Үнді діндеріндегі рухани тапастың түрлері

Кіріспе

Табас (санскрит: तपस्, романша: tapas) – үнді діндеріндегі әртүрлі қатал рухани медитация практикалары. Джайнизмде ол аскетизмді (қаттылық, денеге жасалатын қиындықтар); буддизмде медитация және өзін-өзі тәрбиелеуді қоса алған рухани тәжірибелерді білдіреді. Белгілі бір жағдайларда бұл термин тәубе, ізгі амал, сондай-ақ терең медитацияны да білдіруі мүмкін.

Этимологиясы мен мағынасы

Тапас – тапас (तप्) түбірінен шыққан, «жылу беру, жылу шығару, жарқырау, күйдіру» мағынасын білдіреді. Бұл термин «өткен карманы жою» және өзін-өзі босату үшін «азап шегу, денеге қиындық тудыру, тәуекел ету» мағынасын да алады. Оның тұжырымдық бастауы құстардың, мысалы тауықтың, жұмыртқаларын күтудегі табиғи күтімге, аналық жылуға және физикалық «жайылуына» байланысты – бұл процесс ұрықтану мен туу үшін өте маңызды. Веда ғалымдары ана табиғаттың мысалын пайдаланып, осы ұғымды білімнің тууы мен рухани жаңаруға дейін кеңейтті. Тапас туралы алғашқы сілтемелер мен тапа түбірінен жасалған сөздерді көптеген ежелгі индуистік кітаптарда табуға болады, оның ішінде Ŗig Veda (10.154.5), Shatapatha Brahmana (5.3–5.17) және Atharva Veda (4.34.1, 6.61.1, 11.1.26). Бұл мәтіндерде тапас – рухани біліммен сусындаған ришилердің, ақымақтардың рухани тууына әкелген процесс ретінде сипатталады. Jāiminiya Upanisad Brāhmaņa бойынша, өмір жыныстық қызудан басталатын тапас арқылы жалғасады және ұрпақ жасайды. Санскриттегі tapasyā (орталық род), сөзбе-сөз «жылудан туған», – мақсатқа жету үшін жасалатын жеке тәртіп пен арпалысты білдіреді. Тапаспен айналысатын адам – тапасвин. Индуизмдегі от құдайы Агни, яджня және хома сияқты индуистік көптеген рәсімдерде орталық рөлде. Агни – жылудың, жыныстық энергияның және инкубацияның белгісі; Агни – ұлы тапасвин саналады. Тапасви сөзі еркек аскет немесе медитаторды, ал тапасвини – әйелді білдіреді.

