Кіріспе

АҚШ Сенаты – АҚШ Конгресінің жоғарғы палатасы болып табылады, ол АҚШ Өкілдер палатасымен – төменгі палатамен – бірге АҚШ федералды үкіметінің заң шығарушы тармағын құрайды. Сенат, оның қарсы әріптесі сияқты, АҚШ Конституциясымен құрылған және алғашқы отырысын 1789 жылдың 4 наурызында Нью-Йорк қаласындағы Федералды залда өткізді. Бұл институттың тарихы осы күнге дейін, 1787 жылғы Конституциялық конвенцияда, Джеймс Мэдисонның Вирджиния жоспарында, екі палаталы ұлттық заң шығарушы орган құру ұсынысымен және Коннектикут келісімінде, кішкентай халық саны бар штаттарға Сенатта пропорционалсыз күш берген 5–4 дауыспен басталды.

Конституциялық құру

Ежелгі Рим Сенатының атымен аталған АҚШ Сенаты, АҚШ Өкілдер палатасынан гөрі ойластырылған орган ретінде құрылған. Эдмунд Рэндольф оның мүшелерін «мүмкін болса, демократияның ызасын басу үшін, Ұлыбританияның Өкілдер палатасынан кем» болуға шақырды. Джеймс Мэдисон айтқанынша, «Сенаттың мақсаты – халықтық бөлімге қарағанда салқынқандылықпен, жүйелілікпен және даналықпен іс жүргізуден тұрады». Өкілдер палатасындағы сияқты екі жылдық мерзімге емес, сенаторлар алты жылдық мерзімге қызмет етеді, бұл оларға елдің жалпы мүддесі үшін халықтың көңіл-күйін елемеуге көбірек мүмкіндік береді. Мүшелерінің азайып, мерзімдердің кезең-кезеңмен алмасуы Сенаттағы бірлестік сезімін күшейтеді. Бұрынғы британ үкіметтеріне қатысты наразылықтарына қарамастан, Конституциялық конвентке жиналған АҚШ-тың негізін қалаушы әкелерінің көпшілігі британ басқару жүйесіне зор құрмет көрсетті. Александр Гамильтон оны «әлемдегі ең жақсы» деп атады және «Америкада одан нашар нәрсе болатынына күмәнданамын» деді. Джон Адамс өзінің «АҚШ Үкімет Конституциясын қорғау» деген еңбегінде «Англия Конституциясы теория бойынша тепе-теңдікті реттеу және оның дірілдеуін болдырмау үшін адам ойлап тапқан ең ұлы құрылыс» деді. Жалпы алғанда, олар Сенатты Лордтар палатасының американдық нұсқасы деп қарады. Джон Дикинсон Сенаттың «өмірдегі мәртебесімен және мүлкімен ерекшеленетін, сондай-ақ британдық Лордтар палатасына мүмкіндігінше ұқсайтын ең көрнекті тұлғалардан» тұруы керек деді.

