Кіріспе

Тілдердің өзара әрекеттесуі
Тілдік байланыс екі немесе одан көп тіл немесе диалект сөйлейтін адамдар бір-бірімен қарым-қатынас жасап, бір-біріне әсер еткен кезде пайда болады. Тілдік байланысты зерттеуге байланыс лингвистикасы дейді. Тілдік байланыс тілдердің шекарасында, адстрат тілдері арасында немесе көші-қон салдарынан туындауы мүмкін, онда белсенді тіл суперстрат немесе субстрат рөлінде әрекет етеді. Әртүрлі тілдерде сөйлейтін адамдар тығыз қарым-қатынаста болғанда, олардың тілдерінің бір-біріне әсер етуі жиі кездеседі. Күшті тілдік байланыс тілдің жақындасуына немесе релексификацияға алып келуі мүмкін. Кейбір жағдайларда, бұл әсердің нәтижесінде пиджин, креол немесе аралас тіл сияқты жаңа байланыс тілі құрылуы мүмкін. Көптеген басқа жағдайларда, сөйлейтін адамдар арасындағы байланыс тілге ұсақ ауқымды, бірақ тұрақты әсер етеді; мұндай әсерлерге қарыз сөздердің, калькалардың немесе басқа тілдік материалдардың енуі жатады. Көптілділік адамзат тарихының көп бөлігінде кең таралған, және бүгінде әлемдегі көптеген адамдар көптілді. Көптілді адамдар бір әңгімеде бірнеше тілді қолдана отырып, кодты ауыстыруға қабілетті. Тілдік байланысты зерттеуде социолингвистика (қоғамда тілді қолдануды зерттеу), корпус лингвистикасы және формальды лингвистика әдістері қолданылады.

Сөздік элементтерін қарыз алу

Тілдердің бір-біріне әсер етуінің ең көп кездесетін жолы – сөз алмасу болып табылады. Көптеген адамдар қазіргі заманда басқа тілдерге ағылшын сөздерінің енуі туралы айтады, бірақ бұл құбылыс жаңа емес және тарихи тұрғыдан алғанда аса зор емес. 16-шы және 17-ші ғасырларда латын, француз және басқа тілдерден ағылшын тіліне көптеген сөздердің импортталуы одан да маңыздырақ болды. Кейбір тілдер соншалықты көп сөздерді қарызға алғандықтан, оларды тану қиынға түседі. Мысалы, әрмен тілі иран тілдерінен осыншалықты көп сөздерді сіңірген, ол бастапқыда үнді-иран тілдерінің бір тармағы деп есептелді және көптеген ондаған жылдар бойы үнді-еуропа тілдерінің жеке тармағы ретінде мойындалған жоқ.

Басқа тілдік ерекшеліктерді алу

Оның ықпалы одан да тереңдеп, тілдің морфологиясы және грамматикасы сияқты тілдің негізгі ерекшеліктерінің өзара алмасуына дейін жетеді. Мысалы, Непалда сөйленетін невар тілі қытай тілімен алыс туыс, бірақ көршілес үнді-иран тілдерімен ғасырлар бойы байланыста болғандықтан, тіпті үнді-еуропалық тілдерге тән, бірақ сино-тибет тілдерінде сирек кездесетін есімнің өзгерісін дамытқан. Невар тілінде етістік уақыттары сияқты грамматикалық ерекшеліктер де қалыптасқан. Сонымен қатар, румын тіліне рим империясы құлағаннан кейінгі ғасырларда көршілес тайпалардың сөйлеген славян тілдерінің ықпалы ғана емес, сонымен қатар дыбыстануы да әсер еткен. Ағылшын тілінде француз тілінен бейімделген бірнеше тіркес бар, онда сөздердің реті кері: әскери сот, бас прокурор, Жоғарғы көл.

Тілдік үстемдік

Тілдің ықпалы оны сөйлейтін адамдардың күші арта келе кеңейе түседі. Қытай, грек, латын, португал, француз, испан, араб, парсы, санскрит, орыс, неміс және ағылшын тілдерінің әрқайсысы кеңінен таралған маңызды кезеңдерді бастан өткерді және өздері билік еткен аймақтардағы жергілікті тілдерге әртүрлі деңгейде әсер етті. Әсіресе 1990 жылдардан бері интернет, сондай-ақ бұрынғы ықпалдар – радио, теледидар, телефон байланысы және баспа материалдары тілдердің бір-біріне және технологияға әсер ететін көптеген жолдарды кеңейтіп, өзгертті.

Өзара әсер етпейтін

Байланыс нәтижесінде болатын өзгерістер көбінесе бір жақты болады. Мысалы, қытай тілі жапон тілінің дамуына зор әсер еткенімен, қытай тілі жапон тілінің ықпалынан салыстырмалы түрде бос күйде қалып келеді, тек кейбір қазіргі заманғы терминдер ғана Жапонияда жасалғаннан кейін қайта қарызға алынған, олар қытай формаларына негізделген және қытай әріптерін пайдаланады. Үндістанда хинди және басқа да туған тілдер ағылшын тілінің ықпалына түсті, ал ағылшын тілінен алынған сөздер күнделікті сөздік қорының бір бөлігін құрайды.

Өзара ықпал ету

Кейбір жағдайларда тілдік байланыс өзара алмасуға алып келуі мүмкін, бірақ мұндай алмасу белгілі бір географиялық аймақпен ғана шектелуі де мүмкін. Мысалы, Швейцарияда жергілікті француз тіліне неміс тілі әсер еткен, сондай-ақ неміс тілі де француз тілінен әсер көрген. Шотландияда шотланд тілі ағылшын тілінің күшті ықпалында болды, және көптеген шотланд сөздері аймақтық ағылшын диалектісіне сіңірілді.