Буддизм

Өзінің ағартушылығына жетуден бұрын Будда басқа Шрамана діндерінде (Джайнизм) кездесетін типтегі аскетизмді (өзін-өзі жазалауды) сынады, және бұл Тапас (тибет: dka' thub, қытай: kuxing, жапон: kugyo, корей: kohaeng) деп аталады. Ағартушылықтан кейін буддалық ілімдер Орта жол және Асыл сегіз жол аскетикалық тәжірибелерді қамтымайды. Бұл аскетикалық Тапас тәжірибесі джайнизмнің Уттараджайяна сияқты мәтіндерімен де расталады. Буддистік ғалым Дхармакирти джайналық тәсілді босану құралы ретінде қатты сынға алады, ал джайнизмнің көптеген ғалымдары өз кезегінде Дхармакиртидің пікірін және талдауын қатты сынға алып, олардың аскетикалық Тапасқа деген көзқарасының орынды екендігін түсіндіреді. Тайландтың Тхеравада дәстүрінде 12 ғасырда Тхудонг деп аталатын монастырь тәжірибесі пайда болды, онда монахтар аскетикалық саяхаттаушылар болып, орман немесе крематорийде тұрып, қатаң тәжірибелер жасады. Бұл аскетикалық буддалық монахтар Мьянмада да кездеседі, және Таиландтағыдай, олар буддизмнің өз нұсқасын ұстанады, буддизмдегі монастырлардың иерархиялық құрылымына қарсы тұрады. Мәтіндік деректер бойынша, аскетикалық Тапас тәжірибесі б.з.д. 3 ғасырда Шри-Ланкадағы будда дәстүрінің бір бөлігі болған, және бұл дәстүр орта ғасырларға дейін сангха стиліндегі монастырь дәстүрімен қатар жалғасты. Махаяна дәстүрінде эзотерикалық және мистикалық мағыналары бар аскетизм, жапон буддизмінің Тендай және Шингон мектептеріндегідей, қабылданған практикаға айналды. Басқа жерлерде, негізгі буддизмде, уақыт өте келе Тапас сөзінің мағынасы өзгерді, онда аскетикалық жазалаудан бас тартылып, Тапас медитативтік және рухани тәжірибелерді білдірді. Ричард Гомбричтің айтуынша, Тапас сөзі буддалық әдебиеттерде жиі кездеседі, бірақ ол "аскетизмді немесе өзін-өзі жазалауды" білдірмейді. Бейли мен Маббеттің айтуынша, бұл буддалық идеялар брахманизм (Веда) дәстүріндегі идеяларға ұқсас, онда Тапас, Йога, медитация және гнозис (білім) ұғымдары өте көп, бірақ Тапас термині Үнді діндерінің ішкі "мистикалық жылу" тақырыптарымен байланысты.

Before he reached his enlightenment, the Buddha tried asceticism (self mortification) of the type found in other Śramaṇa religions (Jainism), and this is referred to as Tapas (Tibetan: dka' thub, Chinese: kuxing, Japanese: kugyo, Korean: kohaeng). Post enlightenment, the Buddhist doctrines of the Middle Way and Noble Eightfold Path did not include ascetic practices. These ascetic Tapas practices is also confirmed by Jainism texts such as Uttarajjhyayana. The Buddhist scholar Dharmakirti strongly criticizes the Jaina practice of Tapas as a means of liberation, while many Jainism scholars have in turn strongly criticized Dharmakirti opinion and analysis, explaining why their approach to ascetic Tapas is appropriate. In the Theravada tradition of Thailand, a monastic practice emerged in the 12th century who did Tapas as ascetic wandering and forest or crematory dwelling monks, with austere practices, and these came to be known as Thudong. These ascetic Buddhist monks are also found in Myanmar, and as in Thailand, they are known to pursue their own version of Buddhism, resisting the hierarchical institutionalized sangha structure of monasteries in Buddhism. Textual evidence suggests that asceticTapas practices were a part of the Buddhist tradition in Sri Lanka by the 3rd century BCE, and this tradition continued through the medieval era in parallel to sangha style monastic tradition. In the Mahayana tradition, asceticism with esoteric and mystical meanings became an accepted practice, such as in the Tendai and Shingon schools of Japanese Buddhism. Elsewhere, in mainstream Buddhism, over time the meaning of the word Tapas evolved, wherein ascetic penance was forsaken, and Tapas meant meditative and spiritual practices. The word Tapas appears extensively in Buddhist literature where, states Richard Gombrich, it does not mean "asceticism or mortification". According to Bailey and Mabbett, these Buddhist ideas are similar to those found in the Brahmanical (Vedic) tradition, wherein there is a great deal of overlap in the concepts of Tapas, Yoga, meditation and gnosis (knowledge), yet the term Tapas is rooted in the inner "mystic heat" themes of the Indian religions.