Таратулар

Сенатқа үлестіру жүйесі Конституциялық конвенцияның ең қаушатырған талқылауы болды. Халықтың әртүрлілігіне қарамастан тең сайлау құқығына қарсы шыққан Мэдисонның жақтасы болған Гамильтон, тең өкілдіктің «әділеттілік идеясын және әрбір адамның сезімін қатты дүрліктіретінін» айтты. Мэдисон тең өкілдік талап еткендерге шақырып, конвенцияны «өздері мойындаған әділетсіз қағидадан бас тартуға» үндіді. Америка халқының көпшілігін білдіретін делегаттар жеңіске жете алатын еді, бірақ Конституциялық конвенцияда әр штаттың дауысы тең болды және мемлекет қаласа, кез келген мәселе қайта қаралуы мүмкін еді. Штаттық делегациялар бастапқыда пропорционалды өкілдікке 6:5 дауыс берді, бірақ батыс жерлеріне талаптары жоқ кішкентай штаттар мәселені қайта көтеріп, Конфедерацияның ережелерінен (бір штат, бір дауыс) жағдайды өзгертіп, статус-квоға бұрды. Соңғы дауыс беруде Сенаттағы тең үлестіруді қолдаған бес штат – Коннектикут, Солтүстік Каролина, Мэриленд, Нью-Джерси және Делавэр – елдің үштен бірін ғана құрады. Оған қарсы дауыс берген төрт штат – Вирджиния, Пенсильвания, Оңтүстік Каролина және Джорджия – жақтаушылардың санынан екі есе көп халқы бар еді. Конвент делегаты Джеймс Уилсон: «Егер біздің сайлаушыларымыз өкілдерінің дауыс бергеніндей дауыс бергенде, теңдікке қарсы 2/3, ал тек 1/3 жақтаған болар еді» деп жазды. Кейбір үлкен штаттардың Коннектикут келісімін қолдауының бір себебі – кішкентай штаттар Одаққа қосылудан бас тартады немесе Делавэрден Гуннинг Бедфорд кішісінің айтуынша, «кішкентай штаттар көбірек құрмет пен адалдық көрсететін шетелдік одақтас табуы мүмкін, олар оларға қол жеткізіп, оларға әділдік жасайды». Сенат тарихшысы Дэниел Уирлс басты альтернатива – Вирджиния жоспарының нашар жазылуы оның сәтсіздігіне себеп болғанын айтады. Делавэрден Гуннинг Бедфорд кішісі кейінірек тең өкілдікті тек өзінің штатының мүддесін қорғау үшін қолдағанын мойындады. «Кішкентай штаттардың таза мүддесіздікпен әрекет етуін күтуге бола ма? Біз қалған адамзаттан гөрі тазамыз ба?» – деп сұрады ол. «Федералист» №62-де «Конституцияның әкесі» Джеймс Мэдисон Сенаттағы тең сайлау құқығының «кіші жамандық» екенін және ол ешқандай саяси теорияға негізделмегенін ашық мойындады. «Конституцияның барлық тараптар теория емес, «достық рухы, саяси жағдайымыздың ерекшелігі қажет ететін өзара құрмет және ымыраға» негізделген бөлігіне теория стандартымен тырысу артық». 1789 жылдан бері штаттар арасындағы халық санының айырмашылығы күшейді. Коннектикут келісімі кезінде ең үлкен штат Вирджинияның халқы ең кішкентай штат Делавэрдің халқынан 12 есе көп болды. 2020 жылға қарай ең үлкен штат Калифорнияның халқы ең кішкентай штат Вайомингтің халқынан 70 есе көп. 1790 жылы Сенаттың көпшілігін сайлау үшін халықтың 30%-ы қажет болса, бүгін 17%-ы жеткілікті. Тең өкілдік мәселесі шешілгеннен кейін делегаттар органның мөлшеріне қатысты мәселені қарастырды: әр штат қанша сенаторға құқылы болады? Әр штатқа бір сенатор беру жеткіліксіз деп есептелді, себебі кворумға қол жеткізу қиын болар еді. Пенсильвания делегаттарының әр штат үш сенатор сайлайтын ұсынысы талқыланды, бірақ оның үлкен мөлшері кемшілік деп танылды. Штаттың әрқайсысына екі сенатор беру туралы ұсынысқа делегаттар дауыс бергенде, барлық штаттар осы санды қолдады.

1789-1865 жылдар

Сенаттың алғашқы отырысы Нью-Йорктегі Федералдық залдағы екінші қабатта, көрермендерге жол берілмейтін жасырын бөлмеде өтті. Бес жыл бойы Сенат отырыстарының ешқандай жазбасы жарияланбады. Сенаттың алғашқы жылдарындағы маңызды мәселе – вице-президенттің, Сенат төрағасының қандай рөл атқаруы керек еді. Бірінші вице-президентке заң әзірлеуге және пікірсайыстарға қатысуға рұқсат берілді, бірақ бұл құқықтар тез арада алынып тасталды. Джон Адамс отырыстарды сирек қалып қойды, бірақ кейінгі вице-президенттер Сенатқа қатысуды азайтты. Негізін қалаушылар Сенатты жайлы заң шығару органы деп есептегенмен, Республиканың алғашқы жылдарында заңды қабылдауға көбірек уақыт кеткені – Палата болды. Александр Гамильтонның АҚШ Банкі және Мүліктік заң жобалары (сол кезде ол Қаржы министрі болды), екеуі де даулы болғанымен, Сенатта оңай қабылданды, бірақ Палатадан қарсылық көріп, қабылданбады. 1797 жылы Томас Джефферсон вице-президент ретінде Сенат отырыстарына тек ерекше жағдайларда ғана қатысу дәстүрін қалыптастырды. Оның жиі қатыспауына қарамастан, Джефферсон Сенаттың парламенттік процедуралар кітабымен, 1801 жылғы «АҚШ Сенатының Парламенттік практикасы туралы нұсқаулық» арқылы өзінің із қалдырды, ол әлі де қолданылып келеді. Америка Азамат соғысына дейінгі кезең Сенаттың «Алтын ғасыры» деп есептеледі. 1804 жылы халық пікірі мен президент Джефферсонның қолдауымен Палата Жоғарғы Сот судьясы Сэмюэл Чейсті 73-32 дауыспен импичментке жіберді. Сенат 18-16 дауыспен айыптауды қабылдамады. Сенат Аарон Беррдің ең жақсы қасиеттерін көрсетті, ол вице-президент ретінде импичмент процесін басқарды. Сот аяқталғаннан кейін Берр:

