Бразилияның құпия ядролық бағдарламасы және қарусыздану тарихы
Brazil and weapons of mass destruction
Бразилияның құпия ядролық қару бағдарламасы: 1970-80жж. әскери режим кезіндегі даму, тоқтатылуы және қазіргі жағдайы. Ядролық технологиялар мен келісімдер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1970 және 1980 жылдары, әскери режим кезінде Бразилия ядролық қару әзірлеу мақсатындағы құпия бағдарламаға ие болды. Бұл бағдарлама әскери режим аяқталғаннан кейін бес жыл өткен 1990 жылы таратылды. Бразилия жаппай қырып-жоятын қаруға ие емес деп есептеледі, бірақ ядролық қару өндіруге қажетті маңызды технологиялардың бір бөлігіне ие. Бразилия Ядролық қаруды таратпау шартының талаптарына сәйкес ядролық қарудан бас тартқан көптеген елдердің (соңғы елдердің бірі) қатарында.
In the 1970s and 1980s, during the military regime, Brazil had a secret program intended to develop nuclear weapons. The program was dismantled in 1990, five years after the military regime ended. Brazil is considered to possess no weapons of mass destruction but does have some of the key technologies needed to produce nuclear weapons. Brazil is one of many countries (and one of the last) to forswear nuclear weapons under the terms of the Non Proliferation Treaty.
Ядролық бағдарлама
1950 жылдары президент Гетулио Варгас тәуелсіз ұлттық ядролық қабілеттерді дамытуға ынталандырды. 1970 және 1980 жылдары Бразилия мен Аргентина ядролық бәсекелестікке кірісті. Батыс Германияның Kraftwerk Union компаниясынан (Siemens-тің еншілес компаниясы) технология аудару арқылы, МАГАТЭ-нің қауіпсіздік шараларын қажет етпеген Бразилия "Параллельді бағдарлама" деп аталған құпия ядролық қару бағдарламасын іске қосты. Бірнеше жыл өткен соң, бразилиялық гексафторид цилиндрлері табиғи уранмен бірге Қытайға тасымалданды деген мәліметтер бар. Олар президенттік сапар кезінде бірінші ханым Дулсе Фигейредо сатып алған фарфорды тасымалдаған контейнерде Бразилияға оралды. 1987 жылы президент Сарни Бразилия уранды 20%-ға дейін байытқанын жариялады. 1991 жылы Бразилия мен Аргентина ядролық бәсекелестіктен бас тартты. Бразилияның байыту технологиясын дамытуы және өзінің зауыты МАГАТЭ және оның құрамына кіретін елдермен маңызды талқылауларды қамтыды. Дау МАГАТЭ инспекторларына машиналарды тікелей тексеруге рұқсат беру мәселесіне келді. Бразилия үкіметі центрифугалық каскадтық залдарды тексеруге рұқсат бермеді, себебі бұл технологиялық құпияларды ашады деп санды (вероятно, механикалық подшипник орнына магниттік төменгі подшипник қолданылуына қатысты). Олар сондай-ақ өз технологиялары АҚШ және Франция технологияларынан жақсы екенін, негізінен центрифугалық ось механикалық емес, электромагниттік екенін мәлімдеді. Ұзақ келіссөздерден кейін, МАГАТЭ центрифугаларды тікелей тексермесе де, центрифугаға кіретін және одан шығатын газдың құрамын тексеруге келісімге келді. 2004 жылы АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл Бразилияның ядролық қару жасау жоспары жоқ екеніне сенімді екенін мәлімдеді.
In the 1950s, President Getúlio Vargas encouraged the development of independent national nuclear capabilities. During the 1970s and 1980s, Brazil and Argentina embarked on a nuclear competition. Through technology transfers from the West German company Kraftwerk Union (a subsidiary of Siemens), which did not require IAEA safeguards, Brazil pursued a covert nuclear weapons program known as the "Parallel Program," Sources have indicated that, a few years later, Brazilian cylinders of hexafluoride were transported to China containing natural uranium. They returned to Brazil in a container that, supposedly, carried porcelain purchased by the First Lady Dulce Figueiredo during the presidential trip. In 1987, President Sarney announced that Brazil had enriched uranium to 20%. In 1991, Brazil and Argentina renounced their nuclear rivalry. Brazil's enrichment technology development, and the plant itself, involved substantial discussions with the IAEA and its constituent nations. The dispute came down to whether IAEA inspectors would be allowed to inspect the machines themselves. The Brazilian government did not allow the inspection of the centrifugal cascade halls, arguing that this would reveal technological secrets (probably relating to the use of a magnetic lower bearing in place of the more common mechanical bearing). They also claimed that their technology is better than that of the United States and France, mainly because the centrifugal axis is not mechanical, but electromagnetic. Eventually, after extensive negotiations, agreement was reached that while not directly inspecting the centrifuges, the IAEA would inspect the composition of the gas entering and leaving the centrifuge. Then–U. S. Secretary of State Colin Powell stated in 2004 that he was sure that Brazil had no plans to develop nuclear weapons.