Тарих

Тапас туралы ең алғашқы айтылымдар Ведалық мәтіндерде кездеседі. Атхарва Веданың 11.5.3-аятында ұстазының қамқорлығындағы шәкірттің рухани жаңаруы ананың құрсағындағы баланың биологиялық дүниеге келу процесімен салыстырылады. Тапас туралы мәліметтер Упанишадтарда да бар. Мысалы, Чандогья Упанишада, құдайлар мен жұбыншыларға ритуалдық құрбандықтар шалушылар рухани жолда сәтсіздікке ұшырайды, ал тапас пен өзін-өзі зерделеумен айналысатындар табысқа жетеді дейді. Мундака Упанишада да тапастың рухани білім мен түсініктің кілті екенін баса көрсетеді: ежелгі жазбаларда медитация мен анық білімге қол жеткізу өзін-өзі тану үшін қажетті деп жазылған. Ади Шанкараның мәтіндерінде тапас маңызды болғанымен, рухани тәжірибе үшін жеткілікті емес екені айтылады. Кейінгі индуист ғалымдары «жалған аскет» туралы пікірталас тудырады, олар Брахманның мәнін ойламай, тек тапас амалдарын орындайды. Уолтер Каелбердің сөзіне сүйенсек, ежелгі санскрит мәтіндерінің кейбір аудармаларында тапас қатаңдық пен аскетизм ретінде түсіндіріледі, бірақ бұл көбінесе жеткіліксіз, себебі ол өмірдің пайда болуын күшейтуге қажетті жыныстық қызу немесе жылулық сияқты мағынаны жеткізе алмайды. Аскеттік тәсілдер, күш-жігер, шаршау және өзінен бас тарту сияқты ұғымдардың ежелгі жылу, ойшау және ішкі берілгендік идеясымен байланыстырылуы, ананың баласын күтуде және дүниеге әкелудегі еңбегінен туындаған. Санскрит мәтіндерінде «жұмыртқадан жарылу» тұжырымы кейінгі ғасырларда жазылған шығармаларда «күту» немесе «инкубация» деп ауыстырылған. Хиндуизмнің махаббат, құштарлық, сезімталдық, азғыру және жыныстық қатынасқа арналған көне әдебиетінде тапас сөзінің түбірі жиі қолданылады. Мысалы, Атхарва Ведада ер адамның махаббатын жеңгісі келетін әйелге арналған мантрада: «Махаббаттың күйдіретін құштарлығы, құштарлық, құштарлық, құдайлардың өмір суына құйған нәрсесі, мен саған (там те тапами) Варуна заңымен жағамын». Ықылым (кама) жыныстық қатынасқа итермелейтін сезімдер мен ішкі энергияны түсіндіру үшін тапас тұжырымымен байланыстырылады. Агнияяна, Сатапатха Брахмана және басқа да көне мәтіндер тапас сөзінің түбірін эмоцияларды, биологиялық кезеңдерді және ананың баланың тууына дейінгі күш-жігерін бейнелеу үшін пайдаланады. Тапас сөзінің екі мағынасы да түрлі индуист мәтіндерінде кездеседі. Кейбір көне мәтіндерде тапас басқа үнді діндеріне ұқсас аскетикалық тәжірибелерді білдіреді, ал Бхагавад Гита мен индуизмнің йога мектебінде бұл термин буддизмге ұқсас мағынада өзін-өзі жетілдіру және ізгілікпен өмір сүруді білдіреді. Пураналарда және индуизмнің Құдайлар дәстүрінің мәтіндерінде бұл термин ерекше ішкі күштерді сыйлайтын, өзін-өзі қатаң тәртіпке салумен байланысты құлшынысқа тең. Қазіргі уақытта қиындықтарға толы және табандылықты талап ететін кез келген амал, мысалы, Врата кезінде ораза ұстау, тапас деп аталады.

