Кіріспе

Баға индексінің қалыпты орташа түрі
Баға индексі (көпше түрі: "баға индекстері") – белгілі бір уақыт аралығында, белгілі бір аймақтағы тауарлар немесе қызметтердің нақты класы үшін баға қатынастарының қалыпты орташасы (әдетте салмақталған орташа). Бұл статистика баға қатынастарының тұтастай алғанда, уақыт кезеңдері немесе географиялық орналасулар арасындағы айырмашылықтарын салыстыруға көмектеседі. Баға индекстерінің әртүрлі қолданыс салалары бар. Көбінесе, кең ауқымды индекстер экономиканың жалпы баға деңгейін немесе тұрмыстың құнын өлшеуге мүмкіндік береді. Тар баға индекстері өндірушілерге бизнес-жоспарлау және баға белгілеуде көмектеседі. Кейде олар инвестицияларды бағыттауға да пайдалы болады. Ең маңызды баға индекстерінің мысалдары:

Тұтынушылар баға индексі
Өндірушілер баға индексі
Көтерме сауда баға индексі
Еңбекақы шығындары индексі
Экспорт баға индексі
Импорт баға индексі
ЖІӨ дефляторы

Бастапқы баға индекстерінің тарихы

Бірінші баға индексін кім жасағаны туралы нақты келісімге қол жетпеді. Бұл саладағы ең алғашқы зерттеулер 1675 жылы жарық көрген «Валюта және ақша туралы әңгіме» атты кітабында баға деңгейінің өзгеруін зерттеген уэльстік Райс Воннан бастау алады. Вон Испанияның Жаңа дүниеден әкелген құнды металдардың ағынынан туындаған инфляциялық әсерді, валютаның құнсыздануынан туындаған әсерден бөліп көрсетуді мақсат еткен. Вон өз заманындағы еңбек заңдарын Эдуард III дәуіріне дейінгі ұқсас заңдармен салыстырды. Бұл заңдар белгілі бір жұмыстарға жалақы мөлшерін белгілеп, жалақы деңгейінің өзгеруін жақсы көрсететін. Вон негізгі еңбек нарығының уақыт өте келе көп өзгермейтінін және қарапайым жұмысшының жалақысы әртүрлі кезеңдерде шамамен бірдей тауар көлемін сатып алуға мүмкіндігін түсіндірді, сондықтан жұмысшының жалақысы тауарлар жиынтығы ретінде қарастырылды. Вонның талдауы Англиядағы баға деңгейінің соңғы ғасыр ішінде алты-сегіз есеге өскенін көрсетті. Вонды баға индексі зерттеулерінің алға басушысы деп санауға болатындықтан, оның талдауында нақты индекс есептеуі болған жоқ.

Лоу индекстері

Көптеген баға индекстері Лоу индексі әдісімен есептеледі. Лоу баға индексінде әрбір тауарға байланысты шығындар немесе мөлшерлік салмақтар әрбір индекстелген кезеңнен алынбайды. Әдетте, олар шығын базалық кезеңі деп аталатын алдыңғы кезеңнен мұраға өтеді. Жалпы алғанда, шығын салмақтары кейде жаңартылады, бірақ бағалар әр кезеңде жаңартылады. Бағалар индекстің қамтитын уақыт кезеңінен алынады. Лоу индекстері экономист Джозеф Лоудың құрметіне аталған. Канада Статистикасы, АҚШ Еңбек статистикасы бюросы және көптеген басқа ұлттық статистикалық кеңселердің көпшілігі Лоу индекстерін қолданады. Лоу индекстері кейде «өзгертілген Ласпейрес индексі» деп аталады, мұндағы басты өзгеріс – мөлшерлік салмақтарды әр кезеңде емес, сирек жинау. Тұтыну бағалары индексі үшін әртүрлі шығын түрлеріне салмақтар негізінен үй шаруашылықтарының бюджеттері туралы сауалнамалар арқылы есептеледі, ал мұндай сауалнамалар баға деректерін жинаудан гөрі сирек жүргізіледі. Басқаша айтқанда, Ласпейрес және Пааше индекстері – барлық баға және мөлшерлік деректер әр кезеңде жаңартылатын Лоу индекстерінің ерекше жағдайлары. Бұл индекстердің барлығы уақыт кезеңдері немесе аймақтар арасындағы салыстырмалы бағалардың жалпы өлшемін ұсынады.

