Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кениядағы археологиялық нысан
Archaeological site in Kenya
Геди қираған жерлері – Кенияның шығысындағы Үнді мұхитының жағалауында орналасқан тарихи және археологиялық ескерткіш. Бұл орын Килифи ауданындағы Геди (кейде Геде деп те аталады) қаласына іргелес және Арабуко Сококе орман ішінде жатыр. Геди – Сомалидегі Баравадан Мозамбиктегі Замбези өзеніне дейін созылған көптеген ортағасырлық суахили жағалау елді мекендерінің бірі. Сомалидің оңтүстігінен Кения мен Танзания шекарасындағы Вумба Кууға дейін 116 белгілі суахили орындары бар. Геди нысаны қабырғамен қоршалған қала және оның айналасындағы аумақты қамтиды. Гедидегі барлық тұрған ғимараттар – мешіттер, сарайлар және көптеген үйлер тастан салынған, бір қабатты және қала ішінде теңсіз түрде орналасқан. Бұл елді мекенде сондай-ақ жер және шөптен жасалған үйлер болған кең ашық алаңдар да бар. Тас "баған қабірлер" – Гедде де кездесетін суахили жағалауы сәулетінің ерекше түрі. Гедидің жағалаудағы орналасуы және Суахили жағалауындағы ұқсас орындармен байланысы оны маңызды сауда орталығына айналдырды. Гедиді Үнді мұхиты саудасымен байланыстыратын көптеген тарихи құжаттар болмаса да, бұл орын жағалау бойындағы ең маңызды орындардың бірі болған деп саналады.
The ruins of Gedi are a historical and archaeological site near the Indian Ocean coast of eastern Kenya. The site is adjacent to the town of Gedi (also known as Gede) in the Kilifi District and within the Arabuko Sokoke Forest. Gedi is one of many medieval Swahili coastal settlements that stretch from Barawa, Somalia to the Zambezi River in Mozambique. There are 116 known Swahili sites stretching from southern Somalia to Vumba Kuu at the Kenya Tanzania border. The site of Gedi includes a walled town and its outlying area. All of the standing buildings at Gedi, which include mosques, a palace, and numerous houses, are made from stone, are one story, and are distributed unevenly in the town. There are also large open areas in the settlement which contained earth and thatch houses. Stone "pillar tombs" are a distinctive type of Swahili Coast architecture found at Gedi as well. Gedi's location along the coast and association with similar sites along the Swahili Coast made it an important trade center. Although there are few historical documents specifically associating Gedi with Indian Ocean trade, the site is thought to have been one of the most important sites along the coast.
Ашу және қазба тарихы
1920 жылдарға дейін Геди Британдық Шығыс Африканың көптеген колонизаторларына белгісіз болғанмен, жергілікті миджикенда халқы бұл орынды білген. Олардың дүниетанымы өзгергенімен және аймақта исламның ықпалы күшті болғанына қарамастан, көптеген адамдар Гедиде зұлым және ата-баба рухтары мекендейді деп есептейді. Геди қираған қаласы алғаш рет 1884 жылы Занзибарда тұратын британдық шенеунік сэр Джон Кирк бұл жерге сапар жасағаннан кейін колонизаторлар тарапынан табылған.
Although Gedi remained unknown to most of British East Africa's colonists until the 1920s, the site was known by the local Mijikenda peoples. Despite changes in their belief system and the prominence of Islam in the region, evil and ancestral spirits are thought by many to reside at Gedi. The Gedi ruins were first discovered by colonialists in 1884 after a British resident of Zanzibar, Sir John Kirk, visited the site.