The earliest mention of Tapas is in the Vedic texts. Atharva Veda verse 11.5.3 compares the process of spiritual rebirth of a student in care of his or her teacher, with the gestation process during the biological birth of a baby in a mother's womb. Tapas is also found in the Upanishads. The Chāndogya Upaniṣad, for example, suggests that those who engage in ritualistic offerings to gods and priests will fail in their spiritual practice while those who engage in tapas and self examination will succeed. The Mundaka Upaniṣad also emphasizes the importance of Tapas as a means to attain spiritual knowledge and realization:

Meditation and achievement of lucid knowledge is declared essential to self realization in ancient scriptures. Texts by Adi Sankara suggests Tapas is important, but not sufficient for spiritual practice. Later Hindu scholars introduce a discussion of ‘false ascetic’, as one who go through the mechanics of tapas, without meditating on the nature of Brahman. and the Upanishads. According to Walter Kaelber, in certain translations of ancient Sanskrit documents Tapas is interpreted as austerities and asceticism; however, this is frequently inadequate because it fails to reflect the context implied, which is of sexual heat or warmth that incubates the birth of life. The idea of linking austerity, exertion, fatigue and self renunciation to the ancient idea of heat, brooding and inner devotion, comes from the observed labor every mother puts in caring for its embryo and delivering her baby, regardless of the life form. The concept and reference to 'egg hatching' is replaced in Sanskrit texts written in later centuries, with simply 'brooding' or 'incubation'. In ancient literature of Hinduism dedicated to love, desire, lust, seduction and sex, the root of the word Tapas is commonly used. For example, in Atharva Veda, a mantra recommended for a woman who wishes to win or compel a man's love is, 'Love's consuming longing, this passion this yearning, which the gods have poured, into the waters of life, I kindle for thee (tam te tapāmi), by the law of Varuna.' Desire (kāma) is homologized with the concept of Tapas, to explain the feelings and inner energy that leads to sexual intercourse. Agnicayana, Satapatha Brahmana and other ancient texts similarly use the root of the word Tapas to symbolize emotions, biological stages and a mother's effort from conception to the birth of a baby. Both meanings of Tapas are found in various Hindu texts. In some ancient texts, Tapas has the sense of ascetic mortification in a sense similar to other Indian religions, while in the Bhagavad Gita and the Yoga school of Hinduism, the term means self training and virtuous living in a sense similar to Buddhism. In the Puranas and the texts of the goddess tradition of Hinduism, the term is equivalent to a devotion with intense self discipline, believed to yield special inner powers. In contemporary usage, any practice that includes hardship and requires perseverance – such as fasting during Vrata – is called Tapas.

Йога және брахмачарья

Патанджали өзінің «Йога Сутрасында» тапасты ниямалардың (әдепті іс-әрекеттердің) бірі ретінде тізімдейді және оны 2.32, 2.43 және 4.1 сияқты бірнеше бөлімдерде сипаттайды. Бенджамин Смиттің айтуынша, Патанджали мәтінінде және басқа да индуистік йогалық мәтіндердегі тапас – «лақтың азайту арқылы дене мен мүшелерді жетілдіру құралы» және йогтың жетілуді іздеуі үшін негіз болып табылады. Аштанга йогасының яма, нияма, асана және пранаямалары тапасқа жатады. Индуист дәстүрінде тапас – брахмачарья деп аталатын өмірдің бір кезеңінің бөлігі болып табылады. Веда әдебиеті дикшаның (білім саласында студенттің дамуы) тапас талап ететінін көрсетеді, ал тапас брахмачарья күйімен мүмкін болады. Бұл күйге кейде врата (ораза, тағамдық құрбандық), шрам (әлеуметтік қайырымдылық, кірістен құрбандық), үнсіздік (сөзден құрбандық) және аскетизм (қанағаттанбайтын қарапайым өмір, жайлылықтан құрбандық) сияқты тапастар кіреді. Осылайша, рухани жаңару және дикша процесінде брахмачари сақтайтын тапас үндемеу, ораза ұстау, жекелену, пәк болу және басқа да іс-әрекеттерді қамтиды. Тапас мақсаты – брахмачаридің медитацияға, шындықты бағалауға, ойлануға және рухани жаңаруға көмектесу.

