Кіріспе

Американың түпкілікті тұрғындарының мифологиясы Хопи тайпасы ғасырлар бойы сақтап келген күрделі діни және мифологиялық дәстүрді қамтиды. Дегенмен, барлық хопилердің бірлескен сенімдерін нақты анықтау қиын. Көптеген басқа халықтардың ауызша дәстүрлері сияқты, хопи мифологиясы да әрқашан бірқалыпты айтылмайды, және әр хопи месасының, тіпті әрбір ауылының да бір әңгіменің өзіндік нұсқасы болуы мүмкін, бірақ «хопи мифтерінің түрлері бір-бірімен айқын ұқсастықтарды көрсетеді». Сондай-ақ, антропологтар мен этнографтар сияқты хопи емес адамдарға айтылған әңгімелер хопилердің нағыз сенімдерін көрсете ме, әлде хопилердің қасиетті білімдерін сақтап, қызығушылық танытқандарға айтылған әңгімелер ме екені де белгісіз. Фольклор зерттеушісі Харольд Курландердің айтуынша, «хопилер ритуалдық құпиялар немесе діни дәстүрлер деп есептелетін мәселелерді талқылауға құлшыныс танытпайды». Бұған қоса, хопилер өздерінің космологиясына жаңбыр жаудыру сияқты нақты қажеттіліктер үшін тиімділігі дәлелденген жаңа идеяларды қабылдауға әрқашан дайын болған. Хопилер еуропалықтармен 16 ғасырда белгілі бір байланысқа түскен, және кейбіреулер еуропалық христиандық дәстүрлердің хопи космологиясына бір кезде енген болуы мүмкін деп санайды. Шындығында, 1629 жылдан бастап бірнеше хопи ауылдарында испан миссиялары салынды және 1680 жылғы Пуэбло көтерілісіне дейін жұмыс істеді. Алайда, көтерілістен кейін, испандықтарды өз ауылдарынан толығымен шығарып тастаған Пуэбло халықтарының ішінде хопи ғана болды, ал ақ адамдармен тұрақты байланыс екі ғасырдан кейін ғана қайта жаңғырды. Сондықтан хопи месалары кем дегенде 20 ғасырдың басына дейін «өзгермеген» болып саналды, және хопи мифологиясының негізгі тақырыптарына еуропалықтың ықпалы шамалы болды деп болжауға болады.

Негізгі құдайлар

Хопилердің жаратылыс туралы әңгімелерінің көбісі Тава, күн рухы туралы. Тава – жаратушы, ол Токпелладан, яғни шексіз кеңістіктен «Бірінші әлемді» және оның алғашқы тұрғындарының жаратылысын жасады. Хопи аналары үшін жаңа туған балаларына күннің батасын тілеу дәстүрі бүгінге дейін сақталған. Басқа деректерде Тава немесе Тайова алдымен өзінің немере інісі деп атаған Сотукнангты жаратты және оны тоғыз ғаламды өзінің жоспарына сәйкес құруға жіберді. Сотукнанг сонымен қатар Пайдаланушы әйелді, яғни Өрмек әйелді де жаратты, ол жаратушының хабаршысы болды және құдай мен адамдар арасында делдалдық қызмет атқарды. Хопи жаратылысы туралы аңыздың кейбір нұсқаларында ол Сотукнангтың басшылығымен барлық тіршілікті жаратады. Ал басқа аңыздарда өмірді Батыс және Шығыс қатал әйелдері жаратқан, ал күн бұл процесті тек бақылап тұрған. Масауу (Maasaw, Mausauu), қаңқалы адам, Өлім рухы, Жер құдайы, Бесінші әлемнің қақпашысы және Оттың сақшысы. Ол сондай-ақ Жоғарғы Әлемнің, яғни Төртінші Әлемнің Иесі болды және жақсы адамдар Үшінші Әлемнің зұлымдығынан қашып, Төртінші Әлемнің уәдесіне ие болған кезде ол онда болды. Масауу қорқынышты бетперде киген ретінде сипатталады, бірақ Хопи арасындағы мифтердің әртүрлілігін көрсетеді, Масауу кейде бетпердесінің астында әдемі, зергерлік бұйымдармен безенген адам, ал кейде қанды, қорқынышты жаратылыс ретінде сипатталады. Оған игі қасиеттер де тән. Бір аңыз бойынша, Масауу Хопи халқын Орайбиде қоныстандырып, оларға жерді басқару құқығын берген. Сондай-ақ ол оларға Пахананың (төмендегі бөлімді қараңыз), яғни Жоғалған Ақ Бауырластың келуін күтуді тапсырды. Басқа маңызды құдайлар: екі соғыс құдайы, качиналар және алдамшы, койот. Жүгері Хопи халқының тіршілігі мен діні үшін өте маңызды. «Дәстүрлі хопилер үшін жүгері – басты байланыс. Оның мәні, физикалық, рухани және символдық тұрғыдан, олардың өмірін толыққанды қамтиды. Месалардың халқы үшін жүгері – азық, рәсімдік нысан, дұға құрбандығы, символ және өзіне-өзі сезінуге қабілетті тірі тіршілік. Жүгері – ананың ең шынайы мағынасы, себебі адамдар жүгеріден тамақ алады, ал жүгері олардың денесіне айналады, ана сүті баланың денесіне айналғандай».

