because they have two squares, one for the market and one square for the church. The square is also used to divide the city into quarters. Generally, it lies outside the main street (the axis) which carried the traffic. There are three possible layouts: Completely closed: The square does not touch any street. These are very rare; there is one example at Tournay with a size of 70 metres (230 ft) by 72 m (236 ft)). Single axis: The single axis design of the bastide makes all roads run in one direction and are parallel. Here and there, there are alleys cut between the roads. The square is placed between two roads. These squares are usually 50 m (164 ft) to 55 m (180 ft) on each side. Grid layout; usually based on the square in Montauban. Generally the flattest place in the bastide was used for the square.
Шіркеу
Шіркеулер көбінесе орталық алаңда емес, көлбеу орналасқан, алаңға диагональ бұрышпен қараған. Вильфранш-де-Руерг – бұл ережеден сирек кездесетін ерекшелік, алайда ол алаңнан екі ғасыр өткен соң салынған.
The church was almost never on the central square but usually at an angle, facing the square diagonally. One of the rare exceptions is Villefranche de Rouergue but this one was built two centuries after the square.
Үйлер
Бастиданың ішінде үйлерді салудың нақты ережелері болды. Үйлердің алдыңғы жақтары, яғни қасбеттері бір қатарға түсуі керек еді. Сонымен қатар, үйлердің арасында кішкентай бос орын болуы тиіс еді. Тұрғын үйлердің барлық участалары біркелкі болды, жиі кездесетін өлшем 8 м (26 фут) енінен және 24 м (79 фут) ұзындығынан тұрды. Учаскелердің саны шектеулі болды. Бұл көрсеткіш оннан бірнеше мыңға дейін ауытқыды (Гренада-сюр-Гароннада 3000).
There were clear rules how houses could be built inside the bastide. The front of the houses, the façades, had to line up. Also, there had to be a small space between the houses. The different housing lots were all alike, 8 m (26 ft) by 24 m (79 ft) being a common size. There were only a limited number of lots. This varied between ten and several thousand (3,000 in Grenade sur Garonne)
Көшелер
Көшелер әдетте кең болған, сондықтан арыба өте алатын. Олар үйлердің қасбеттерімен қатар жүрді. Көшелердің арасында далалар (аллеялар) болады, олар әдетте тар болады. Кейде олар өте тар болады. Бастидада әдетте бірден сегіз көшеге дейін кездесетін.
The streets were usually wide, so a chariot could pass through. They ran alongside the façades of the houses. Alleys run between streets, these are usually only wide. Sometimes, they are only wide. In a bastide there were usually between one and eight streets.
Қала қабырғалары
Бастидалар құрылған кезде көпшілігі қала қабырғалары мен бекіністерсіз болды, себебі тарихтың бейбіт кезеңі еді және 1229 жылғы Париж шартында қабырғаларға тыйым салынған. Кейіннен бекіністер салынды, оларға арнайы салық төленді немесе қала тұрғындары қабырға салуға көмектесуге міндеттелген заң қабылданды. Жақсы мысал – Либорн. Қала негізделгеннен кейін он жыл өткен соң, тұрғындар қала қабырғаларын салу үшін қаржы сұрады. Ақша алғаннан кейін, олар оны қабырға салудың орнына қаланы әдемілеуге жұмсады. Жүз жылдық соғыс басталғанда, қала қабырғалары жоқ көптеген бастидалар қирады. Ал қалғандары қаланы қорғау үшін асыққан түрде тас қабырғалар тұрғызды.
When bastides were founded, most had no city walls or fortifications because it was a peaceful time in history, and walls were prohibited by the Treaty of Paris (1229). Fortifications were added later and were paid for through a special tax or carried out through a law that required the people of the city to help build the walls. A good example is Libourne. Ten years after the city was founded, the people asked for money to build city walls. Once they had received the money, they spent it on making their city prettier, rather than building walls. At the beginning of the Hundred Years' War, many bastides that had no city walls were destroyed. Some of the others quickly built stone walls to protect the city.
Құрылымы мен орналасқан жері
Салық жинаудың жеңілдігі желілік жоспарлаудың тағы бір себебі болды, себебі ауыл модуль бойынша салық салынатын және орталық аймақ ұйымдастырылған. Адриан Рэндольф 1995 жылы бастидалардың пішіні "өзара әрекеттесуден, тиімділіктен, прагматизмнен, құқықтық келісімдерден және пайдадан туындаған үйкелістің" нәтижесі екенін атап өтті. Сирек жағдайларда, мұндай жоспарланған қалалар дөңгелек жоспар бойынша дамытылған. Кейбір бастидалар геометриялық тұрғыдан мұқият жоспарланбаған: "Бастидалардың блок геометриясы қаланы сығып шығарған қатаң құрылым емес; ол көбірек желіге ұқсайды, нысанға тасталған және оның ерекшеліктеріне бейімделген", - деп мәлімдейді Рэндольф. Бастидалардың көпшілігі Францияның Лот-и-Гаронн, Дордонь, Герс және Жоғарғы Гаронн департаменттерінде, биіктігі мен топырақтың сапасына байланысты салынған. Кейбірлері маңызды қорғаныс позицияларында салынды. Бүгінде ең танымалдары Андорра-ла-Велла және Каркассон, ал ең көп халқы бар қаласы – Вильнёв-сюр-Лот, "Лот өзеніндегі жаңа қала".
Ease of tax collection was another reason for the grid layout, as the village was taxable module by module, and the organized central area. The bastides' forms resulted from "the friction engendered by interaction, expedience, pragmatism, legal compromise, and profit," Adrian Randolph observed in 1995. More rarely, such planned cities were developed according to a circular plan. Some bastides were not so geometrically planned: "The block geometry of the bastides was not a rigid framework into which a town was squeezed; it resembles more closely a net, thrown upon the site and adapting to its nuances," Randolph remarks. Most bastides were built in the Lot et Garonne, Dordogne, Gers and Haute Garonne départements of France, because of the altitude and quality of the soil. Some were constructed in important defensive positions. The best known today are probably Andorra la Vella and Carcassonne, but the most populated is Villeneuve sur Lot, the "new town on the River Lot".