Кіріспе

Инуит мифологиясындағы мифологиялық жаратылыс
Адлеттер (немесе Эркидлеттер) – Гренландия, сондай-ақ Лабрадор және Гудзон шығанағы жағалауларындағы инуит мифологиясында кездесетін жаратылыстар. Бұл сөз ішкі Американың жергілікті тайпаларына қатысты болғанымен, ол сонымен қатар ит аяқтары бар адам тектес тайпаны да білдіреді. Адлеттің денесінің төменгі жағы итке ұқсас, ал жоғарғы жағы адамға ұқсайды. Барлық Адлеттер жылдам жүгіреді, ал олардың адамдармен кездесуі көбінесе адамның жеңісімен аяқталады. Инуит аңыздарында олар көбінесе адамдармен қақтығыста болып, инуиттер мен ақ нәсілділерден биік деп сипатталады. Кейбір әңгімелерде олар каннибализммен айналысады. Лабрадор инуиттері Адлет терминін қолданады, ал Гудзон шығанағының батысындағы тайпалар Эркигдлит сөзін қолданады. Х. Ньюэлл Уордл сөздің этимологиясын ұсынады: Адлет сөзі "төмен" деген мағына беретін "ad" сөзінен шыққан болуы мүмкін, демек "төмендегілерді" білдіреді. Басқаша айтқанда, ол "жолақты, сызықты" білдіретін "agdlak" түбірінен шыққан, яғни батыста тұратын және беттерін бояған американдық үндістерге сілтеме жасайтын "жолақтылар" болуы мүмкін. "Эркидлет" дегені сол халықты білдіретін қарапайым сөз болуы мүмкін. "Атлат" сөзі "басқалар" дегенді білдіреді, инуиттердің көзқарасынан американдық үндістерді білдіреді, бірақ Ньюэлл Уордл бұл мүмкіндікті екінші деңгейлі деп санайды және оның себебі фонетикалық ұқсастық деп есептейді.

Шығу тегі

Инуиттердің көптеген әңгімелерін жазған этнолог Франц Боас адлеттердің пайда болуы туралы айтады; ол бұл әңгімені Баффин елінде, әсіресе Камберленд шығанағында Пакак есімді инуиттен естіген. Оның түсірмесі, Х. Ринктің аудармасы және түсіндірмесі (Боас) 1889 жылы «Америкалық фольклор журналында» жарияланды. Ринктің сөзіне сәйкес, Гренландия инуиттері Баффин еліндегілермен бірдей оқиғаны айтады. Гренландияның батыс жағалауында бұл оқиға «Қыз бен итттер» деп аталады; ал Гренландияның шығыс жағалауында «Qavdlunait және Irqigdlitтің пайда болуы» (яғни скандинавтар немесе скандинавиялықтар мен үндістер) деп белгілі. Нивиарсианг әкесі адлеттерді өлтіріп қоюы мүмкін деп қорқып, оларды құрлық ішіне жібереді, және олардан көптеген адамдар тарап кетеді. Ол жас иттерді теңіз арқылы, жасалмаған қайықпен жібереді, ал олар теңізден өткен соң скандинавиялықтардың ата-бабаларына айналады.