Төрт әлем

Барри Прицкер былай деп жазады: "Хопи аңызына сәйкес, уақыт пен кеңістік пайда болғанда, күн рухы (Тава) бірінші әлемді жаратты, онда жәндіктей жаратылыстар үңгірлерде бақытсыз өмір сүрді. Тава оларды жақсарту үшін Өрмекші әже деп аталатын рухты төменгі әлемге жіберді. Өрмекші әже алғашқы жаратылыстарды Ұзақ сапарға алып, екінші әлемге жеткізді, онда олар қасқыр мен аюға айналды. Бірақ бұл жануарлар да бұрынғыларынан бақытты болмағандықтан, Тава жаңа үшінші әлемді жаратты және Өрмекші әжені қайтадан қасқырлар мен аюларды сол жерге жеткізуге жіберді. Олар келген кезде адамдар болып кеткен еді". Өрмекші әже оларға тоқу және қыштан ыдыс жасауды үйретті, ал бір құс оларға от жағу құралын әкелді. Ол тіпті Хопи су руының (Паткиняму) атының мағынасы "судағы мекенжай" немесе "қайық үй" екенін айтады. Дегенмен, ол Сипапу туралы әңгіме Валпиге негізделгенін және Хопилердің көпшілігі арасында қабылданғанын атап өтеді. Бұл рулар біраз уақыт бойы біріккен қауымдастық ретінде саяхаттайтын, бірақ сөзсіз келіспеушіліктер туындайтын, ру бөлініп, әр бөлігі өз жолымен кететін. Бірақ рулар саяхалағанда, олар көбінесе бірігіп үлкен топтар құратын, бірақ бұл қауымдастықтар таратылып, кейін басқа рулармен қайта құрылатын. Мұндай үйлесімді өмір сүру кезеңдері, одан кейін зұлымдық, дау-жанжал және бөліну Хопи мифологиясының маңызды бөлігі болып табылады. Бұл үрдіс бірінші әлемде басталып, тіпті соңғы тарихқа дейін жалғасуда. Көшіп-қону барысында әр Хопи руы жердің барлық бағыттағы ең шеткі нүктелеріне баруға тиіс еді. Солтүстікте қар мен мұздың жері болды, оны "Артқы есік" деп атады, бірақ ол Хопи үшін жабық болды. Алайда, Хопилердің айтуынша, басқа халықтар төртінші әлемге Артқы есік арқылы келген. "Артқы есік" Азия мен Солтүстік Американы байланыстырған Беринг мұхитының құрлық көпіріне сілтеме жасауы мүмкін. Хопилер өздерінің көшіп-қонуларында түрлі белгілермен басшылыққа алынды немесе Өрмекші әйелдің көмегіне ие болды. Ақырында Хопи рулары белгіленген көшіп-қонуларын аяқтап, Аризонаның солтүстік-шығысындағы қазіргі орналасқан жеріне жеткізілді. Хопи дәстүрлерінің көпшілігіне сәйкес, оларға осы жерді Масауу, Өлім рухы және Төртінші әлемнің Иесі сыйлаған."