Беррдің көптеген сыншылары да оның өзін лайықты ұстағанын және сот процесін әділ өткізгенін мойындады. Келесі онжылдықтарда Сенаттың АҚШ-тағы беделі арта түсті. Джон Кэлхун, Дэниел Вебстер, Томас Харт Бентон, Стивен А. Дуглас және Генри Клей бірнеше президенттерден жоғары тұрды. Сэр Генри Мэн Сенатты «заманауи демократия басталғаннан бері құрылған жалғыз сәтті институт» деп атады. Уильям Эварт Гладстон Сенатты «заманауи саясаттың ең таңғажайып өнертабысы» деп айтты. Сенат тарихындағы ең маңызды пікірсайыстардың бірі – 1830 жылғы қаңтардағы Вебстер-Хейн пікірсайысы, онда Дэниел Вебстердің Жаңа Англиясының аймақтық мүдделері Роберт Й. Хейннің Оңтүстігіне қарсы қойылды. Азамат соғысына дейінгі онжылдықтарда құлдық мәселесі Сенатты толығымен шарлады, ал Палата тұрақты түрде құлдыққа қарсы болды. Мейсон-Диксон шебінің солтүстігінде құлдыққа тыйым салынғаннан бері, оңтүстік штаттарының құлдықты сақтау мүмкіндігін сақтау үшін құл және еркін штаттардың тең санын сақтауға көп күш жұмсалды. 1820 жылғы Миссури келісімі, Генри Клейдің делдалдығымен жасалған, Мэн штатын Миссуримен теңгершілікті сақтау үшін еркін штат ретінде Одаққа қабылдады. Генри Клей мен Стивен Дуглас араласқан 1850 жылғы келісім де Азамат соғысын кейінге қалдыруға көмектескен болуы мүмкін.

18651913 жыл

Азамат соғысынан кейінгі кезеңде Сенат қайта құру және ақша-кредит саясаты сияқты маңызды ұлттық мәселелермен айналысты. Үшінші партиялық жүйенің күшті саяси партияларын ескере отырып, жетекші саясаткерлер штат заң шығарушы органдарында жеткілікті қолдауға ие болып, Сенатқа сайлануға қол жеткізді. Өнеркәсіптік өсімнің бесiз бұрынғыдай кеңейген дәуірінде кәсіпкерлер бұрын жеңіске жеткен генералдарға ғана тән беделге ие болды, және көптегендері Сенатқа сайланды. 1890–1910 жылдары палатаны Нельсон Олдрич (Род-Айленд), Орвилл Х. Платт (Коннектикут), Джон Койт Спунер (Висконсин), Уильям Бойд Эллисон (Айова) және ұлттық партияның жетекшісі Марк Ханна (Огайо) бастаған бірнеше республикашылар басқарды. Олдрич 20-ғасырдың басындағы маңызды салық және тариф заңдарын, соның ішінде Федералдық резерв жүйесін әзірледі. Демократтардың арасында Мэрилендтен Артур Пу Горман ерекше көзге түсті. 1871 жылдан 1898 жылға дейін Сенат ешқандай шартты бекітпеді. Сенат өзара сауда келісімдерінің ұзақ тізімін тоқтатты, Доминикан Республикасы мен Даниялық Батыс Индияны қоса аннексиялау туралы келісімдерге кедергі келтірді, Ұлыбританиямен төрелік келісімін жеңіп, Панама каналын салу шартын қайтадан келісуге мәжбүр етті. Соңында, 1898 жылы Сенат испан-американ соғысын аяқтаған шартты ратификациялауға жақын болды, бірақ бас тартты.

