Кіріспе

Қытай революционері Хуан Син немесе Хуан Хсинг (; 1874 жылдың 25 қазаны – 1916 жылдың 31 қазаны) – қытай революциялық көшбасшысы және саясаткер, Қытай Республикасының тұңғыш бас қолбасшысы. Гоминьдан (КМТ) мен Қытай Республикасын құрушылардың бірі ретінде оның орны Сунь Ятсеннен кейін екінші орында тұрды. Олар Синьхай революциясы кезінде «Сунь Хуан» деп аталды. Соғыста алған жарақаттарынан кейін ол «Сегіз саусақты генерал» атымен де танымал болды. Оның қабірі Қытайдың Хунань провинциясындағы Чанша қаласындағы Юэлу тауында орналасқан. Хуан Гаотан ауылында дүниеге келді, қазір ол Чанша, Хунань құрамында. 1949 жылға дейін туған көптеген қытайлар сияқты Хуан да өмірі бойы әртүрлі есімдермен белгілі болды. Оның туғандағы аты – «Хуан Чжэн», бірақ кейіннен «Хуан Син» деп өзгертілді. Ол «Хуан Кэцян» және «Цин Ву» есімдерімен де танылды. 1911 жылдан кейін ол «Ли Юцин» және «Жан Шучжэн» аттарын да пайдаланды.

Ерте өмір

Хуан Син – Сун әулетінің қытай суретшісі, ғалымы, мемлекеттік қызметкері және ақыны Хуан Тинцзяньның ұрпағы. Хуан Син 1893 жылы беделді Оңтүстік Чанша академиясында оқуын бастады және 22 жасында "Джинши" дәрежесін алды. 1898 жылы Хуан Син Вучань Лянху колледжінде оқуын жалғастыру үшін таңдалды, ол 1901 жылы бітірді. 1902 жылы Хуан Чжан Чжидунның ұсынысымен Жапонияда оқуға жіберілді және Токионың Кобун институтына (弘文学院) қабылданды. Жапонияда Хуан Син әскери істерді зерттеуге қызығушылық танытты және бос уақытында жапон офицерінен заманауи соғыс тактикасын үйренді. Жапонияда тұрғанда Хуан Син әр таңда атпен жүруді және оқ атуды жаттықты. Хуан Синнің Жапониядағы әскери дайындығы оны кейіннен Қытай революционері ретінде атқаратын рөліне дайындады.

Қилысты қолға алу

1903 жылы Хуан Жапонияда екі жүзден астам студенттен тұратын Ресейге қарсы еріктілер армиясын ұйымдастырды. Жапония билігі тез арада таратып жіберген армия, Ресейдің Сыртқы Моңғолиядағы үстемдігін күшейтуіне және Боксерлер көтерілісінен кейін Солтүстік-Шығыс Қытайды оккупациялауына наразылық тастау мақсатында құрылған еді. Кейін 1903 жылы Хуан Қытайға оралып, Чэнь Тяньхуа, Сун Цзяорен және тағы 20-дан астам адаммен кездесу ұйымдастырды. Бұл топ Цин әулетін құлатуға бағытталған құпия революциялық партия – Хуасинхуэйді құрды. Хуан Син президент болып сайланды. Хуасинхуэй басқа революциялық партиялармен ынтымақтасып, 1905 жылы Императрица жесірдің жетпіс жылдық мерекесі кезінде Чаншада қарулы көтеріліс жоспарлады. Хуасинхуэйдің жоспары ашылып, оның мүшелері (Хуанды қоса алғанда) Жапонияға қашуға мәжбүр болды. Жапонияда Хуан Сунь Ятсенмен кездесіп, Суньнің Цинь әулетін құлатуға арналған тағы бір революциялық партия – Тунмэнхуэйді құруына көмектесті. Хуан Бас істер жөніндегі офицер лауазымын атқарды және Суньнен кейін Тунмэнхуэйдің екінші маңызды жетекшісі болды. Тунмэнхуэй құрылғаннан кейін Хуан өзінің уақытын және күш-жігерін революцияға арнады.