Тіл ауысуы

Екі тілдің қарым-қатынасының нәтижесінде біздің тіліміздің орнына екінші тіл келген жағдайлар болады. Мұндай жағдай көбінесе бір тілдің қоғамдағы беделі жоғары болғанда орын алады. Бұл тілдің қауіпті жағдайға түсуіне немесе тілдің жойылуына себеп болуы мүмкін.

Қатты әсері

Тіл ауысуы орын алғанда, ауыстырылатын тіл (субстрат деп аталады) жаңа тілді (суперстрат деп аталады) тереңдей түсіре алады, себебі адамдар жаңа тілді үйрену кезінде субстраттың ерекшеліктерін сақтап, оларды балаларына жеткізеді, нәтижесінде жаңа нұсқа пайда болады. Мысалы, ежелгі Рим дәуірінде қазіргі Франция аумағындағы жергілікті тілдердің орнына келген латын тіліне галл және герман тілдерінің әсері тиді. Ирландияда қолданылатын ирланд-ағылшын диалектісінің ерекше айтылуы ішінара ирланд тілінің субстраттық әсерінен туындайды. Индоевропа тілдер отбасынан тыс, ежелгі египет тілінің соңғы кезеңі – копт тілі – египет араб тілінің субстраты болып табылады.

Жаңа тілдерді құру: креолизация және аралас тілдер

Тілдік байланыс ортақ тілі жоқ адамдар тығыз қарым-қатынаста болғанда жаңа тілдердің пайда болуына да алып келуі мүмкін. Осы байланыс нәтижесінде пиджин тілі қалыптасуы мүмкін, ол креолдану процесі арқылы толыққанды креол тіліне айналуы мүмкін (алайда, кейбір тіл білімі мамандары креол тілі міндетті түрде пиджиннен тумайды деп санайды). Суринамда қолданылатын аукан және сарамаккан тілдері осыған жарқын мысалдар, олардың сөздік қоры негізінен португал, ағылшын және голланд тілдерінен құралған. Кейбір тіл білімі мамандарының пікірінше, одан да сирек кездесетін, бірақ байқалатын процесс – аралас тілдердің қалыптасуы. Креол тілдері ортақ тілі жоқ қауымдастықтардың нәтижесінде пайда болса, аралас тілдер екі тілді де жетік меңгерген қауымдастықтардың нәтижесінде пайда болады. Олар ана тілдерінің күрделілігінің (грамматикалық, фонетикалық және т.б.) көп бөлігін мұраға алады, ал креол тілдері қарапайым тіл ретінде басталып, кейін күрделілігін тәуелсіз түрде дамытады. Бұл кейде екі тілді қауымдастықтардың ешқайсысының мәдениетімен өзін байланыстырмай, өздерінің мәдени ерекшеліктерін білдіру үшін жаңа тілді дамытуға тырысуымен түсіндіріледі.

Диалектілік және субмәдени өзгерістер

Тілдік қарым-қатынастың кейбір түрлері сөйлеу қауымдастығының белгілі бір бөлігіне ғана әсер етеді. Осының салдарынан, өзгерістер тек белгілі бір диалектілерде, жаргондарда немесе стильдерде көрініс табуы мүмкін. Мысалы, Оңтүстік Африка ағылшын тілі лексика және айтылу жағынан африкаанс тілінен күрт әсер алды, бірақ ағылшын тілінің басқа диалектілері африкаанс тілінен бірнеше қарыз сөздерден басқа көбінесе әсер көрмеді. Кейбір жағдайларда, тіл беделді тілдің элементтерін қамтитын акролект дамытады. Мысалы, Англияда орта ғасырлардың көп бөлігінде жоғары топтың сөйлеуі француз тілінің ықпалымен француз диалектісіне ұқсап кеткен. Қоғамдағы контактілік түрлерді кеңінен зерттеу лингвистикалық экология деп аталады.

Ым тілдері арасындағы байланыс

Екі немесе одан көп есімдер тілінің арасында тілдік байланыс пайда болуы мүмкін, соның салдарынан күтілетін тілдік байланыс құбылыстары орын алады: лексикалық қарыз сөздер, шетелдік "акцент", тілдердің өзара әсері, код ауыстыру, пиджиндер, креол тілдері және аралас тілдер.

Ым тілдері мен ауызекі тілдердің байланысы

Тілдік байланыс көптеген есіту қабілеті шектеулі қауымдастықтарда өте жиі кездеседі, олар көбінесе басым ауызша тілдік мәдениет аясында орналасқан. Дегенмен, ым тілі мен ауызша тіл арасында, тіпті сөздік қарыз алу мен код ауыстыру болған жағдайда да, ауызша және қол тілінің өзара әрекеттесуі ерекше құбылыстарға әкеледі: саусақтап жазу, саусақтап жазу мен ымның үйлесімі, бастапқы нысанға келтіру, CODA сөйлеуі, TDD арқылы сөйлесу, ерінді қозғап сөйлеу және байланыс ым тілі.

Жалпы сілтемелер

Хики, Реймонд (ред.), Тілдік байланыс туралы нұсқаулық (Малден, М.А.: Уайли Блэквелл, 2010) Сара Томассон және Терренс Кауфман, Тілдік байланыс, креолизация және генетикалық лингвистика (Калифорния университетінің баспасы, 1988). Сара Томассон, Тілдік байланыс: Кіріспе (Эдинбург университетінің баспасы, 2001). Уриэль Вайнрайх, Тілдер байланыста (Мотон, 1963). Дональд Уинфорд, Контактілік лингвистикаға кіріспе (Блэквелл, 2002). Гилад Цукерман, Израильдік ивритте тілдік байланыс және лексикалық байыту (Палгрейв Макмиллан, 2003).