Кіріспе

Жоқ Infobox. жоғарыда = Оңтүстік Африка. сурет =. label1 = Ядролық бағдарламаның басталу күні. дерек = 1967 жылы апартеид үкіметі кезінде биологиялық және химиялық қарулар жасалды. Оңтүстік Африканың ядролық қарулар доктринасы нақты майдан дауларында қолдану емес, саяси ықпал ету үшін әзірленді, атап айтқанда, Америка Құрама Штаттарын Оңтүстік Африка мен КСРО немесе оның өкілдері арасындағы кез келген аймақтық қақтығыстарға араласуға итермелеу үшін. Ең төменгі сенімді қорқыту деңгейіне жету үшін 1980-жылдардың соңына қарай барлығы алты ядролық қару құпия түрде құрастырылды. 1990-жылдары көпшілік сайланған Африка Ұлттық Конгресі басқаратын үкіметке ауысу күтілгеннен бұрын, Оңтүстік Африка үкіметі өзінің барлық ядролық қаруларын жойды, бұл өздігінен жасаған ядролық қаруларынан ерікті түрде бас тартқан әлемдегі алғашқы мемлекет болды. Ел 1975 жылдан бері Биологиялық қарулар конвенциясына, 1991 жылдан бастап Ядролық қаруды таратпау шартына және 1995 жылдан бастап Химиялық қарулар конвенциясына қол қойды. 2019 жылдың ақпан айында Оңтүстік Африка Ядролық қаруларды тыйым салу шартын ратификациялады, ядролық қаруға ие болған, оны қарусыздандырған және содан кейін шартқа қол қойған алғашқы ел атанды.

Ядролық қару

Оңтүстік Африка Республикасының ядролық қару жасауға бағытталған ниеттері 1948 жылы елдің уран өндірісі мен өнеркәсіптік саудасын бақылауды қамтамасыз ету үшін Оңтүстік Африка атом энергия корпорациясына (SAAEC) тапсырма бергеннен кейін басталды. 1957 жылы Оңтүстік Африка АҚШ-пен 50 жылдық ынтымақтастық туралы келісімге келді, бұл келісім АҚШ санкциялаған «Атомдар бейбіт мақсаттар үшін» бағдарламасы аясында жасалды. Оңтүстік Африка және Пәкістан ғалымдары Бирмингем университетінде отынды байыту үшін аэродинамикалық сопло процесін зерттеді, содан кейін 1970-ші жылдары ұлттық бағдарламаларын құрды. 1970-ші жылдары Израильдің ядролық қару жасаудағы рөлі болжамдардың нысаны болды.

