Кіріспе

1976 жылғы Брайан Де Пальманың фильмі

«Жынға салу» – Брайан Де Пальманың режиссерлік жұмысымен түсірілген 1976 жылғы американдық нео-нуар психологиялық триллері. Басты рөлдерде Клифф Робертсон, Женевиев Бюжоль және Джон Литгоу ойнаған. Сценарийді Пол Шредер Де Пальма мен Шредердің әңгімесі негізінде жазды. Бернард Херман 1975 жылы қайтыс болғанға дейін фильмнің саундтрегін жасады. Оқиғаның негізінде Нью-Орлеан қаласындағы белгілі бизнесмен әйелі мен қызының қаштарылып кеткенінен кейін мазасыздыққа түседі. Бірнеше жыл өткен соң ол ұзақ уақыттан бері қайтыс болған әйеліне ұқсас жас әйелге ғашық болады. Де Пальма да, Шредер де Альфред Хичкоктің «Алдамшы» (1958) фильмін «Жынға салудың» сюжеттік және тақырыптық мәселелеріне басты шабыт берген туынды деп атады. Шредердің сценарийін түсіру алдында Де Пальма кеңінен өңдеп, қысқартты, бұл сценарий авторын фильмнің келесі өндірісі мен көрсетіліміне қызығушылық танытпауына себеп болды. 1975 жылы аяқталған фильмнің тарату құқығын «Колумбия Пикчерс» сатып алды, бірақ сюжеттің ықпалды аспектілерін азайту үшін шағын өзгерістер енгізуді талап етті. 1976 жылдың соңында көрсетілген бұл фильм Де Пальманың алғашқы табысты кассалық жинағына айналды және сыншылардың аралас пікірлерін алды. Сюжет: 1959 жылы Нью-Орлеанда жылжымайтын мүлік саласындағы кәсіпкер Майкл Кортлендтің өмірі жас әйелі Элизабет пен кішкентай қызы Эмидің қаштарылып кеткенінен бұзылады. Полиция оған талап етілген құнның орнына, ұрлаушыларға долларға кесілген қарапайым қағаздан жасалған портфель беруді ұсынады, себебі ұрлаушылар ақшамен қашудың орнына, қоршауға түскенде берілуі мүмкін. Кортленд бұл жоспарға келіседі, нәтижесінде машинамен қуу және ұрлаушылар мен құрбандардың қаза болуымен аяқталатын жарылыс орын алады. Кортленд отбасының өліміне өзін кінәлі деп санайды. Он алты жыл өткен соң, 1975 жылы Кортленд қайтыс болған әйеліне қатты құштар болады және Флоренциядағы (Италия) шіркеудің (Базилика ди Сан-Миниато-аль-Монте) көшірмесін салған ескерткішке жиі барады, олар осы жерде алғаш рет кездескен. Оның серіктесі Роберт ЛаСалл Кортлендті Флоренцияға жұмыс сапарына шақырады. Сол жерде ол шіркеуге қайтадан барады және қайтыс болған әйеліне ұқсайтын Сандра есімді жас әйелді кездестіреді. Кортленд Сандраға ғашық болып, оны Элизабеттің көшірмесіне айналдыруға тырысады. Кортленд Сандрамен бірге Нью-Орлеанға оралып, үйленеді. Үйлену тойының түнінде Сандра қаштарылып кетеді, ал ұрлаушылар 16 жыл бұрынғы ұрлаудың хатын көшіріп қалдырады. Бұл жолы Кортленд құн төлеуге шешім қабылдайды, бірақ ол өзін құрбан етуге дайын, шоттарынан және иеліктерінен үлкен сомаларды алып, жылжымайтын мүлік бизнесіне деген қызығушылығын ЛаСаллға береді. Бұл оны барлық нәрсені, соның ішінде алғашқы ұрлауды да ЛаСалл Кортлендтің үлесін бақылау үшін жоспарлаған деген ойға жетеді. Ақылдан безген Кортленд ЛаСаллді өлтіреді. Сандраның да бұл әрекетке қатысқанын білген ол оны өлтіру үшін әуежайға барады. Ұшаққа кірмес бұрын Сандраның Кортлендтің қызы Эми екені белгілі болады. Бастапқы ұрлаудан кейін ЛаСалл Эмидің аман қалғанын жасырып, оны Сандра деп атаған итальяндық тәрбиешімен бірге жасырын өмір сүргізеді. ЛаСалл жылдар бойы Сандраны Кортленд туралы алдап, оның оны жеткілікті жақсы көрмегендіктен құн төлемегеніне сендіреді. Кортлендке ғашық болған Сандра ұшақта өзін-өзі өлтіруге тырысады және мүгедек арбамен ұшақтан түседі. Кортленд оны көріп, қасына жүгіреді. Қауіпсіздік күзетшісі оны тоқтатуға тырысады, бірақ Кортленд қызметкерлерді ақшаға толы портфельмен шағып, оның мазмұнын төгіп жібереді. Сандра ұшып бара жатқан ақшаны көріп, тұрып: «Әке! Ақшаны әкелдіңіз!» дейді. Кортленд Сандраның кім екенін түсінеді, әкесі мен қызы құшақтасады. Рөлдерде: Клифф Робертсон – Майкл Кортленд рөлінде Женевиев Бюжоль – Элизабет Кортленд/Сандра Портинари рөлінде Джон Литгоу – Роберт ЛаСалл рөлінде Стокер Фонтелиу – Доктор Эллман рөлінде Стэнли Дж. Рейес – Инспектор