Ертедегі археологиялық зерттеулер
Гедидегі қазба жұмыстары 1948 жылы Джеймс Киркманның жетекшілігімен басталып, 1958 жылға дейін жалғасты. Киркман қаланың орталық бөлігіндегі ғимараттарды – сарайды, бірнеше мешіттерді және үйлерді қазып, қабырғаларын тазартып, жөндеді. 1950 жылдардағы Гедидегі қазба жұмыстарымен бірге, Суахили жағалауындағы ұқсас жерлерде де қазбалар жүргізілді. 1982 жылы Уилсон жағалаудағы 116 нысанды зерттегенде 34 оқшауланған қираған орындарды тапты, олардың арасында мүмкін қоныстар немесе жеке тұрғын үйлер болуы мүмкін деген қорытынды жасады. Кішкентай елді мекендер зерттелді, бірақ үлкен нысандарға көбірек назар аударылды. Гедиден басқа, ең көп қазылған орын – Тана өзенінің сағасындағы Унгвана, ол Гедиге шамамен бірдей өлшемде болды. Дегенмен, ұқсас аумақтармен салыстырғанда, Гедиде халық тығыз қоныстанған қалалық орталықтар көптеп кездесті. 2002 жылдан 2003 жылға дейін Гедидегі зерттеулер 15 ғасырға дейінгі қаланың дамуына, әсіресе қала орталығындағы әлеуметтік элиталар салған коралл үйлер тобына бағытталды. Гедидегі құрылыстардың көп бөлігі сыртқы және ішкі қабырғалар арасында орналасқан, сабанмен жабылған саздан жасалған үйлер болды. Алайда, қазірге дейін сақталған ғимараттар Үнді мұхитынан алынған коралл тастарынан салынған. Гедидегі барлық ғимараттар бір қабатты. Ішкі қабырғаның қорғаныс функциясы айқын болғанымен, қару порттарының болмауы және сыртқы қабырғаның беріктігіне күмән болғанына қарамастан, ол бекініс ретінде де танылды. Сарай немесе шейхтердің резиденциясының жанындағы кішкентай үйлер тобына Қытай монетасының үйі, Порцелин ыдысының үйі, Цистернаның үйі, Екі бөлмелі үй, Панельді қабырғалардың үйі, Қайшының үйі, Венеция моншағының үйі, Батып кеткен ауланың үйі, Каурилер үйі, Темір шамның үйі, Темір қораптың үйі және Құдық үйі кіреді. Гедидегі үйлердің мөлшері, бөлме саны және жоспары әртүрлі болғанымен, негізгі үй үш бөлмелі болып, әдетте алдында ауласы және ішкі ауласы болды. Үйлердің кіреберістері жолдарының конфигурациясы бойынша әртүрлі, себебі көптеген үйлер тығыз орналасқан және қолданыстағы кеңістікті барынша пайдалану үшін салынған. Шака және Килепва орындары жақын жерде орналасқан. Килепва Мида шығанағындағы аралда орналасқан, ол Гедиге жақын және үш тас үйден тұрады.
Excavations commenced at Gedi in 1948 under the supervision of James Kirkman, lasting until 1958 with intermittent excavations occurring from the 1960s to the 1980s. Kirkman excavated the buildings at the city's core, including the palace and several mosques and houses, and also cleared and repaired the walls. Along with the excavations at Gedi during the 1950s, concurrent excavations also took place at similar sites along the Swahili Coast. Wilson's 1982 survey of the 116 sites along the coast found 34 isolated ruins, which he concluded likely contained possible settlements or isolated dwellings. Although smaller settlements were studied, larger sites received the most attention. Other than Gedi, the site most intensively excavated was Ungwana at the mouth of the Tana River, which was similar in size to Gedi. However, compared to sites similar in size, Gedi had one of the more densely populated urban centers. From 2002 to 2003, research at Gedi continued to focus on urban development prior to the fifteenth century, with focus on a group of coral houses built by social elites in the site's urban core. The majority of Gedi's structures were domestic residences made of thatched roofed mud buildings concentrated between the outer and inner walls; however, the only buildings that survived to the present were constructed using coral stones extracted from the Indian Ocean. All of the buildings at Gedi are single story structures. Although the inner wall has a more obvious defensive function and despite the absence of gun ports and the questionable strength of the outer wall, it has nonetheless been credited as being a fortification. A cluster of smaller houses adjacent to the palace or Sheiks residence includes the House of the Chinese Cash, the House of the Porcelain Bowl, the House of the Cistern, the House of the Two Rooms, the House of the Paneled Walls, the House of the Scissors, the House of the Venetian Bead, the House of the Sunken Court, the House of the Cowries, the House of the Iron Lamp, the House of the Iron Box, and the House of the Well. Although the houses at Gedi vary in size, their number of rooms, and their layout, the basic house at the site is a three room structure, which usually contained a forecourt and domestic court. The entrances of houses have a greater deal of variability in the configuration of their passageways, since many of the houses were highly concentrated and laid out to maximize the use of available space. The sites of Shaka and Kilepwa are nearby. Kilepwa, located on an island in Mida Creek, is closer to Gedi and consists of three stone houses.
