Уильям Хей Макнагтен: Үндістандағы британдық шенеунік және Ауған соғысы трагедиясы

Кіріспе

Британдық мемлекеттік қызметкер (1793–1841)

Сэр Уильям Хей Макнагтен, 1-ші баронет (24 тамыз 1793 – 23 желтоқсан 1841), Үндістандағы британдық мемлекеттік қызметкер және Бірінші ағылшын-афған соғысында маңызды рөл атқарған тұлға.

Өмір

Уильям – Мадрас пен Калькуттаның жоғары соттарының судьясы, баронет сэр Фрэнсис Макнагтеннің екінші ұлы. 1809 жылы Мадрасқа кадет ретінде келді, бірақ 1816 жылы Бенгалия азаматтық қызметіне қабылданды. Ол тілдерге қабілетті екенін көрсетіп, индуист және ислам құқығы туралы бірнеше еңбектер жариялады. Оның саяси мансабы 1830 жылы лорд Уильям Бентинктің хатшысы болып жұмыс істеуден басталды. 1837 жылы ол генерал-губернатор лорд Оклендтің ең сенімді кеңесшілерінің біріне айналды. Макнагтен Шах Шужаны Дост Махмұд ханға қарсы қолдау көрсету саясатына тікелей қатысты, ол Кабулдың билеуші әмірі еді. 1840 жылы баронет атағын алды, ал қайтыс болғанға төрт ай бұрын Бомбей губернаторы лауазымына ұсынылды. Кабулдағы саяси агент ретінде ол әскери билікпен, содан кейін өзінің бағыныштысы сэр Александр Бернспен қақтығысқа түсті. Макнагтен ауған басшыларын ірі жәрдемақылармен ынталандыруға тырысты, бірақ Үндістан қазынасының шығындары артып, жәрдемақылар қысқартылғанда, бұл ағылшындар мен ауғандар арасындағы қарым-қатынастың күрт нашарлауына себеп болды. Бернс 1841 жылдың 2 қарашасында қаза табады. Қартайған генерал Уильям Эльфинстон басшылығымен, ол да атынан құлап жарақат алғаннан кейін, Кабулдағы британдық армия бассыз халыққа айналды. Макнагтен ауған басшыларымен және олармен тәуелсіз Дост Махмұдтың ұлы Вазир Акбар Ханмен келіссөздер жүргізу арқылы жағдайды түзетуге тырысты. 1841 жылдың 23 желтоқсанында Кабулдан тыс жерде Вазир Акбар Ханмен болған кездесуде Макнагтен достық пен ниеттің белгісі ретінде Вазир Акбар Ханға әдемі бір жұп тапанша сыйлады. Бірақ Вазир Акбар Хан сол жерде Макнагтенді өлтірді. Оның қазасының нақты жағдайы белгісіз. Вазир Акбар Хан Макнагтенді дәл сол тапаншаның бірімен өлтірген болуы мүмкін, немесе Макнагтен тұтқындалғаннан кейін қарсылық көрсеткендіктен, ол қашып кетеді деп қорқып, өлтірілген болуы мүмкін. Бірінші нұсқаның шындыққа жақын болуы ықтимал. Британдық армияның Кабулдан кетуі ауғандар арасында үлгілі оқиғаға айналды, содан кейін Кабулдан апатты шегініс және Хурд Кабул өткелінде Эльфинстон армиясының қырғыны болды. Осы қасіретті оқиға Макнагтеннің отаршылдық дипломатия мәселелерін шешуге қабілеттілігіне күмән тудырды.

William was the second son of Sir Francis Macnaghten, Baronet, judge of the supreme courts of Madras and Calcutta, and was educated at Charterhouse. He went to Madras as a cadet in 1809, but in 1816 joined the Bengal Civil Service. He displayed a talent for languages and published several treatises on Hindu and Islamic law. His political career began in 1830 as secretary to Lord William Bentinck; and, in 1837, he became one of the most trusted advisers of the governor general, Lord Auckland, with whose policy of supporting Shah Shujah against Dost Mahommed Khan, the reigning Amir of Kabul, Macnaghten became closely identified. He was created a baronet in 1840, and four months before his death was nominated to the governorship of Bombay. As a political agent at Kabul, he came into conflict with the military authorities and subsequently with his subordinate Sir Alexander Burnes. Macnaghten attempted to placate the Afghan chiefs with heavy subsidies, but when the drain on the Indian exchequer became too great, and the allowances were reduced, this policy precipitated a disastrous collapse in relations between the British and Afghans. Burnes was murdered on 2 November 1841; and under the elderly General William Elphinstone, who was also injured in a bad fall from his horse, the British army in Kabul degenerated into a leaderless mob. Macnaghten tried to save the situation by negotiating with the Afghan chiefs and, independently of them, with Dost Mahammad's son, Wazir Akbar Khan. At a meeting with Wazir Akbar Khan outside Kabul on 23 December 1841, Macnaghten presented Wazir Akbar Khan with a fine pair of pistols as a gesture of friendship and good faith. However, Wazir Akbar Khan murdered Macnaghten on the spot. The exact circumstances of his death are unclear. Wazir Akbar Khan may have killed Macnaghten with one of the very pistols that he had just been gifted by Macnaghten, or Macnaghten may have been killed because he was resisting after being captured and it was feared he would break free. The former account is more likely to be true. The eviction of the British army soon became an inspirational story among the Afghans, with the disastrous retreat from Kabul and the Massacre of Elphinstone's army in the Khurd Kabul Pass following. The entire calamitous episode cast the gravest doubt on Macnaghten's capacity for dealing with the problems of colonial diplomacy.

Шығармалары

Макнагтен "Мың бір түн" әңгімелерінің маңызды басылымдарының бірін, Калькутта II басылымын жариялады.

Көркем шығармалар

Макнагтен Флэшмен қағаздарының бірінші томында пайда болады, амбициялы, мақтаншыл және мегаломан ретінде бейнеленеді. Ол сондай-ақ Г. А. Хентидің "Герат пен Кабулға" кітабында да кездеседі. Ол батыл адам ретінде көрсетілген, бірақ Ауғанстан саясатынан хабары жоқ. Хенти лорд Оклендті, Үндістанның генерал-губернаторын, Шужаны таққа отырғызуға көндірудегі жауапкершілікті толығымен оның үстіне жүктейді.