Кіріспе
Сюрреалистік театр формасы
әңгіме
"Қиындық театры" (The Theatre of Cruelty, сондай-ақ Théâtre cruel) – Антонин Арто ұсынған театр түрі. Арто қысқа мерзімге сюрреалистік қозғалыстың мүшесі болды және өзінің теорияларын "Театр және оның екі жұзі" атты эсселер мен хаттар жинағында жазды. "Қиындық театры" – дәстүрлі батыс театрынан үзіліс және суретшілердің көрермендердің сезімдеріне күшпен әсер ету құралы ретінде қарастырылуы мүмкін. Артоның еңбектері Жан Жене, Джерзи Гротовски, Питер Брук және Ромео Кастелуччи сияқты суретшілерге зор ықпал етті.
the short story
The Theatre of Cruelty (, also Théâtre cruel) is a form of theatre conceptualised by Antonin Artaud. Artaud, who was briefly a member of the surrealist movement, outlined his theories in a series of essays and letters, which were collected as The Theatre and Its Double. The Theatre of Cruelty can be seen as a break from traditional Western theatre and a means by which artists assault the senses of the audience. Artaud's works have been highly influential on artists including Jean Genet, Jerzy Grotowski, Peter Brook, and Romeo Castellucci.
Тарих және әсерлері
Антонин Арто театр мен кинода жұмыс істеген актер, драматург және эссеші ретінде танымал болды. Ол 1924-1926 жылдары Париждегі сюрреалистік қозғалыстың мүшесі болды, бірақ "радикалды тәуелсіздігі мен үнемі бүлік шығаратын, өзін-өзі бақылауға келмейтін мінезі Андре Бретонның оны қозғалыстан шығаруына себеп болды". Андре Бретон басқарған сюрреалистік қозғалыс санасыз сананың көркемдік шындықтың көзі екенін және осы қозғалысқа байланысты туындылар сананың ішкі әлемін ашуға бағытталды деп санды. Топтың ресми мүшесі болғанымен, ол өмір бойы оның мүшелерімен байланыста болды және қозғалыстың теориялары Артоның Қатыгездік театрын дамытуына ықпал етті. Ол театрдағы барлық қойылымдарды режиссерлік етті және кейіннен Қатыгездік театры туралы жазбаларында толыққанды түсіндіретін көптеген идеяларды зерттеді. 1931 жылы Арто Париждегі отаршылдық көрмесінде Бали бишілерінің қойылымын тамашалады. Ал жеті жыл өткен соң, 1938 жылы Арто Қатыгездік театры туралы маңызды еңбегін – "Театр және оның егізі" деген атпен жариялады. Онда былай делінген: "Қатыгездік театрының манифесі" (1932) және "Театр және оның егізі" (1938) екеуі де "актер мен көрермен арасындағы рухани байланыс, сиқырлы жойғыш ритуал; қимылдар, дыбыстар, ерекше декорациялар мен жарықтар сөзден артық, ой-сананы күңкіретуге, логиканы бұзуға және көрерменді әлемнің ащы шындығын сезінуге мәжбүрлейтін тілді құрайды" деп шақырады.
Артаудтың "театры" мен "жұрттылығын" анықтау
Артау өзінің "Қиянат театры" туралы жазбаларында "театр" және "қиянат" екеуінің де күнделікті мағыналарынан өзгеше екенін айтады. Артау үшін театр – тек пассивті көрермен алдындағы сахналық қойылым ғана емес. Театр – бізді оятып, жүйкені мен жүректі қозғайтын тәжірибе, арқылы біз "бірден болатын күшті әрекетті" сезінеміз, ол бізге "өрттей тартымды бейнелермен әсер етеді және ешқашан ұмытылмайтын рухани ем секілді әсер етеді". Сол сияқты, қиянат – эмоциялық немесе физикалық зорлық-зомбылықпен байланысты емес ұғым. Ғалым Натан Гореликтің сөзіне сәйкес, қиянат – бұл қажетсіз, жалқау немесе қозғаушы күштен алысқан өмірдің тынымсыз мазасыздығы. Қиянат театры "қылмыс, махаббат, соғыс немесе ақылсыздық" дегеннің бәрін көрсетеді, осы арқылы "біздің санамызда мәңгілік қақтығыс идеяларын ұмытылмас түрде орнықтыруға", өмірдің үнемі жараланып жатқан құрылысына, жаратылыстағы барлық нәрсенің біздің тағайындалған орнымызға қарсы тұруына мүмкіндік береді. Көрермендердің сезімдеріне шабуыл жасау арқылы Артау театрлық тәжірибенің адамдарға зиянды сезімдерден арылуға және қоғам оларды басуға мәжбүрлейтін қуанышты сезінуге көмектеседі деп сенді. Артау үшін "театр – ұжымдық түрде іріңді жараларды кептіру үшін жаратылған".
Өндірістер мен сахналау
Арто сахна мен залды жоюды, декорациялар, реквизиттер мен маскаларды алып тастауды қалады. Ол өнер көрсету алаңын ортасында көрермендер отыратын, актерлердің олардың айналасында ойнайтын бос бөлме ретінде елестетеді. Сахналық эффектілер көрермендердің сезімталдығын басып тастап, оларды театрлық тәжірибеге толыққанды енгізу үшін керемет дыбыстар мен жарқырап тұрған жарықтарды қамтыды. Арто осы әдістерді қолдану арқылы көрермендердің қарсылығын жоя алатынына сенді, себебі бұл әдістер "ең алдымен сезімдерге, ақылға емес, бағытталған", өйткені "адамдар алдымен барлық сезімдерімен ойлайды". Пьеса коммерциялық және сын тұрғысынан сәтті болмады және бар болғаны 17 рет қойылды. Дегенмен, Арто қаржылық шектеулерге байланысты көзқарасын шектеуге мәжбүр болғанымен, "Қатыгездік театрының" қағидаларын іске асыруда "Лес Сенци" табысқа жеткеніне сенді. "Марат/Саде" Артау мен Брехттің әзірлеген драмалық тәсілдерін қолданып, әлеуметтік құрылымдар өзгеруі кезіндегі таптық күрес пен адамның азап-тозағын бейнелейді. Неміс драматургі Хайнер Мюллер біз әлі де Артоның театр мәдениетіне қосқан үлесін толық сезініп, бағаламағанын айтады; Мюллер оның идеялары "өз уақытынан бұрынғы" екенін білдіреді: "Шұғыл қажет – Арто. Ол әдебиетті полициядан, театрды медицинадан босатты. Осы планетаның барлық құрлықтарында бірдей жарқырап тұрған азап күнінің астында оның мәтіндері гүлдейді. Еуропаның қираған жерлерінде оқыңыз, олар классикаға айналады".
Қазіргі заманғы белсенділік бағдарламасы
2011 жылы география және социология профессорлары тобы Амазонка бассейніндегі аграрлық күрес пен орманды жоюды зерттеу үшін қатыгездік театрын тұжырымдамалық, тәжірибеге негізделген тәсіл ретінде пайдаланды. Осы профессорлар: «театр, жалпы алғанда, қатыгез өнердің құрылымын ұсынады, ал зорлық-зомбылыққа толы жер дауы мен орманды жою театрлық оқиғалардың болжамды трагедиясын құрайды. Яғни, Амазониядағы жер дауы, адамдар мен қоршаған ортаға тигізетін барлық қорқынышты салдарымен бірге, сана мен денеге философиялық және материалдық әсер ететін театрлық құрылым ретінде түсіндірілуі мүмкін».