Кіріспе

1970 және 1980 жылдары, әскери режим кезінде Бразилия ядролық қару әзірлеу мақсатындағы құпия бағдарламаға ие болды. Бұл бағдарлама әскери режим аяқталғаннан кейін бес жыл өткен 1990 жылы таратылды. Бразилия жаппай қырып-жоятын қаруға ие емес деп есептеледі, бірақ ядролық қару өндіруге қажетті маңызды технологиялардың бір бөлігіне ие. Бразилия Ядролық қаруды таратпау шартының талаптарына сәйкес ядролық қарудан бас тартқан көптеген елдердің (соңғы елдердің бірі) қатарында.

Ядролық бағдарлама

1950 жылдары президент Гетулио Варгас тәуелсіз ұлттық ядролық қабілеттерді дамытуға ынталандырды. 1970 және 1980 жылдары Бразилия мен Аргентина ядролық бәсекелестікке кірісті. Батыс Германияның Kraftwerk Union компаниясынан (Siemens-тің еншілес компаниясы) технология аудару арқылы, МАГАТЭ-нің қауіпсіздік шараларын қажет етпеген Бразилия "Параллельді бағдарлама" деп аталған құпия ядролық қару бағдарламасын іске қосты. Бірнеше жыл өткен соң, бразилиялық гексафторид цилиндрлері табиғи уранмен бірге Қытайға тасымалданды деген мәліметтер бар. Олар президенттік сапар кезінде бірінші ханым Дулсе Фигейредо сатып алған фарфорды тасымалдаған контейнерде Бразилияға оралды. 1987 жылы президент Сарни Бразилия уранды 20%-ға дейін байытқанын жариялады. 1991 жылы Бразилия мен Аргентина ядролық бәсекелестіктен бас тартты. Бразилияның байыту технологиясын дамытуы және өзінің зауыты МАГАТЭ және оның құрамына кіретін елдермен маңызды талқылауларды қамтыды. Дау МАГАТЭ инспекторларына машиналарды тікелей тексеруге рұқсат беру мәселесіне келді. Бразилия үкіметі центрифугалық каскадтық залдарды тексеруге рұқсат бермеді, себебі бұл технологиялық құпияларды ашады деп санды (вероятно, механикалық подшипник орнына магниттік төменгі подшипник қолданылуына қатысты). Олар сондай-ақ өз технологиялары АҚШ және Франция технологияларынан жақсы екенін, негізінен центрифугалық ось механикалық емес, электромагниттік екенін мәлімдеді. Ұзақ келіссөздерден кейін, МАГАТЭ центрифугаларды тікелей тексермесе де, центрифугаға кіретін және одан шығатын газдың құрамын тексеруге келісімге келді. 2004 жылы АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл Бразилияның ядролық қару жасау жоспары жоқ екеніне сенімді екенін мәлімдеді.

Технологиялық мүмкіндіктер

Бразилия ядролық қару өндіру және жеткізуге қажетті технологиялық мүмкіндіктер мен білімді сақтап қалған болуы мүмкін. Егер Бразилия ядролық қару жасауға көшсе, Ресенде байыту зауытындағы центрифугалар ядролық қару үшін жоғары дәрежеде байытылған уран өндіруге қайта жабдықталуы мүмкін. Ресенде сияқты шағын байыту зауыты да жылына бірнеше ядролық қару шығара алады, бірақ бұл Бразилияның оны ашық түрде жасауға дайын болуына байланысты. Бразилия Әскери-теңіз күштері қазіргі уақытта ядролық суасты кемелерінің флотын дамытып жатыр және 2007 жылы суасты кемелері үшін прототиптік қозғалтқыш реакторының құрылысына рұқсат берді. 2008 жылы Франция Бразилиямен бірлесіп ядролық суасты кемелерінің корпусын жасау үшін технологияны беруге келісті.

Арамар эксперименттік орталығы

Сао-Паулу штатындағы Иперо қаласында орналасқан Арамэ эксперименталды орталығы (Centro Experimental de Aramar) 1988 жылы Бразилиядағы уранды ғана байыту жөніндегі алғашқы өсімдік ретінде ашылды. Бұл нысанды CNEN және Бразилия Әскери-теңіз күштері басқарады. Центрифугалық байыту өсімдігінен басқа, нысанда изотоптық байыту зертханасы және бірнеше шағын ядролық станциялар (Pequenas Centrais Nucleares немесе PCN) бар. Байыту зертханалары Ұлттық қауіпсіздік бақылауында, ал ұлттық тексерулерді CNEN-нің қауіпсіздік бөлімі жүргізеді.