Ақшалай валюта
Гедиде каури қабықшалары басты валюта болған деген болжам бар. Дегенмен, сол кездің өзіндегі басқа жерлерде жергілікті соғылған монеталардың үлгілері кездеседі, бірақ Гедиде олардың ешқайсысы табылған жоқ.
It is speculated that cowrie shells may have been the principal currency at Gedi. However, there are examples of locally struck coins at contemporary sites, but none have been recovered at Gedi.
Мүсіндер
Геддиде табылған суахили жағалау елді мекендеріне тән бірнеше түрлі жіктемелер бар. Геди мен Лимпопо (Мапунгубве) аңғарынан табылған әсемдіктерді зерттегенде, Скофилд оларды үш санатқа бөлді: қамыс шынысынан жасалған қызыл, көк, жасыл және сары түсті цилиндрлер; оралмалы шыныдан жасалған кішкентай қара, қызыл, жасыл, сары және көк түсті екі конусты және линза тәрізді әсемдіктер; және қызыл, қара және сары қысылған шыныдан жасалған шарлар. 558 әсемдіктің 1-3 санатқа жататындарының 25-інен басқасының барлығы көлденең шыныдан жасалған.
There are several classifications of beads common to the Swahili coastal settlements that have been found at Gedi. In his examination of beads found at Gedi and the Limpopo Valley (Mapungubwe), Schofield placed beads into three categories: red, blue, green, and yellow cylinders made from cane glass; smaller black, red, green, yellow, and blue biconical and lenticular beads made from wound glass; and spheres of red, black, and yellow pressed glass. All but 25 of the 558 beads categorized as class 1–3 were made from opaque glass.
Керамика
Гедидегі қазба жұмыстары барысында қытай фарфоры, исламдық глазурленген керамика және жергілікті өндірілген қыш ыдыстар сияқты көптеген керамика түрлері мен стильдері табылды. Ақтан кремі түске дейінгі ыдыстар да аз мөлшерде кездесті, сондай-ақ алтын қоңыр жылтырмен жабылған жекелеген керамика түрі де табылды. Африка ішіндегі аймақтан әкелінген болуы мүмкін, торы тәрізді өрнекпен жасалған сынық табылған.
Numerous types and styles of ceramics have been found during the excavations at Gedi including Chinese porcelain, Islamic glazed ware, and locally produced earthenwares. White to cream colored bowls were also found in small quantities, along with an isolated pottery type that has a golden brown luster. A sherd with a trellis pattern is a possible import from the African interior.