Ядролық қару өндірісі

Оңтүстік Африканың жасырын ядролық қару өндіріс желісі және жоғары қауіпсіздікті сақтау бөлмелері Преторияның шетінде орналасқан Армскорға тиесілі "Gerotek" көлік құралдарын сынау орталығындағы "Kentron Circle" ғимаратында орналасқан. 1981 жылғы 4 мамырдағы құпия ашылу салтанатында премьер-министр П. В. Ботха ядролық титімдеуді әскери емес, "саяси қару жүйесі" деп сипаттады, себебі ол негізінен халықаралық келіссөздерде ықпал ету үшін қолданылатын болар еді. Оңтүстік Африка 1980 жылдары қару-жарақ түріндегі бөліну қаруларының шағын, шектеулі арсеналын жасады. Алтысы құрастырылды және тағы біреуі бағдарлама аяқталған кезде құрастырылып жатқан еді. Соңғы өндіріс үлгісінде жоғары байытылған уранның (ЖЭУ) салыстырмалы түрде көп мөлшері болғандықтан, ядролық оқ-дәрілердің физикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін көп күш жұмсалды, Армскор технологтары көптеген қауіпсіздік шараларын жасады. Әрбір ядролық құрылғыны бақылаудың негізгі ерекшелігі – оны екі бөлімге бөлу, алдыңғы және артқы бөлік, ЖЭУ екеуінің арасында бөлінді. Бұл қатаң қауіпсіздік шараларын сақтауға мүмкіндік берді, мысалы, әр бөлімін әртүрлі кодтары бар бөлек сақтау орындарында сақтау, бұл кез келген адамның толық қару жүйесіне оңай қол жеткізуіне жол бермеуге бағытталған. Толық құрастырылған қару-жарақ түріндегі құрылғыларда соңғы құрастырылғаннан кейін сыни массаға жақын болуға жеткілікті ЖЭУ болды. Басты қауіпсіздік мәселесі – артқы бөліктің қозғалтқышы мерзімінен бұрын оқ атып, снарядты алдыңғы бөлікке жіберіп, жарылысқа себеп болуы мүмкін еді. Тағы бір ықтимал қауіп – снарядтың ұңғыдан кездейсоқ сығарып түсуі, бұл кемінде сыни жағдайға алып келіп, айналағы аумақты ластауы мүмкін еді. Бұған жол бермеу үшін құрылғы іске қосылғаннан және қолдануға дайын болғаннан кейін ғана ұңғы айналып, тесіктер дұрыс бағытталды. Ұңғыда сондай-ақ, қозғалтқыш оқ атар кезде қысымды таратуға арналған тесіктер болды, бұл снарядтың жылдамдығын азайтады, және олар қару қолдануға дайын болғаннан кейін ғана жабылды. Оңтүстік Африка Армскор өндірісті өз қолына алғаннан кейін ғана операциялық қару жасады. 1982 жылы Армскор алғашқы операциялық қаруды, "Хоб" кодын алған, кейін "Кабот" деп аталған қаруды құрастырды. Бұл құрылғының қуаты 6 килотонна тротилге тең болды. Кейін ол бөлшектелді және жарылғыш бөлігі өндіріс үлгісіндегі бомбада қайта қолданылды. Армскор содан кейін "Hamerkop" (құс) кодын алған өндіріске дейінгі және өндіріс үлгілерінің сериясын құрастырды. "Хоб" және "Кабот" жұмыс істемегенмен, "Хамеркоп" сериясы – интеллектуалды теледидармен басқарылатын жолтайынша бомбалар болды. 28 тамызда "The Washington Post" газеті АҚШ ресми өкілінің сөзін келтірді: "Менің ойымша, құрылыс атомдық сынаққа дайындық екеніне 99 пайыз сенімдімін". Кеңес және Батыс үкіметтері Оңтүстік Африка толыққанды ядролық сынаққа дайындалып жатыр деп сенді. Тамыз айының келесі екі аптасында Батыс елдері Оңтүстік Африканы сынақ жасаудан бас тартуға шақырып, қысым жасады. 22 тамызда Францияның сыртқы істер министрі Оңтүстік Африкамен қарым-қатынас үшін "ауыр салдарлар" туралы ескертті. Ол толыққанды мәлімет бермегенмен, оның мәлімдемесі Францияның Оңтүстік Африкаға Кюберг ядролық электр станцияларын беру туралы келісімді тоқтатуға дайын екенін білдірді. 1993 жылы Винанд де Вилье сынақ алаңының ашылуымен бірден жабылуын бұйырды. Алаң тасталып, шұңқырлар жабылды. Шахталардың бірі 1988 жылы тағы бір сынаққа дайындалу үшін уақытша қайта ашылды, бірақ сынақ өткізілмеді; бұл қадам Оңтүстік Африканың Ангола және Кубамен соғысты аяқтау бойынша келіссөздерде сауда позициясын нығайтуға бағытталған.

Жеткізу мүмкіндігі

Бұрынырақ бұл оқ-дәрілер Оңтүстік Африка Әуе күштері (SAAF) қолданысындағы бірнеше ұшақ түрлерінің бірінен, соның ішінде Канберра B12 және Хоккер Сиддли Буканерден жеткізілуге тиіс болған. Анголадағы Кубаның әуе шабуылына қарсы қорғаныс желісіне ескірген ұшақтың осалдығы туралы алаңдаушылық, Оңтүстік Африка Қорғаныс күштерін (SADF) зымыранға негізделген жеткізу жүйелерін зерттеуге итермеледі. Зымырандар Оңтүстік Африканың ғарыш бағдарламасы үшін бұрыннан-ақ жасалған және сынақтан өткен RSA 3 және RSA 4 зымыран ұшыру платформаларында орналастырылуы тиіс болды. Аль Дж. Вентер, «Оңтүстік Африка алты атом бомбасын қалай жасады» атты кітабының авторы, бұл зымырандардың қолда бар ірі Оңтүстік Африка ядролық оқ-дәрілерімен үйлеспейтінін мәлімдеді. Вентер RSA сериясының 340 кг пайдалы жүкке арналғанын, яғни шамамен 200 кг салмақты оқ-дәріні білдіретінін айтады, бұл «1980-ші жылдардың соңында SA-ның ең жақсы жетістіктерінен асып түседі». Вентердің пікірінше, RSA сериясы әлемдік державаларға төтенше жағдайда жасалған соңғы дипломатиялық шақыру ретінде, жеке ядролық сынақпен бірге сенімді жеткізу жүйесін көрсету үшін жасалған, бірақ олар ешқашан қаруландырылған жүйеде бірге қолданылмады. RSA 3 ұшырған Гринсат орбиталық басқару жүйесін (көлік құралдарын қадағалау және аймақтық жоспарлаудың коммерциялық спутниктік қолданбалары үшін) дамытуға қолдау көрсету мақсатында үш ракета 1980-ші жылдардың соңында суборбитальды траекторияларға ұшырылды. 1989 жылы ядролық қарулар бағдарламасын тоқтату туралы шешім қабылданғаннан кейін, зымыран бағдарламалары 1992 жылға дейін жалғастырылды, содан кейін әскери қаржыландыру тоқтатылып, 1993 жылдың ортасына дейін барлық баллистикалық зымыран жұмыстары тоқтатылды. Ракеталық технологияны бақылау режиміне қосылу үшін, үкімет ұзақ қашықтықтағы зымырандар мен ғарышқа ұшыру бағдарламаларына қатысты маңызды объектілерді жоюға американдық бақылауға рұқсат беруге міндетті болды.