Качимбо сынақ полигоны

Качимбо сынақ алаңы, ресми түрде Бригадейро Велосо сынақ алаңы (Campo de Provas Brigadeiro Velloso) Пара штатында орналасқан және 45 000 км² аумақты құрайды, бұл Нидерландыдан асып түседі. Осы әскери аумақта Качимбо тауларындағы 320 метр тереңдіктегі ұңғыма ядролық жарылғыштарды сынау үшін қолданылған. Ұңғыма 1986 жылдан бері жалпыға мәлім, ал 1990 жылдың қыркүйегінде президент Фернандо Коллор де Мелло кішкентай шпательмен символдық түрде тесікті жапқан деген мәлімдеме бар.

Бразилиялық армияның технологиялық орталығы (Гуаратиба)

Бразилия армиясының технологиялық орталығы (Centro Tecnológico do Exército, немесе CTEx) Рио-де-Жанейро штатының Гуаратиба аймағында орналасқан, бір кезде плутоний өндіретін зерттеу реакторын жасау жобасымен айналысты. "Атлантика жобасы" деп белгілі болған бұл жоба Арнайы жобалар институты – IPE (2001 жылдың 1 қазанында жабылды) тарапынан жүргізілді. Бүгінде CTEx Бразилия Федеративтік Республикасының Конституциясын және халықаралық заңдарды қатаң сақтай отырып, қорғаныс саласындағы ғылыми зерттеулер мен технологияларды дамытуды жүзеге асырады. CTEx-тің ядролық зерттеу зертханалары ұлттық реттеуші органның (Бразилияның ядролық энергия комиссиясы CNEN) бақылауында, ал қауіпсіздік шараларын тексеру Бразилия-Аргентина ядролық материалдарды есепке алу және бақылау агенттігі (ABACC) және Халықаралық атом энергиясы агенттігі (IAEA) бірлесіп жүргізеді.

Аэроғарыш технологиясы және ғылым департаменті (Сан-Хосе-дос-Кампос)

Аэроғарыш ғылым және технология департаменті (Departamento de Ciência e Tecnologia Aerospacial, немесе DCTA) – Сан-Паулу штатындағы Сан-Хосе-дос-Кампос қаласында орналасқан ғылыми-зерттеу орталығы, онда ядролық зерттеулер де жүргізіледі.

Resende (Engenheiro Passos) ядролық отын зауыты

Resende Nuclear Fuel Facility (Fábrica de Combustíveis Nucleares, немесе FCN) – Рио-де-Жанейро штатындағы Резенде қаласында орналасқан ядролық отын байыту зауыты. Зауытты Бразилияның ядролық индустриясы (Indústrias Nucleares do Brasil, немесе INB) және Бразилия Әскери-теңіз күштері басқарады.

Заңнама және конвенциялар

Бразилияның 1988 жылғы Конституциясының 21-бабында «ұлттық аумақтағы барлық ядролық қызмет тек бейбіт мақсаттар үшін және Ұлттық Конгресс бекітуімен ғана қабылданды» делінген. Бразилия 1998 жылғы 18 қыркүйекте Ядролық қаруды таратпау шартына қосылды, 1970 жылғы 28 тамызда Женева хаттамасын, 1973 жылғы 27 ақпанда Биологиялық қару туралы конвенцияны және 1996 жылғы 13 наурызда Химиялық қару туралы конвенцияны ратификациялады. Бразилия 1967 жылы Тлателолько шартына қол қойып, Бразилияны ядролық қарудан бос аймаққа айналдырды. Бразилия сондай-ақ Халықаралық атом энергиясы агенттігінің және Ядролық жеткізушілер тобының белсенді қатысушысы болып табылады, бұл агенттіктер ядролық қаруды таратуды азайтуға, ядролық қару жасауға қолданылатын материалдардың экспорттауын және қайта жөнелтуін бақылау арқылы қамқорлық етеді. Бразилия 2017 жылғы 20 қыркүйекте Ядролық қаруға тыйым салу шартына қол қойды, бірақ оны ратификацияламады.