Технологиялық мүмкіндіктер
Бразилия ядролық қару өндіру және жеткізуге қажетті технологиялық мүмкіндіктер мен білімді сақтап қалған болуы мүмкін. Егер Бразилия ядролық қару жасауға көшсе, Ресенде байыту зауытындағы центрифугалар ядролық қару үшін жоғары дәрежеде байытылған уран өндіруге қайта жабдықталуы мүмкін. Ресенде сияқты шағын байыту зауыты да жылына бірнеше ядролық қару шығара алады, бірақ бұл Бразилияның оны ашық түрде жасауға дайын болуына байланысты. Бразилия Әскери-теңіз күштері қазіргі уақытта ядролық суасты кемелерінің флотын дамытып жатыр және 2007 жылы суасты кемелері үшін прототиптік қозғалтқыш реакторының құрылысына рұқсат берді. 2008 жылы Франция Бразилиямен бірлесіп ядролық суасты кемелерінің корпусын жасау үшін технологияны беруге келісті.
It is likely that Brazil has retained the technological capacity and knowhow to produce and deliver a nuclear weapon. If Brazil decided to pursue a nuclear weapon, the centrifuges at the Resende enrichment plant could be reconfigured to produce highly enriched uranium for nuclear weapons. Even a small enrichment plant like Resende could produce several nuclear weapons per year, but only if Brazil was willing to do so openly. The Brazilian Navy is currently developing a nuclear submarine fleet, and in 2007 authorised the construction of a prototype submarine propulsion reactor. In 2008, France agreed to transfer technology to Brazil for the joint development of the nuclear submarine hull.
Арамар эксперименттік орталығы
Сао-Паулу штатындағы Иперо қаласында орналасқан Арамэ эксперименталды орталығы (Centro Experimental de Aramar) 1988 жылы Бразилиядағы уранды ғана байыту жөніндегі алғашқы өсімдік ретінде ашылды. Бұл нысанды CNEN және Бразилия Әскери-теңіз күштері басқарады. Центрифугалық байыту өсімдігінен басқа, нысанда изотоптық байыту зертханасы және бірнеше шағын ядролық станциялар (Pequenas Centrais Nucleares немесе PCN) бар. Байыту зертханалары Ұлттық қауіпсіздік бақылауында, ал ұлттық тексерулерді CNEN-нің қауіпсіздік бөлімі жүргізеді.
The Aramar Experimental Center (Centro Experimental de Aramar) located in Iperó in the State of São Paulo, was inaugurated in 1988 as the first uranium only enrichment plant in Brazil. The facility is run by the CNEN and the Brazilian Navy. In addition to the Centrifuge Enrichment Plant, the facility also hosts an Isotopic Enrichment Laboratory and several Small Nuclear Centers (Pequenas Centrais Nucleares, or PCNs). The enrichment laboratories are under the National Safeguards control and national inspections are carried out by the Safeguards Division of CNEN.
Качимбо сынақ полигоны
Качимбо сынақ алаңы, ресми түрде Бригадейро Велосо сынақ алаңы (Campo de Provas Brigadeiro Velloso) Пара штатында орналасқан және 45 000 км² аумақты құрайды, бұл Нидерландыдан асып түседі. Осы әскери аумақта Качимбо тауларындағы 320 метр тереңдіктегі ұңғыма ядролық жарылғыштарды сынау үшін қолданылған. Ұңғыма 1986 жылдан бері жалпыға мәлім, ал 1990 жылдың қыркүйегінде президент Фернандо Коллор де Мелло кішкентай шпательмен символдық түрде тесікті жапқан деген мәлімдеме бар.
The Cachimbo test site, officially named Brigadeiro Velloso Test Site (Campo de Provas Brigadeiro Velloso), is located in the State of Pará and covers 45,000 km2, an area larger than the Netherlands. It is within this military area that a 320 meters deep hole at the Cachimbo Mountain Range was a site for nuclear explosives tests. The shaft has been public knowledge since 1986 and was allegedly abandoned in September 1990, when President Fernando Collor de Mello used a small shovel to symbolically seal up the hole.