Джайнизм

Тапас – джайнизмнің орталық ұғымы. Ол өткен карманы жою және жаңа карманың пайда болуын тоқтату үшін, сондай-ақ сиддхаға (өзін-өзі босатуға) жету мақсатында денеге жасалатын қиындықтар, тәухид және аскетизм сияқты рухани тәжірибелерді білдіреді. Тапас тәжірибелерінің егжей-тегжейі джайнизмнің әртүрлі дәстүрлерінде әртүрлі болады. Сыртқы Тапасқа ораза ұстау, басқа адамдар немесе жануарлар келтірген қиындықтарға төзімділік, жалаңаш немесе жартылай жалаңаш күйде болу, ешқандай мүліксіз, баспанасыз, ештеңеден сескенбей және ешкімге зиян келтірмей жалғыз серуендеу кіреді. Джайнизмдегі ішкі және сыртқы аскетизм тізімі мәтін мен дәстүрге байланысты өзгереді, Таттвартха Сутрасы, Уттардхаяна Сутрасы және Бхагавати Сутрасы былай деп көрсетеді:

Бахья Тапас (сыртқы аскетизм): ораза, шектеулер, қайыр сұраудағы қарапайымдық, дәмді тағамдардан бас тарту, өзін-өзі қиын жағдайға салу, әлемнен уақытша шығу. Абхиантара Тапас (ішкі аскетизм): тәухид, үлкендерге құрмет көрсету, басқаларға қызмет ету, оқу, медитация, ойда дененің жоқтығын сезіну. Джайнизмде Тапас – құштарлықты бақылау және өзін-өзі тазарту нысаны. 24-ші Тиртханкара Махавира он екі жыл бойы аскетизм Тапасын өтеді, содан кейін Кевала Джнянаға (босатушы ең жоғарғы білімге) жетеді.

Аживикалар

Аживика – біздің заманымыздың 13-шы ғасырына дейін сақталған, бірақ содан кейін жойылған тағы бір ежелгі үнді діні. Артур Башамның айтуынша, аживикалар көпшілік алдында ең қатаң аскетикалық тәжірибелерді ұстанған. Олар ешбір нәрсеге зиян келтірмеуге және тірі жанда немесе затта қандай да бір ауыртпалық тудырмауға сенгендіктен, қоқыс, қалдықтар жеп, орман, таулар немесе усақ-түйек үңгірлерге барып, қатаң өмір сүрген. Буддалық канондық мәтіндердің бірі – «Нангутта Джатака» аживикалардың өздерінің Тапасының бір бөлігі ретінде қатаң аскетикалық тәжірибелерді, оның ішінде тікен төсегінде ұйықтау және өзін-өзі қиын жағдайға салудың басқа да түрлерін орындағанын айтады. Джайнизмнің «Стананга Сутра» мәтінінде аживикалар өздерінің Тапас тәжірибесінің бір бөлігі ретінде қатаң жазалаулар мен өзін-өзі қиын жағдайға салуды орындағандығы туралы мәлімдеме бар. Аживикалардың аскетикалық тәжірибелері туралы айтылымдар қытай және жапон будда әдебиеттерінде де кездеседі, онда олар Ашибика деп жазылады. Аживикалар буддизм мен джайнизм сияқты Шрамана дінінің өкілдері болды және олар бір-бірімен бәсекелесті. Аживика мәтіндерінің көп бөлігі сақталмаған. Аживикалардың Тапас тәжірибелері, сондай-ақ олар туралы басқа да ақпараттар көбінесе буддалық және джайнистік мәтіндерден алынған; ғалымдар оларда аживикалар туралы сипаттама әділ және толық берілгеніне, әлдеме бұл poleмикалық бұрмалаулар ма деп күмәнданады.

Қазіргі тәжірибе

Қазіргі заманғы тәжірибешілер Тапас медитациясын және дінтануды Үндістанның ашрамдарында оқып-үйренеді.