Импорт
Гедиге әкелінген керамикалық бұйымдар Қытаймен, Оңтүстік Азиямен және Ислам әлемімен тікелей немесе жанама сауда арқылы байланысты екенін көрсетеді. Гедиде табылған Ислам керамикасы дөңгелекте жасалған, глазурьленген және пеште пісірілген, оның ішінде сграффито, сары фондағы Йемен керамикасы және көк-ақ панельдерде гүлдік суреттер жиі бейнеленген бұйымдар бар. Сграффиато – қызыл денелі қыш ыдыс, сары немесе жасыл глазурьмен, ол қазіргі Ирак аумағында тоғызыншыдан он алтыншы ғасырларға дейін кең таралған. Гедиде әртүрлі қытай керамикасы да табылды, соның ішінде жасыл қыш (целадон) және көк-ақ фарфор, олардың саны халықтың көп бөлігі жоғары сапалы тауарларға қол жеткізе алатынын көрсетеді, ал сынықтар мешіттерде де кездесті. Жергілікті стильдер мен түрлердің әртараптануына дейін, Гедидегі ерте керамика біркелкі болды және басқа жағалау қоныстарында табылған керамикаға ұқсас еді. Он бесінші ғасырда импортталған керамиканың көбеюіне қарамастан, жергілікті түрлері қоныстың кейінгі деңгейлерінде де кездесе берді. Дегенмен, қытайлармен тікелей саудаға қатысты мәліметтер 1417 және 1419 жылдар аралығында Малинди мен Момбаса жағалауларында тоқтаған қытай флоты туралы жалғыз дерекке ғана негізделген. Сонымен қатар, он төртінші ғасырда Геди экономикасының өсуімен бірге жергілікті тауарлардың ассортименті де кеңейе бастады. Сол ғасырда жергілікті тауарлар өзгерді, кесілген әшекейлік өрнектердің саны азайды және бұрынғы қысқа мойынды ыдыстарға қарағанда, ұзын мойынды құмыраларға көшті. Келесі ғасырда көк-ақ фарфор және монохромды Ислам тауарлары басты импортқа айналды, бұл үрдіс бұрынғы ғасырда басталып, Гединің он жетінші ғасырда құлдырауына дейін жалғасты. Сонымен қатар, жергілікті тас сәулеті, әктас цементімен салынған, құрылыс және тас қалаумен байланысты жергілікті кәсіптердің бар екенін көрсетеді. Гедидегі азық-түлік өндірісі мал шаруашылығы, сондай-ақ егіншілік пен бау-бақша шаруашылығына негізделген аралас экономиканы қамтыған болуы мүмкін. Кейбір азық-түліктер сауда арқылы әкелінді. Қол жетімді егістерге қарақұмық, африкалық күріш, кокоям, кокос, банан, цитрус жемістері, анар, інжір, қант қамышы, мақта және әртүрлі көкөністер кірді, ал малдың негізгі түрі мүйізді мал болды. Қой, ешкі және тауық да маңызды рөл атқарды. Алайда, оқшауланған және шағын елді мекендер үлкен елді мекендердің экономикасын қолдаған және олардың айналасында дамыған шеткі аймандар ретінде қарастырылды.
Ceramic that were imported to Gedi represent either direct or indirect trade with China, South Asia, and the Islamic world. Islamic pottery found at Gedi was wheel spun, glazed, and kiln fired, which includes sgraffito, Yemeni black on yellow ceramics, and figured wares frequently depicting floral designs on blue and white panels. Sgraffiato is red bodied earthenware with yellow or green glaze that was common in modern day Iraq from the ninth to the sixteenth century. Various types of Chinese pottery also appear at Gedi, including celadon and blue and white porcelain, which were found in large enough volumes to assume that a significant portion of the population had access to higher quality wares, while sherds were also found inlayed in the mosques. Prior to the diversification of local styles and types, early ceramics at Gedi were more uniform and contained similarities with ceramics found at other coastal sites. Despite the increase of imported ceramics in the fifteenth century, local varieties continued to be present in later levels of the sites occupation. However, knowledge of direct exchange with the Chinese is restricted to a single account of a Chinese fleet harbored off of Malindi and Mombasa between 1417 and 1419. Also during the fourteenth century, local wares began to diversify with Gedi's expanding economy. During the same century, local wares began to change with the reduction in the number of incised ornamental patterns and a shift to long necked pots, compared to earlier short necked variants. In the following century, blue and white porcelain and monochrome Islamic wares became the dominant imports; a trend that began to emerge in the previous century and would continue until Gedi's decline in the seventeenth century. In addition, the local coral architecture using limestone mortar also indicates the presence of local trades associated with construction and masonry. Food production at Gedi likely involved a mixed economy based on livestock, as well as agricultural and horticultural production. Some foods were introduced through trade. Available crops included millet, African rice, cocoyam, coconuts, bananas, citrus fruits, pomegranates, figs, sugar cane, cotton, and various vegetables, while the principal livestock was likely cattle. Sheep, goats, and chickens played an important role as well. However, isolated and small settlements have been interpreted as hinterlands that developed around and supported the economies of the larger settlements.