Бри рөлінде Ванда Блэкман – Эми Кортленд рөлінде Ник Фрейгер – Фарбер рөлінде Дон Худ – Фергусон рөлінде Андреа Эстерхази – Д’Аннунцио рөлінде Дж. Патрик Макнамара – Ұрлаушы рөлінде Сильвия Кумба Уильямс – Қызметші рөлінде Реджис Кордикс – Жаңалықтарды оқушы рөлінде Өндіріс: Де Пальма мен Шредер Альфред Хичкоктің «Алдамшы» фильмінен шабыттанған сюжетті ойлап тапты. Шредердің «Дежа Ву» деп аталатын алғашқы сценарийі соңғы фильмнен әлдеқайда ұзын болған, соңы 10 жылға созылған. Де Пальма ақырында Шредердің сценарийін ұзақтығына байланысты түсіруге болмайтындықтан өңдеп, қысқартты, Шредер сұралған өзгерістерді жасаудан бас тартқаннан кейін. Де Пальманың сөзіне сүйенсек, «Пол Шредердің соңы тағы бір актінің жынға салуымен аяқталды. Мен оның тым күрделі екенін және ұстап тұра алмайтынын сезіндім, сондықтан оны қысқарттым». Фильмнің композиторы Бернард Херман түпкілікті соңның алынып тасталуына келісті, Де Пальмаға Шредердің нұсқасын оқығаннан кейін «Оны алып тастаңыз, ол ешқашан жұмыс істемейді» деді. Шредер Де Пальманың өңдеуіне көп жылдар бойы наразы болып, өзгеріс жасалғаннан кейін жобаға қызығушылығын жоғалтқанын мәлімдеді. Шредер «Түпкілікті үш бөлімді оқиға 1985 жылға дейін созылатын болатын. Сценарийдегі түпкілікті идея уақыттың қалыпты шектеулерін басып өтетін құштарлықты жазу болды». Де Пальма «Бұл Шредерді қатты ренжітті: ол мен оның шедеврларын қиып тастағанымды ойлады. Ол содан бері өзгерген жоқ». 2011 жылы Шредердің толық үш бөлімді сценарийі Arrow Video Blu-ray дискісінің бөлігі ретінде жарық көрді. Фильм аяқталғаннан кейін Бернард Херман оны өзінің музыкалық мансабындағы ең жақсы фильм деп санады. «Колумбия» компаниясының басшылары инцест тақырыбына алаңдады, әсіресе ол осылай романтикалық түрде бейнеленгендіктен. Нәтижесінде, Робертсон мен Бюжоль арасындағы маңызды сахнаға бірнеше шағын өзгерістер енгізілді, онда үйлену және үйленуден кейінгі сахналарға диссольвтер мен визуалды «толқындар» қосылды, осылайша олардың некесі тек түс көру екенін көрсетеді. Фильмнің монтажшысы Пол Хирш инцест тақырыбын жасыру туралы шешіммен келісті, «Мен бұл романтикалық мистирияға инцесттің араласуы қателік екенін ойладым, сондықтан мен Брайанға «Егер олар үйленбесе, Майкл үйленгенін түсінде көреді. Бізде Клифф Робертсонның ұйықтаған суреті бар. Біз оны пайдаланып, үйлену сахнасына кете аламыз» дедім. Міне, солай істедік. Бұл оның құштарлығының проекциясына айналды, нақты факт емес». «Де Пальма» құжаттық фильмінде режиссер Клифф Робертсонды таңдау фильмнің басты кемшілігі болғанын айтты. Де Пальма Робертсон кейіпкердің қайғысын ойнай алмайтынын және жиі түсірілім алаңында қиындықтар тудырғанын сезінді. Де Пальма Бюжолға ризашылық білдірді, оның рөлі қиын болғанын, бірақ оны керемет орындағанын, жобаға қажетті эмоционалдық резонанс бергенін айтты. Қабылдау: Фильм күтпеген қаржылық табысқа ие болды. «Колумбия» компаниясы фильмді тамыздың соңында, кинотеатрларға барушылардың ең аз болатын дәстүрлі «ит күндерінде» көрсетуге дейін шамамен бір жыл бойы сақтап тұрды. «Жынға салу» жеткілікті жағымды сынды алып, дистрибьюторға АҚШ және Канадада 4 миллион доллардан астам табыс әкелді. «Жынға салуға» алғашқы сыншылардың пікірі әртүрлі болды. Роджер Эберт «Брайан Де Пальманың «Жынға салуы» – асыра бағаланған мелодрама, және мен осыны ұнатамын. Мен мұндай фильмдерді ғана ұнатпаймын, оларды тамашалаймын. Кейде асыра бағаланған артықшылық өзінің сыйақысы болуы мүмкін. Егер «Жынға салу» аздап та ұтымды болғанда, қандай да бір жалықтыратын логикалық жазықтықта сезімді болғанда…» деп жазды.

Саундтрек

Бернард Херманның шығарған және дирижерлік еткен саундтрегі Music Box Records лейблінде қолжетімді. Бірінші дискіде "Фильм музыкасы", ал екінші дискіде "1976 жылғы түпнұсқа саундтрек альбомы" ұсынылған. "Толық фильм музыкасы" Прага қаласының оркестрі мен хорымен, Ник Рейн (Tadlow 2015) дирижерлігімен жазылды. Оған сессияның Blu-ray CD жазбасы қоса тіркелген.