Бразилиялық армияның технологиялық орталығы (Гуаратиба)
Бразилия армиясының технологиялық орталығы (Centro Tecnológico do Exército, немесе CTEx) Рио-де-Жанейро штатының Гуаратиба аймағында орналасқан, бір кезде плутоний өндіретін зерттеу реакторын жасау жобасымен айналысты. "Атлантика жобасы" деп белгілі болған бұл жоба Арнайы жобалар институты – IPE (2001 жылдың 1 қазанында жабылды) тарапынан жүргізілді. Бүгінде CTEx Бразилия Федеративтік Республикасының Конституциясын және халықаралық заңдарды қатаң сақтай отырып, қорғаныс саласындағы ғылыми зерттеулер мен технологияларды дамытуды жүзеге асырады. CTEx-тің ядролық зерттеу зертханалары ұлттық реттеуші органның (Бразилияның ядролық энергия комиссиясы CNEN) бақылауында, ал қауіпсіздік шараларын тексеру Бразилия-Аргентина ядролық материалдарды есепке алу және бақылау агенттігі (ABACC) және Халықаралық атом энергиясы агенттігі (IAEA) бірлесіп жүргізеді.
The Brazilian Army Technology Center (Centro Tecnológico do Exército, or CTEx) located in Guaratiba State of Rio de Janeiro, once worked on the project development of a plutonium producing research reactor. Known as 'The Atlantic Project', it was conducted by the Special Projects Institute – IPE (closed on October 1, 2001). Nowadays, CTEx performs scientific research and technology development in defence activities in strict respect to the Constitution of the Federative Republic of Brazil and international laws. The CTEx's nuclear research laboratories are under the national regulatory authority (Brazilian Nuclear Energy Commission CNEN) control and safeguards inspections verifications are performed jointly by the Brazilian Argentine Agency for Accounting and Control of Nuclear Materials (ABACC) and the International Atomic Energy Agency (IAEA).
Аэроғарыш технологиясы және ғылым департаменті (Сан-Хосе-дос-Кампос)
Аэроғарыш ғылым және технология департаменті (Departamento de Ciência e Tecnologia Aerospacial, немесе DCTA) – Сан-Паулу штатындағы Сан-Хосе-дос-Кампос қаласында орналасқан ғылыми-зерттеу орталығы, онда ядролық зерттеулер де жүргізіледі.
The Department of Aerospace Science and Technology (Departamento de Ciência e Tecnologia Aerospacial, or DCTA) is a research facility located in São José dos Campos, in the State of São Paulo where nuclear research is also conducted.
Resende (Engenheiro Passos) ядролық отын зауыты
Resende Nuclear Fuel Facility (Fábrica de Combustíveis Nucleares, немесе FCN) – Рио-де-Жанейро штатындағы Резенде қаласында орналасқан ядролық отын байыту зауыты. Зауытты Бразилияның ядролық индустриясы (Indústrias Nucleares do Brasil, немесе INB) және Бразилия Әскери-теңіз күштері басқарады.
The Resende Nuclear Fuel Facility (Fábrica de Combustíveis Nucleares, or FCN) is a nuclear enrichment facility located in Resende, in the State of Rio de Janeiro. The plant is managed by the Nuclear Industries of Brazil (Indústrias Nucleares do Brasil, or INB) and by the Brazilian Navy.
Заңнама және конвенциялар
Бразилияның 1988 жылғы Конституциясының 21-бабында «ұлттық аумақтағы барлық ядролық қызмет тек бейбіт мақсаттар үшін және Ұлттық Конгресс бекітуімен ғана қабылданды» делінген. Бразилия 1998 жылғы 18 қыркүйекте Ядролық қаруды таратпау шартына қосылды, 1970 жылғы 28 тамызда Женева хаттамасын, 1973 жылғы 27 ақпанда Биологиялық қару туралы конвенцияны және 1996 жылғы 13 наурызда Химиялық қару туралы конвенцияны ратификациялады. Бразилия 1967 жылы Тлателолько шартына қол қойып, Бразилияны ядролық қарудан бос аймаққа айналдырды. Бразилия сондай-ақ Халықаралық атом энергиясы агенттігінің және Ядролық жеткізушілер тобының белсенді қатысушысы болып табылады, бұл агенттіктер ядролық қаруды таратуды азайтуға, ядролық қару жасауға қолданылатын материалдардың экспорттауын және қайта жөнелтуін бақылау арқылы қамқорлық етеді. Бразилия 2017 жылғы 20 қыркүйекте Ядролық қаруға тыйым салу шартына қол қойды, бірақ оны ратификацияламады.
Brazil's 1988 Constitution states in Article 21 that "all nuclear activity within the national territory shall only be admitted for peaceful purposes and subject to approval by the National Congress". Brazil acceded to the Nuclear Non Proliferation Treaty on September 18, 1998, ratified the Geneva Protocol on 28 August 1970, the Biological Weapons Convention on 27 February 1973, and the Chemical Weapons Convention on 13 March 1996. Brazil signed the Treaty of Tlatelolco in 1967, making Brazil a nuclear weapon free zone. Brazil is also an active participant in the International Atomic Energy Agency and the Nuclear Suppliers Group, multinational agencies concerned with reducing nuclear proliferation by controlling the export and re transfer of materials that may be applicable to nuclear weapon development. Brazil signed the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons on September 20, 2017, but has not ratified it.