Хопилердің қасиетті тақташалары

Хопи дәстүрі Хопи халқына түрлі құдайлар берген қасиетті тақташалар туралы айтады. Хопи мифологиясының көп бөлігі сияқты, тақташалардың қашан және дәл қандай жолмен берілгені туралы әңгімелер де әртүрлі. Ең маңыздысы От руының иелігінде болған және Пахананың қайтысымен байланысты делінеді. Бір деректе, От руының қарттары Пахана шығыстан келгенде өз халқы оны танымай қалуынан қаушады. Сондықтан ол тасқа адам бейнесін қоса алғанда, түрлі суреттер салды, содан кейін сол бейнесінің басы бар тас бөлігін сындырып алды. Бұл бөлік Паханаға берілді және оны өзімен бірге алып келуі бұйырылды, осылайша хопилер әйел немесе сиқыршының алдауынан сақтанады. Бұл – шындық, тастың бейнесі қара, ақ және сұр түсті, қара қауырсындары бар, және ол ойылмаған, көбірек тасқа сіңген сияға ұқсайды.

Качиналар

Хопилердің діни қоғамдарының бірі – кацина қоғамы. Барри Прицкердің сөзіне сәйкес, “тірілер мен өлгендер әлемі арасындағы тығыз байланысты көрсететін рухтар, тірілер елінде маңызды рөл атқарады. Олар бұлттармен және Флагстафтың солтүстігіндегі Сан-Франциско шыңдарында мекендейтін, кацинам (кацинаның көпше түрі) деп аталатын игі ниетті құдайлармен байланысты”. Сюзанна және Джейк Пейджтің айтуынша, кацинамдар – “әлемдегі барлық нәрселердің, тастардың, жұлдыздардың, жануарлардың, өсімдіктердің және жақсы өмір сүрген ата-бабалардың рухтары”. Качина маскалары мен качина бишілері тас суреттері сияқты көрінеді. Реймонд Фрайдей Локк Хопи жырларындағы Пахана туралы айта келіп, былай дейді: “Хопилер Пахананың келуін ұзақ күткен, және аңыздардың ортақ тамырынан туындағандықтан немесе жай ғана сәйкестік нәтижесінде, Пахана Кетцалькоатль ацтектерге оралуы күтілген жылда Хопилерге келуі керек еді. Ол жиырма бір жылдай уақыттан кейін, Коронадоның конкистадоры Педро де Товардың кейпінде келді және Хопилер мен, мүмкін, Навахолар көріп тұрған алғашқы ақ адам болды. Ацтектерден өзгеше, Хопилер испан Паханасын бірнеше сынақтан өткізді, және ол олардан өтпеген соң, оны өз жолына жіберді”. Хопилердің айтуынша, құрғақшылық кезінде Сан-Франциско шыңдарынан ән мен бидің дыбысын естіген. Олар барып, Хопилермен бірге ауылдарына оралған качиналармен кездесіп, оларға түрлі шаруашылық тәсілдерін үйретті. Хопилер жылдың жартысын качина рухтары Хопи ауылдарында тұрады деп сенеді. Тоғыз күндік Ниман немесе Үйге оралу рәсімі, ашық ауада качина биімен качина маусымын аяқтайды, онда качиналар көрермендерге егін сыйлықтарын, ал жас қыздарға качина қуыршақтарын сыйлайды. Әр жылда качиналардың әртүрлі топтары өнер көрсетеді. Ең танымал – Хемис тобындағы качиналар, олар түрлі качина маналарымен бірге өнер көрсетеді. Қазан айының соңында немесе тамыздың басында Үйге оралу биінен кейін качиналар алты айға Сан-Франциско шыңдарына оралады. Хопилер бұл билердің әлемнің тұрақтылығы мен үйлесімділігі үшін өте маңызды екеніне сенеді. Бұл Хопилердің шөлейт жеріне жаңбыр әкелудің маңызды және аса қажетті мақсатына да қызмет етеді.

Пахана

Нағыз Пахана (немесе Бахана) – Хопи халқының жоғалған ақ бауыры. Көптеген деректерде Пахана, немесе Ересек Бауыр Хопи төртінші әлемге кірген және көші-қон бастаған кезде шығысқа кеткені айтылады. Бірақ Хопилер оның қайта оралатынын айтады, ол келгенде жамандық жойылсын және бейбітшілік орнаған жаңа бесінші әлем дүниеге келсін. Жоғарыда айтылғандай, ол Өрт руының қолындағы қасиетті Хопи тасының жоғалған бөлігін әкеледі және ол қызыл киім киіп келеді. Дәстүр бойынша, Хопилер Пахана шығыстан келеді деп күтіп, сол бағытқа қарап жерленеді. Хопилер испандықтардың Пахана емес екенін олардың Хопи қаласын қиратқаннан кейін түсінді. Сондықтан испандықтар Аватови ауылына келгенде, олар испандықтарға ауылға кірмеуді көрсететін жүгері ұнынан сызық салды, бірақ ол назарға алынбады. Кейбір Хопилер басқыншылармен күресуге дайын болғанмен, испандықтар ақыры кетеді деген үмітпен бейбіт жолмен шешуге келісті. Дегенмен, испандықтардың жазбаларында Хопилер қарсы тұрғаннан кейін Аватовиде қысқаша шайқас болғаны айтылады.