Антропологиялық түсіндіру

Адель құбылысының бір түсіндірмесі ("Иттің күйеуі" тақырыбы) ит сияқты балалар мен Адельдің арасындағы ерекшелікті маңызды деп санайды. Иттер шетелге жіберіліп, ақ скандинавтар ретінде оралып, инуиттерге пайдалы нәрселер әкеледі, ал "агрессивті мінезді, жылдам жүгірушілер" – адлеттер, ішкі рухқа айналып, олардан сақтану қажет. Осылайша, "Иттің күйеуі" мифы жүк культінің құндылығын білдіреді: "инуит қыздары ақтарға, яғни нордіктерге [жыныстық] құрбандықтарын ұсыну арқылы қажетті тауарларын алуға делдалдық жасайды". Егер оқиғаны скандинав кит аулаушыларының өнімдеріне экономикалық тәуелді болған инуит мәдениетіндегі "кит аулаушы мифы" ретінде қарастырсақ, онда материалдық тәуелділік өзара қарым-қатынасқа айналады, сол арқылы скандинав норді анасына тиісін қайтарады. Франц Боас және Хинрих Ринк ақтардың, яғни нордіктердің тегін түсіндіретін аңыздың пайда болуының екі мүмкіндігін ұсынады. Біріншіден, бұл дәстүр инуиттердің скандинавтармен алғашқы байланысына дейін қарайды (бірақ олар мұны әбден мүмкінсіз деп санайды), екіншіден, бұл скандинавтардың, яғни нордіктердің келуіне байланысты өзгертілген, бұрыннан бар дәстүрдің бейімделуі болуы мүмкін. Сигне Ринк лингвистикалық деректерді ескере отырып, осыған ұқсас түсіндірмені гипотетикалық тарихи оқиға ретінде келтіреді. "Иттің күйеуі" тақырыбы басқа тайпалық мифологияларда да кездеседі. Британ Колумбиясының ішкі аймағындағы Дакельх тайпасы (бұрын "Керекші тайпасы" деп аталған) осыған ұқсас көптеген әңгімелерді айтады. Бір әңгімеде әйел әр түн сайын зорлап жатыр деп күдіктенеді және күдіктіге қызыл бояу сепкілеп жібереді. Ертесіне ол оны үлкен ит деп таниды және кейін төрт итті дүниеге әкеледі. Морис ата осы және басқа да тасымалдаушылар айтқан оқиғалар туралы жазып, Американың гиперборейлік нәсілдерінің арасында ұлттық дәстүр болуы мүмкін екенін айтады, себебі эскимостарда да осыған ұқсас оқиға бар. Ол Франц Боас "Орталық эскимо" (1888) еңбегінде келтірген оқиғаны қорытындылайды. Осыған ұқсас оқиғалар (адлет туралы және итке үйленген әйел туралы) Беринг бұғазының сібірлік жағында, чукчи тайпасы арасында да айтылады.

Жасөспірімдер туралы әңгімелер

Адлет туралы бірнеше әңгімелер тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырларда этнографтармен жазылып алынған.

"Торнит пен Адлит"

Көптеген аңыздарды "Смит Саунд эскимосы" (1897-1898 жылдары қыста Нью-Йорк қаласында болған Смит Саундтағы инуит) айтқан, ал А. Л. Кройбер оларды "Америка фольклоры" журналында жариялаған. Екі Торнит (инуит аңыздарындағы тағы бір керемет тайпа) жабайы және каннибалистік Адлеттердің арасында табалады. Олар түнгі уақытта жасырын шығып кетеді, кетіп бара жатқанда Адлеттердің шаңғыларының шана табандарына бекітілген бауларын кесіп тастайды. Иттер қауға бастайды, бірақ Адлеттер шаңғыларына отырғанда шана табандары түсіп, Торниттер қашып құтылады. Сол Смит Саунд эскимосы Боас "Орталық эскимо" еңбегінде баяндаған Адлет туралы оқиғаның басқа да нұсқасын айтқан. Бұл нұсқада Торниттер де әйелдің балалары болып табылады, бірақ Кройбер олардың "әдетте осы аңызбен байланысты емес" екенін атап көрсетеді. Смит Саунд эскимосы айтқан басқа да әңгімелерде, мысалы "Нарвалдың пайда болуы" туралы әңгімеде де, кісі өлтіретін Адлеттер кездеседі.

Аселу

Аляскадағы Пойнт-Барроу инуиттері бір таяққа байланған Аселу есімді ит туралы айтады. Ол таяқты тістеп үзіп, босап, үйге кіріп, әйелмен жыныстық қатынас жасайды. Соның салдарынан ол адамдар мен иттерді дүниеге келтірді.