Көтерілістерге ұмтылу

1907 жылы Хуан жасырын түрде Қытайға оралды және Француз Индокитайының Ханой қаласына сапар шегіп, Цинчжоу көтерілісі, Фанчен көтерілісі және Чжэн Нгуан көтерілісі сияқты көптеген көтерілістерге қатысты. Хуан белсенді түрде қатысқан барлық көтерілістер жеткілікті ресурстардың болмауынан сәтсіз аяқталды. 1909 жылдың күзінде Хуанға Сунь Ятсен Туньменгуйдың Оңтүстік бөлімшесін құру және партияны Гуанчжоудан жоспарланған әскери көтеріліске дайындау міндеті тапсырылды. 1909 жылдың көктемінде Хуан тағы бір көтеріліс ұйымдастырды, бірақ ол да сәтсіз болды. 1909 жылдың қазан айында Хуан Сунь Ятсенмен бірге британдық колония Пенангта (қазіргі Малайзияның бір бөлігі) жиналыс өткізді. Жиналыста Гуанчжоудағы келесі көтерілістерді ұйымдастыру үшін адам және қаржы ресурстарын шоғырландыру туралы шешім қабылданды. 1911 жылдың көктемінде Хуан Гонконгте Гуанчжоу көтерілісі департаментін құрып, оның министрі болды. 27 сәуірде Хуан Гуанчжоуда Хуанхуаган көтерілісін бастады және Гуандун мен Гуанси вице-королін басып алуға тырысқан жүздеген адамды жетектеді. Хуан мен оның ізбасарлары вице-корольді ұстай алмады, ол қашып құтылу үшін қабырғадан өтіп кетті. Соқтығысу кезінде Хуан ауыр жарақат алды, қолына оқ тиді және екі саусағынан айырылды. Хуанхуаган көтерілісі 1911 жылдың соңында Цинь әулетін құлатуға сәтті аяқталған Вучан көтерілісіне дейінгі соңғы сәтсіз көтеріліс болды. 1911 жылдың қазан айында Вучан көтерілісінен кейін Хуан Синь Шанхайдан Вучанға сапар шегіп, Янксия шайқасында Юань Шикайдың Цинге адал күштеріне қарсы революциялық күштерге басшылық етті.

Юань Шикайға қарсылық

1912 жылы 1 қаңтарда Нанкин уақытша үкіметі құрылды, ал Хуан оның басшыларының бірі болып таңдалды. 1912 жылы тамызда Хуан Гоминьданның (КМТ) директоры болды. 1913 жылдың наурыз айында жаңа құрылған Қытай Республикасының уақытша президенті Юань Шикай, Қытайдың алғашқы сайлауында жеңіске жеткен және жаңа үкіметте Юаньның билігін шектеуге ниетті болған Гоминьдан төрағасы Сонг Цзяоренді сәтті өлтірді. 1913 жылы Юань Шикай Гоминьдан мүшелерін барлық мемлекеттік қызметтерден шығарып, үкіметті Пекинге көшірді. Хуан Нанкинде қалып, Юаньға қарсы тұру үшін Оңтүстік армиясын қайта ұйымдастыруға тырысты. Ақша жетіспеушілігіне байланысты Хуанның әскері кейіннен бүлік көтеріп, Хуан Нанкинді тастап, Шанхайдың шетелдік концессиялық аймақтарына қашуға мәжбүр болды. Сунь Ятсен 1913 жылдың қарашасында тағы да Жапонияға қашып кетті. 1913 жылдың шілдесінде Сунь Юаньға қарсы күштерді ұйымдастырып, Екінші революция басталды. 14 шілдеде Хуан Шанхайдан Нанкинге барып, Цзянсу әскери губернаторын Юаньнан тәуелсіздік жариялауға көндірді және Цзянсудағы Юань күштерін басуға жауапты әскери қолбасшы болуға ұсыныс жасады. Цзянсудағы Хуанның көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін, Хуан Жапонияға қайта қашып кетті.

Соңғы жылдар

Хуан 1914 жылы АҚШ-қа жер аударылды, ал Юань Шикай 1915 жылы өзін император деп жариялады. Шетелде болғанда Хуан Юаньды басып тастау үшін Юньнань ұлттық қорғаныс армиясын құруға қаражат жинады. 1916 жылдың маусым айында Юань қайтыс болғаннан кейін Хуан Қытайға оралды. 1916 жылдың қазан айында Хуан 42 жасында Шанхайда бауыр жетіспеушілігінен қайтыс болды. 1917 жылдың 15 сәуірінде Хуанға мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізілді және ол Юэлу тауындағы Чанша қаласына жерленді.

Есте сақтау

Чаншада Наньчжэн көшесі 1934 жылы Хуан Син жолы деп аталды. Шанхай мен Ухань қалаларында да Хуан Синнің құрметіне аталған көшелер бар. Хуан Син туған қаласы оның құрметіне "Хуан Син қаласы" деп өзгертілді. Чжуншань саябасына ұқсас, Шанхайдың Хуан Син саябағы Хуан Синнің есімімен аталған. 1932 жылы оның суреті Қытай Республикасының революция шейіттерін еске алу сериясының 20 центтік қоңыр көл маркасында пайдаланылды. Оның туған жері және бұрынғы тұрғын үйі Хунань провинциясының Чанша қаласында қазір оның құрметіне ашылған музей болып табылады.

Танымал мәдениетте

Хуан Син рөлін Джеки Чан 2011 жылы Вучан көтерілісінің 100 жылдығына арналған "1911" фильмінде сомдайды.