Танымал мәдениетте

1982 жылғы өнер фильмі/авангард операсы «Коянискаци» Хопи термині «Ко.ян.нис.қаци» («тепе-теңдіктен шыққан өмір») мен Хопидың үш болжамына – яғни ескертулерге немесе эсхатологияға сілтеме жасайды. «Егер біз жерден құнды заттарды қазсақ, апатты шақырамыз». «Тазару күніне жақын аспанда торықтар тоқулы болады». «Бір күні аспаннан күлге толы ыдыс лақтырылып, жерді өртеп, мұхиттарды қайнатады». Дэвид Ланц пен Пол Спирдің 1987 жылғы «Desert Vision» жаңа дәуір альбомында «Tawtoma» атты трек бар. Тони Хиллерманның 1982 жылы жарық көрген «Қараңғы жел» романы әңгіме бойына Хопи мифологиясын талқылайды, себебі негізгі кейіпкерлер Хопи еркектері, ал оқиғалар маңызды киелі орындардың жанында немесе маңызды рәсім кезінде өтеді. Романның кейіпкері – навахо сержанты Джим Чи, Аризона штатының Коконино округіндегі әкімшілік қызметкері, Хопи және ағылшын тілдерін білетін Альберт «Ковбой» Дашимен жұмыс істейді, ол кейде Чи үшін аударма жасайды, сондай-ақ оған киелі орындар мен рәсімдерді түсіндіреді. Нил Гейманның 2001 жылғы «Америкалық құдайлар» романында Ибис мырза (Ежелгі Египет құдайы Тоттың жаңа бейнесі) ғалымдардың Америкаға Колумбтан бұрын келгендердің дәлелдерін қабылдауға құлшынбауын талқылайды және сипапу туралы әңгімені тарихи факт ретінде айтады: «Егер олар Хопидің жер асты туннельдерін тапса, не боларын Құдай біледі. Бұл жағдайды өзгертеді, күте тұрыңыз». Джордан Пильдің «Біз» фильмінде Адди 1986 жылы кішкентай кезінде «Шаманның көру іздеуі» аттракционына барады, оның кіреберісінің үстінде бас киім киген америкалық ер адам тұр, оның оң қолы іздеуге ниеттілерге нұсқап тұр. Оның астында, кіреберістің үстінде шамдар «ӨЗІҢІЗДІ ТАБЫҢЫЗ» деген сөздерді және баяу жыпылықтайтын жебені құрайды. Дыбысын естігенге қиын болса да, субтитрлер көрсеткендей, аттракционның динамиктерінен Хопи жаратылыс туралы әңгіме естіледі: «Ол жер мен суды өмір пайда болатын жерлерге бөлді. Таулар, аңғарлар мен сулар өз орнында болды. Содан кейін Сотукнанг Тайоваға барып: «Менің не істегенімді көріңіз. Мен жақсы істедім», – деді. Тайова қарап: «Бұл өте жақсы. Бірақ сіз онымен аяқтаған жоқсыз. Енді сіз барлық түрдегі тіршіліктерді жаратып, оларды менің жоспарым бойынша қозғатуыңыз керек». [Жалған сұңқар, ыңғырасып, жалған ағаштан шығады, сондықтан бірнеше сөз естілмейді.] Ол ғарышқа барып, өзінің көмекшісі – Өрмек әйелді жасау үшін заттар жинады. «Өзіңе қара, Өрмек әйел», – деді Сотукнанг. «Міне, шексіз кеңістік, бірақ әлемде қуанышты қозғалыс жоқ». [Содан кейін жарық өшеді.] Он жылдар өткен соң, ересек Адди күйеуі мен балаларымен бірге «Шаманның көру іздеуі» аттракционы болған сол жағажайға келгенде, ол қазір «Мерлин орманы» деп аталады.