Индекс нөмірлерін қалыпқа келтіру

Баға индекстері индекстер түрінде ұсынылады, бұл салыстырмалы өзгерісті көрсететін сандық мәндер, бірақ абсолютті мәндер емес (яғни, бір баға индексінің мәнін екіншісімен немесе базалық жылмен салыстыруға болады, бірақ санның өзінің мәні жоқ). Баға индекстері әдетте базалық жылды таңдайды және сол жылдың индексін 100-ге теңестіреді. Басқа жылдардың барлығы базалық жылға шаққанда проценттік көрсеткіштермен беріледі. Мысалы, 2000 жылды базалық жыл ретінде қабылдайық:
2000: бастапқы индекс құны $2,50; $2,50/$2,50 = 100%, сондықтан жаңа индекс құны 100
2001: бастапқы индекс құны $2,60; $2,60/$2,50 = 104%, сондықтан жаңа индекс құны 104
2002: бастапқы индекс құны $2,70; $2,70/$2,50 = 108%, сондықтан жаңа индекс құны 108
2003: бастапқы индекс құны $2,80; $2,80/$2,50 = 112%, сондықтан жаңа индекс құны 112

Индекс осылай нормализацияланғаннан кейін, мысалы, 112 санының мағынасы – тауарлар жиынтығының құны 2001 жылы базалық жылға қарағанда (бұл жағдайда 2000 жыл) 4% артық, 2002 жылы 8% артық, ал 2003 жылы 12% артық екенін көрсетеді.

Ласпейрес индексін есептеудің салыстырмалы оңайлығы

Жоғарыда келтірілген анықтамалардан көрініп тұрғандай, егер базалық кезең үшін баға және көлем деректері (немесе, басқаша айтқанда, баға және шығын деректері) болса, онда жаңа кезең үшін Ласпьер индексін есептеу үшін жаңа баға деректері ғана қажет. Керісінше, көптеген басқа индекстерді (мысалы, Паше индексі) жаңа кезең үшін есептеу үшін әр жаңа кезең үшін жаңа баға деректері мен жаңа көлем деректері (немесе, басқаша айтқанда, жаңа баға деректері мен жаңа шығын деректері) қажет. Жаңа баға деректерін ғана жинау, жаңа баға және жаңа көлем деректерін жинаудан оңай болғандықтан, жаңа кезең үшін Ласпьер индексін есептеу, осы басқа индекстерді есептеуге қарағанда аз уақыт пен күш-жігерді қажет етеді. Іс жүзінде, ұлттық статистикалық агенттіктер жүйелі түрде құрастырып, жариялайтын баға индекстері Ласпьер түріне жатады, себебі ағымдағы кезеңдегі көлем немесе шығын деректерін алудағы жоғарыда аталған қиындықтарға байланысты.

Сапаның өзгеруі

Баға индекстері көбінесе тауарлар мен қызметтердің бағасы мен мөлшерінің өзгеруін қамтиды, бірақ олар тауарлар мен қызметтердің сапасының өзгеруін есепке алмай қалады. Бұл мәселені баға мен сапаны байланыстыратын негізгі әдіс, атап айтқанда гедоникалық регрессияны кері қайтару арқылы шешуге болады. Сонда сапаның өзгеруін бағадан есептеу мүмкін. Оның орнына статистикалық агенттіктер әдетте сәйкес келетін модельдік баға индекстерін қолданады, онда белгілі бір тауардың бір моделі тұрақты уақыт аралығында бір дүкенде бағаланады. Статистикалық агенттіктер сапалық сипаттамалары тез айналымға ие тауарлар мен қызметтерде осы әдісті қолдануға тырысқанда, сәйкес модель әдісі қиындық тудырады. Мысалы, компьютерлер жылдам дамып, белгілі бір модель тез ескіре бастауы мүмкін. Сәйкестірілген модельдік баға индекстерін құрастыратын статистиктер бастапқыда индексте қолданылған ескірген элементтің бағасын, оны алмастыратын жаңа және жақсартылған элементпен қалай салыстыру керектігін шешуі керек. Статистикалық агенттіктер бағаларды салыстыру үшін әр түрлі әдістерді қолданады. Жоғарыда қарастырылған проблеманы t уақытында ескі элементтің бағасы мен кейінгі уақыт кезеңіндегі жаңа элементтің бағасы арасындағы алшақтықты жоюға тырысу ретінде көрсетуге болады. Сананың салыстырмалы / қолданылады. Тікелей салыстыру әдісі бойынша баға айырмашылығы сапаның өзгеруіне байланысты емес деп есептеледі, сондықтан баға айырмашылығының барлығы индекске қолданылады. / бағаның салыстырмалы мәні ретінде қолданылады. Өзгерістерді көрсетпеу үшін сілтеме тікелей салыстыру әдісіне қарама-қарсыны болжайды; ол екі элемент арасындағы айырмашылық сапаның өзгеруіне байланысты деп болжайды. Байланысты өзгермеу үшін бағаның салыстырмалы мәні 1. Жою әдісі өзгеріп жатқан элементтің баға салыстырмалылығын баға индексінен шығарып тастайды. Бұл индекстегі басқа баға салыстырмалыларының орташасын өзгеріп жатқан элементтің баға салыстырмалысы ретінде пайдаланумен бірдей. Сол сияқты, сыныптық орташа есептеуде ұқсас сипаттамалары бар (физикалық, географиялық, экономикалық және т.б.) заттар үшін орташа баға салыстырмалы қолданылады. M және N-ге.