1913-1945 жылдар

Сенат Вудро Вильсон президенттігі кезінде бірнеше маңызды өзгерістерге ұшырады, олардың ең маңыздысы – 1913 жылы 17-ші түзетуді қабылдау болды. Бұл түзету штаттық заң шығарушы органдармен тағайындаудың орнына сенаторларды халықтың тікелей дауысымен сайлауға мүмкіндік берді. Вудро Вильсон президент болған кезде тағы бір өзгеріс – филибюстерді жабық дауыс беру арқылы шектеу енгізілуі болды. Филибюстер республиканың алғашқы кезеңінде қолданылған, бірақ 19 ғасырдың көп бөлігінде сирек кездесетін. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста сауда кемелерін қаруландыруға қарсылық көрсетуге жауап ретінде шектелді. Сол кезде жұртшылық, Өкілдер палатасы, Сенаттың көп бөлігі және президент сауда кемелерін қаруландыруды қалаған, бірақ Уильям Дженнингс Брайан бастаған 20-ға жуық сенатор АҚШ кемелерін қарусыз қалдыруға күш салды. Вильсон бұл топты "еркіндікке бой алдырмайтын адамдар тобы" деп айыптады. Вильсон президенттігі кезінде Сенатта көпшілік көшбасшысы лауазымы да құрылды. Осыған дейін Сенаттың басшысы әдетте комитет төрағасы немесе Дэниел Вебстер мен Нельсон Олдрич сияқты сөзді шешендікпен қолданатын, тәжірибелі немесе бай адам болған. Алайда, жаңа ресми басшылық құрылымына қарамастан, Сенат көшбасшысының бастапқыда төрағалық етушінің танысуынан басқа ешқандай билігі болған жоқ. Демократтар солтүстік либералдық және оңтүстік консервативтік топтарға бөлінгендіктен, Демократиялық көшбасшының билігі оның лауазымына сәйкес келмеді. Ребекка Фелтон 1922 жылдың 21 қарашасында Джорджия штатының сенаторы болып ант берді және бір күн қызмет етті; ол Сенатта қызмет еткен алғашқы әйел болды. 1923 жылдан 1937 жылға дейін Демократиялық партияның жетекшісі болған Арканзас штатының сенаторы Джозеф Т. Робинсон, демократтарды басқарудың орнына, президенттің мүддесі үшін Сенатпен жұмыс істеуді өз міндеті деп санады, президент кім болғанына қарамастан. Кулидж бен Гувер президент болған кезде ол оларға республикалық заңнаманы қабылдауға көмектесті. Робинсон "Масл-Шолс" мемлекеттік кәсіпорнының жұмысын тоқтатуға, "Гувер тарифін" қабылдауға көмектесті және Сенаттың "Энергия тресті" бойынша тергеуін тоқтатып тастады. Гувер фермерлерге арналған құрғақшылықтан көмек көрсету бағдарламасын ұсынғанда Робинсон өз ұстанымын өзгертті. Албен Баркли Робинсонның осы қадамын "ақылды заң шығарушы орган жасауы мүмкін ең ұятты көрініс" деп атады. Франклин Рузвельт президент болған кезде Робинсон жаңа президентті Кулидж бен Гуверге қарағандай адалдықпен қолдады. Робинсон жүз күн ішіндегі заң жобаларын соншалықты жылдам қабылдады, тіпті Уилл Роджерс: "Конгресс енді заң қабылдамайды, олар заң жобаларының қасынан ғана өтеді" деп әзілдеді. 1932 жылы Арканзас штатының сенаторы Хэтти Каравей Сенатқа сайланған алғашқы әйел болды. 1937 жылы Сенат Рузвельттің "сотты кеңейту" жоспарына қарсы шығып, дефицитті азайтуға шақырды.

1945 жылдан бастап

1950 жылдардың басындағы Сенаттағы ең әйгілі оқиға – Висконсин сенаторы Джозеф Маккартидің коммунист деп күдіктелгендерге қатысты жүргізген тергеулері болды. Ұзақ жылдар бойы сөзсіз билік құрғаннан кейін, Маккарти өзінің айыптауларын дәлелдей алмағандықтан беделінен түсті, ал айыптаулар одан да күрделене түсті, тіпті АҚШ Армиясының жетекшілеріне де күмән келтірді. 1954 жылы Сенат Маккартиді кінәлады. Сенаттың алғашқы тарихында көпшілік көшбасшысының ресми өкілеттіктері шектеулі болды. Бірақ 1937 жылы көпшілік көшбасшысына сөз беруде басымдық беретін ереже жасалды. Осы ережемен бірге Сенаттағы көпшілік көшбасшысы талқылауға қойылатын заң жобаларының күн тәртібін анықтауда үлкен бақылауға ие болды. Линдон Бейнс Джонсон Сенатта жетекші болып тұрған кезеңде, көшбасшы комитеттерге мүшелерді тағайындау құқығына ие болды. 1971 жылы сенатор Джейкоб К. Джавиц Паулет Деселлді Сенаттың алғашқы әйел жетекшісі ретінде тағайындады. 2009 жылы Кэти Альварес Сенаттың алғашқы әйел заң шығару жұмыскері атанды.