Теңіз саудасы
Шығыс Африка жағалауындағы теңіз саудасының тарихы Көне дәуірге дейін жетеді. Египеттік грек саудагері шамамен б.з. 40-55 жылдары жазған "Periplus Maris Erthraei" Үнді мұхитындағы сауда порттарын, соның ішінде Азанияны сипаттайды. Азания – Шығыс Африка жағалауының тарихи атауы, ол қазіргі Танзанияға дейін оңтүстікке қарай созылған. Сауданың материалдық дәлелдері IX ғасырдағы алғашқы қалалардан бұрын табылды: IV ғасырға жататын төрт римдік моншақ және V ғасырға жататын қыш ыдыстар. Бірінші-бесінші ғасырлардағы римдік құжаттар, сондай-ақ Птолемейдің "Географиясы" Шығыс Африкамен сауданың тарихи шоттарын ұсынады. Содан кейін X ғасырға дейін тарихи құжаттардың тапшылығы байқалды. Гедиде табылған көптеген заттар, оның ішінде керамиканың көп бөлігі, барлық моншақтар және екі қытай монетасы Таяу Шығыс, Арабия, Қытай, Үндістан және Индокитаймен тікелей немесе жанама сауда нәтижесінде пайда болды. Дегенмен, жақсы тіреуге қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі болғанына қарамастан, Геди және басқа да ірі құрлықтағы елді мекендер экономикалық сәттіліктің жоғары деңгейін сақтай алды. Олардың саудадағы табысына ерте сауда жолдарының құрылуы және олардың ішкі аймақтарынан алынған коммерциялық қолдау ықпал еткен болуы мүмкін. 1969 жылы Гедиге қарайтындық Кенияның Ұлттық мұражайларына берілді. Қазіргі уақытта бұл орын мұражайдың Жағалау археологиясы бөлімі басқарады. 2000 жылы Еуропалық Одақ қаржылаған мұражай құрылысы аяқталды, онда суахили мәдениетіне арналған тұрақты көрме бар.
The history of maritime trade along the coast of East Africa dates to the Classical period. The Periplus Maris Erthraei, written by an Egyptian Greek merchant circa AD 40–55, described trading ports along the Indian Ocean including Azania, a historic designation of the East African coast extending southward to present day Tanzania. Physical evidence for trade predates the earliest towns in the ninth century with the discovery of four Roman beads from the fourth century and pottery from the fifth century. Roman documents from the first through fifth centuries, as well as, Ptolemy's Geographia also provide historical accounts of trade with East Africa, followed by a dearth of historical documents until the tenth century. Many artifacts found at Gedi including much of the ceramics, all the beads, and the two Chinese coins resulted from either direct or indirect trade with the Near East, Arabia, China, India, and Indochina. However, despite reduced access to good anchorage, Gedi and other large mainland sites were able to maintain a high degree of economic success. Their success in trade may have been influenced by the early establishment of trade routes and available commercial support from their hinterlands. In 1969, stewardship of Gedi was turned over to the National Museums of Kenya. The site is currently administered by the museum's Department of Coastal Archaeology. In 2000, the construction of a museum funded by the European Union concluded, which features a permanent display on Swahili culture.
3D үлгісі
Геде қиратылысының көп бөлігі 2010 жылы кеңістіктік тұрғыдан құжатталды. 3D модельді осы жерден қарауға болады.
Most of the Gede Ruins were spatially documented in 2010. A 3D model can be viewed here.