Израильмен ынтымақтастық

Дэвид Олбрайт пен Крис Макгреал 1970 және 1980 жылдары Оңтүстік Африканың ядролық қару әзірлеу жобалары Израильмен ұзақ мерзімді ынтымақтастықта жүзеге асырылғанын хабарлады. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1977 жылғы 4 қарашадағы 418 қарары Оңтүстік Африкаға қатысты қару-жарақ эмбаргосын енгізіп, сондай-ақ барлық мемлекеттерден "ядролық қару өндірісі мен дамытуда Оңтүстік Африкамен кез келген ынтымақтастықтан" бас тартуды талап етті. Ядролық қауіпсіздік бастамасы мәліметінше, 1977 жылы Израиль 30 грамм тритийді 50 тонна Оңтүстік Африка уранына айырбастады, ал 1980 жылдардың ортасында Израильдің Шавит және Иерихон зымырандарымен ұқсас RSA 3 және RSA 4 баллистикалық зымырандарын жасауға көмектесті. Сондай-ақ, 1977 жылы шетелдік баспасөз хабарлағандай, Оңтүстік Африка Израильмен әскери технологияны беру және кем дегенде алты ядролық бомба жасау туралы келісімге қол қойды деген күдік туды. 1979 жылдың қыркүйегінде АҚШ-тың Vela спутнигі Үнді мұхиты үстінде қос жарқылды тіркеді, бұл ядролық сынақ болуы мүмкін деген күдік тудырды, бірақ АҚШ Әуе күштерінің WC 135 ұшағымен жүргізілген кең ауқымды ауа сынамалары оны растамады. Егер Вела оқиғасы ядролық сынақ болса, онда Оңтүстік Африка, мүмкін Израильмен бірлесіп, оны жүзеге асырған жалғыз ел болуы мүмкін. Оңтүстік Африка тарапынан ядролық сынақ жүргізілгені туралы ресми мәлімдеме жасалған жоқ. 1997 жылы Оңтүстік Африка Сыртқы істер министрінің орынбасары Азиз Пахад Оңтүстік Африка сынақ өткізгенін мәлімдеді, бірақ кейіннен бұл мәлімдемесін қауесеттер туралы хабарлама деп қайтарып алды. 1994 жылдың ақпан айында Оңтүстік Африканың Симонстаун теңіз базасының бұрынғы командирі, кейіннен КСРО үшін тыңшылық жасағаны үшін сотталған коммодор Дитер Герхардт: "Мен операцияны жоспарлауға немесе орындауға тікелей қатыспағанмен, бұл жарқылды Израиль мен Оңтүстік Африканың бірлескен сынағы – «Феникс» операциясы жасағанын білуге мүмкіндік алдым" деді. Жарылыс "таза" болды және байқауға тиіс емес еді. Бірақ олар ойлағандай ақылды емес еді, ауа райы өзгерді, сондықтан американдықтар оны тіркеп алды. 2000 жылы Герхардт Израильдің 1974 жылы Оңтүстік Африкаға "арнайы соғылмалы бөліктері" бар сегіз "Иерихо II" зымыранын беруге келіскенін айтты. 2010 жылы The Guardian газеті Оңтүстік Африка үкіметінің Израильдің ядролық арсеналының бар екенін растайтын құжаттарын жариялады. The Guardian хабарлағандай, құжаттар 1975 жылы Израильдің Оңтүстік Африкаға ядролық қару сату туралы ұсынысымен байланысты. Израиль бұл айыптауларды жоққа шығарып, құжаттарда ядролық қару сату туралы ұсыныс жоқ екенін мәлімдеді. Израиль президенті Шимон Перес The Guardian мақаласы "таңдамалы интерпретацияға және нақты фактілерге емес" негізделгенін мәлімдеді. "Израиль және бомба" және "Ең нашар сақталған құпия: Израильдің бомбамен келісімі" кітаптарының авторы А. Коэн: "Құжаттарда Израильдің Претория режиміне ядролық қару сату туралы нақты ұсыныс болған жоқ" деді.