Ескертпелерге сілтеме

108-ші Конгресс, 2-ші сессия → Сенат құжаты 108–222 ; ; ;
1-том: Билікке жол (1982) (1-басылым). ; ; 2-том: Өрлеу жолдары (1990) (1-басылым). ; ; 3-том: Сенат шебері (2002) (1-басылым). ; ; ; 4-том: Биліктің табысуы (2013) (1-басылым). ; ; ; (толық жиынтық және тек 4-том); (4-том). ; ; ;
(автор Кеннесоу мемлекеттік университетінен). → Джонсон АҚШ Капитолийлік жас парламентшілер мектебінде оқыды (11-сыныпқа дейін); Маккинли технологиялық жоғары мектебін бітірді (1974); Корнелл (B. S.; 1978); Боуи мемлекеттік университеті (M. S.).

Институционалдық зерттеулер

Брэйди, Дэвид В. және Мэтью Д. МакКаббинс, редакторлар. Конгресстегі партия, процесс және саяси өзгерістер: Конгресс тарихының жаңа көзқарастары (2002)
Купер, Джон Милтон, Jr. Әлемнің жүрегін бұзу: Вудро Вильсон және Ұлттар Лигасы үшін күрес. (Кембридж университеті Баспасөз, 2001).
Фейнман, Рональд Л. Прогрессивизмнің құлдырауы: батыс республикалық сенаторлар және Жаңа мәміле (Джонс Хопкинс университетінің баспасы, 1981)
Фельдман, Гейб. "Сенатордың өлімі: 20 ғасырдағы АҚШ сенаторларының өмір сүру ұзақтығы және өлім себептері". Американдық қоғамдық денсаулық журналы 93.5 (2003): 771–771. Онлайн.
Финли, Кит М. Түсті кешіктіру: Оңтүстік сенаторлар және азаматтық құқықтармен күрес, 1938–1965 (LSU Press, 2008).
Гудвин, Джордж. "Конгрестегі қызмет мерзімі жүйесі". Американдық саяси ғылымдар журналы 53.2 (1959): 412–436.
Гулд, Льюис Л. Ең эксклюзивті клуб: Заманауи АҚШ Сенатының тарихы (2005) – ғалым Хармон, Ф. Мартиннің соңғы толыққанды тарихы.
Хармон, Ф. Мартин. Президенттер мен сенаторлар: Американы қалыптастырған қақтығыстар мен бәсекелестік (2021) үзінді.
Эрнон, Джозеф Мартин. Мінездегі профильдер: АҚШ Сенатындағы өршілдік және батырлық, 1789–1990 (Sharpe, 1997).
Хойбек, Ч. Х. Бұқаралық демократияға жол: Бастапқы ниет және он жетінші түзету. (Transaction Books, 1995).
Хант, Ричард. (1998). "Конгресс жазбаларын сыныпта пайдалану", OAH тарих журналы, 12 (жаз): 34–37.
Джонсон, Роберт Дэвид. Бейбітшіл прогрессивистер және американдық сыртқы қатынастар. (Гарвард университеті Баспасөз, 1995). 1920-1930 жылдарда.
Когер, Грегори. "Сенаттағы партиялық үкімет және көнегелік реформа, 1918–1925". Саясат журналы 68.3 (2006): 708–719.
Мальсбергер, Джон В. Обструкциядан қалыптылыққа: Сенат консерватизмінің өзгеруі, 1938–1952. (Susquehanna университеті Баспасөз, 2000).
Паулос, Майкл Харольд және Конден Смит Хансен. Рид Смут тыңдаулары: Мормон сенаторының тергеуі және американ дінінің өзгеруі (2022) – алғашқы мормон сенаторы.
Ричи, Дональд А. Пресс-галерея: Конгресс және Вашингтон тілшілері. (Гарвард UP, 1991).
Ричи, Дональд А. АҚШ Конгресі: Студенттерге арналған анықтамалық (Oxford UP, 2001).
Ричи, Дональд А. Вашингтондан хабарлау: Вашингтон баспасөз корпусының тарихы (Oxford UP, 2005).
Ротман, Дэвид Дж. Саясат және билік; АҚШ Сенаты, 1869–1901 (Гарвард UP, 1966) – толыққанды ғылыми тарих. Онлайн.
Свифт, Элейн К. Американдық Сенаттың жасалуы: Конгрестегі қайта құрушы өзгерістер, 1787–1841. Мичиган университеті Баспасөз, 1996.
Вирлс, Дэниел және Вирлс, Стивен. АҚШ Сенатының ойлап табуы (Джонс Хопкинс UP, 2004) үзінді.
Зелизер, Джулиан Э. Капитолий төбесінде: Конгрессті реформалау күресі және оның салдары, 1948–2000 (2006) Онлайн.