Тайваньмен ынтымақтастық

Дэвид Олбрайт пен Андреа Стрикнердің мәліметінше, Оңтүстік Африка Тайваньпен тығыз, ұзақ мерзімді ынтымақтастыққа түсті, сол кезде Тайвань автократиялық Гоминьдан (КМН) режимімен, кейде израильдіктермен бірлесіп басқарылды. Тайвань Оңтүстік Африкадан 100 тонна уран металлын сатып алды, ол 1973 және 1974 жылдары аралығында жеткізілді. 1980 жылы тайваньдықтар 4000 тонна уран металлын сатып алуға келісім жасасты, бірақ осы тапсырыстың қанша бөлігі жеткізілгені белгісіз. 1983 жылы Тайвань пен Оңтүстік Африка лазерлік байыту, химиялық байыту және кішкентай реактор құрылысы бойынша ынтымақтастыққа келісті. Оңтүстік Африканың реакторлық бағдарламасы 1985 жылы бюджеттің қысқартылуына байланысты баяулады және жарты онжылдықтан кейін толығымен тоқтатылды. Байыту бағдарламалары да сол кезде аяқталған болуы мүмкін.

Құрастыру

Оңтүстік Африка күштері коммунизмнің пайдасына "домино әсерінің" қаупінен қорқып, Оңтүстік Африкада Анголадағы Куба күштері арқылы Анголаның марксистік-лениндік революциялық топтарына, Оңтүстік Африка күштері қолдауымен қарсыластарына көмек көрсетіп, Намибияға қауіп төндірді. 1988 жылы Оңтүстік Африка Куба және Анголамен үшжақты келісімге қол қойды, нәтижесінде Оңтүстік Африка мен Куба әскерлері Анголадан шығарылып, Намибия тәуелсіздік алды. Ядролық қаруды алдын ала жою аймақтық тұрақтылық пен бейбітшілікке маңызды үлес қосады деп күтілді, сондай-ақ Оңтүстік Африканың аймақтық және халықаралық саясаттағы беделін қайта жаңартуға көмектеседі. Ф. В. де Клерк Оңтүстік Африкадағы ядролық қарудың болуын мәселе деп қарастырды. Ф. В. де Клерк қару-жарағы туралы ақпаратты АҚШ-қа жеткізіп, оларды жоюға тырысты. Оңтүстік Африка 1989 жылы ядролық қару бағдарламасын тоқтатты. Барлық бомбалар (алтысы құрастырылып, біреуі құрастырылуда болған) бөлшектелді және Оңтүстік Африка 1991 жылы Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қосылды. 1994 жылдың 19 тамызында Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАГАТЭ) тексеруді аяқтағаннан кейін, бір жартылай дайын және алты толық дайын ядролық қару бөлшектелгенін растады. Осының нәтижесінде МАГАТЭ Оңтүстік Африканың ядролық бағдарламасы бейбіт мақсаттарға бағытталғанына көз жеткізді. Содан кейін Оңтүстік Африка 1995 жылдың 5 сәуірінде Ядролық жеткізушілер тобына толық мүше ретінде қосылды. Оңтүстік Африка 1996 жылы Африканың ядролық қарусыз аймағы туралы шартты (Пелиндаба шарты деп те аталады) құруда жетекші рөл атқарды және 1997 жылы алғашқы мүшелердің бірі болды. Оңтүстік Африка 1996 жылы Ядролық сынақтарды толық тыйым салу туралы келісімге қол қойып, 1999 жылы ратификациялады. 1993 жылы "Нью-Йорк Таймс" газетінің Билл Келлер хабарлағандай, Оңтүстік Африка елдеріндегі кең таралған күдік, қарусызданудың уақыты апартеид режимі құлағаннан кейін ядролық арсеналдың жергілікті африкалықтар мен "түсті" халықтың қолына тиюіне жол бермеу ниетімен байланысты болды. Бұл шарт тараптарды ядролық жарылғыш құрылғыларды зерттеуге, әзірлеуге, өндіруге, сақтауға, сатып алуға, сынауға, иеленуге, бақылауға немесе орналастыруға, сондай-ақ шартқа қатысушы елдердің Африка аймағына радиоактивті қалдықтарды төгуге тыйым салады. Шарттың орындалуын тексеру үшін Африкалық ядролық энергия комиссиясы құрылды және оның кеңсесі Оңтүстік Африкада орналасқан. Оңтүстік Африка 2017 жылдың 20 қыркүйегінде Ядролық қаруды тыйым салу туралы шартқа қол қойды және 2019 жылдың 25 ақпанында ратификациялады.