Кіріспе

Иоганн Генрих Граф фон Бернсторф (14 қараша 1862 – 6 қазан 1939) – неміс саясаткері және 1908-1917 жылдары Америка Құрама Штаттарындағы елші.

Ерте өмір

1862 жылы Лондонда дүниеге келген ол, Пруссия Корольдығындағы ең ықпалды саясаткерлердің бірінің ұлы болды. Пруссияның сыртқы істер министрі ретінде оның әкесі, граф Альбрехт фон Бернсторф, 1859–1866 жылдардағы Пруссия конституциялық дағдарысында Отто фон Бисмарктің наразылығын тудырды. Өзінің саяси күшін жоғары бағалап, Бернсторф конституция бойынша туындаған дауды шешу үшін отставкаға кетіп, Пруссия үкіметін өз қалауынша әрекет етуге мәжбүрлеуді көздеді. Алайда, император Бернсторфтың қате есебін қабылдап, Бисмаркты канцлер және сыртқы істер министрі етіп тағайындады. Өмірінің соңына дейін Бернсторф Бисмарктің Макиавеллилік басқару стилін сынап өтті. 1862 жылы үлкен Бернсторф Сент-Джеймс сарайындағы елші болып қызмет етті. Келесі он бір жыл бойы жас Бернсторф Англияда өсті, әкесі 1873 жылы қайтыс болғанға дейін. Германияға оралғаннан кейін ол Дрездендегі гуманитарлық гимназияда оқыды және 1881 жылы бакалавр дәрежесін алды. Бернсторфтың дипломатиялық мансапқа ұмтылуы – арманы болғанымен, Бисмаркпен отбасылық араздық дипломатиялық қызметке тағайындалуын мүмкін емес етті. Оның орнына ол келесі сегіз жыл Пруссия армиясында артиллерия бөлімінде қызмет етті. Рейхстаг депутаты болып сайланғаннан кейін, ол Бисмарктерді ұзақ уақыт бұрын қайтыс болған әкесімен туған дауды шешуге көндірді. 1887 жылы фон Бернсторф неміс-американ Жанна Лакмейерге үйленді. Ол Нью-Йорк қаласының тумасы және бай жібек саудагерінің қызы болды.

Бірінші дипломатиялық орналасулар

Оның алғашқы дипломатиялық қызметі Константинопольде болды, онда ол әскери атташе болып қызмет етті. 1892-1894 жылдары ол Белградтағы неміс елшілігінде қызмет етті. Санкт-Петербургте қысқа уақыт қызмет еткеннен кейін (1895-1897), Бернсторф Мюнхенде бір кезеңге орналасты. Содан кейін ол Лондондағы неміс елшілігінің бірінші хатшысы болды (1902-1906). Бернсторфтың дипломатиялық шеберлігі 1905 жылы Бірінші Марокко дағдарысы кезінде Берлинде атап өтілді. Одан кейін ол Каирде бас консул болып қызмет етті (1906-1908). Отбасының Бисмарктермен болған мәселелеріне қарамастан, Бернсторф Бисмарк саясатын негізінен қолдады, әсіресе 1871 жылы Австриясыз неміс рейхін құру туралы шешіммен келісті. Дипломат ретінде Бернсторф ағылшын-неміс жақындасуын ынталы түрде қолдады және Вильгельм II саясатын "белгісіз" деп есептеді.

АҚШ-тағы елшісі

1908 жылы Бернсторф Германияның АҚШ-тағы елшісі болып тағайындалды. Бернсторф 1914 жылғы 7 шілдеде Германияға қайтарылды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін 2 тамызда қайта оралды. Бернсторфтың Вашингтондағы елшілік қызметі британдық елші, Сесил Спринг Райспен дипломатиялық тартысқа толы болды. Екеуі де американдық үкіметтің соғысқа қатысты позициясына ықпал етуге тырысты. Сол жылы Германияның дипломатиялық миссиясы эмигранттардан құралған Үндістанның тәуелсіздік қозғалысын қолдауды бастады. "Люзитания" кемесінің батып кетуінен кейін туған су асты кемелері дағдарысынан бұрын елші, су асты кемелерінің кампаниясының заңдылығы күмәнді екеніне және Германияның мүддесіне қайшы екеніне жеке қорытынды жасады. Бернсторф АҚШ газеттерінде су асты кемелері соғысы аймағының жалпы қауіптері туралы ескерту жариялады, бірақ бұл ескерту кеме жолға шығар алдында жарияланды. Дағдарыс кезінде Германияның ресми тұжырымдамасына қайшы, Бернсторф "Люзитания" арнайы нысанаға алынбағанына сенді және "жолаушылар кемелеріне кез келген шабуылдан мүмкіндігінше аулақ болу – дұрыс саясат" екенін айтты. Бернсторф өзінің міндетін АҚШ-пен дипломатиялық қатынастарды "барлық жағдайда" сақтау деп білді және Берлиннен келген нұсқауларды күтпей немесе одан асып кететін іс-әрекеттерді жиі жасады, осының салдарынан кейде оны сөккен де бар. Бұл 1915 жылғы тамыздағы "Арабия" кемесінің батып кетуіне байланысты туған дағдарыста ең айқын байқалды. Бернсторф 1917 жылғы 3 ақпанда АҚШ президенті Вудро Вильсонның Германиямен дипломатиялық қарым-қатынасты үзуінен кейін елге қайтарылды, себебі Германия шексіз су асты кемелері соғысын қайта бастады. Бұл жаңалықты естіген полковник Эдвард М. Хаус оған былай деп жазды: "Сіздің үкіметіңіз бейбітшілікке жақын тұрғанда шексіз су асты кемелері соғысын жариялағанына қатты өкінемін. Германия халқы сіз Америка үшін жасаған барлық жақсылықты білетін күн келеді".

Саботаждық іс-әрекеттер

Елші ретінде Бернсторф барлау операцияларын қаржыландыру үшін ірі қаражатпен қамтамасыз етілді. Ол Германияға қайтып, соғысуға ниеттенген американдық немістерге көмектесу үшін, одақтастардың блокадасын еңсеру үшін жалған паспорттар жасаумен бастады. Американдық қару-жарақ өндірушілердің Германиямен сауда жасауына блокада кедергі келтіре бастағанда, Бернсторф Германияның жауына қару-жарақ жеткізуге бөгет қою мақсатында саботаждық миссияларды қаржыландыруға кірісті. Кейбір жоспарлардың ішінде 1914 жылдың қыркүйегінде Ниагара шарлауының айналысын құрайтын Велленд каналын жарылуға әрекет ету де болды. Бернсторфқа кейін Германия канцлері болған капитан Франц фон Папен және әскери атташе капитан Карл Бой Эд көмектесті. Сауда атташесі Генрих Альберт саботаж операцияларының қаржылық мәселелерімен айналысты. Папен мен Сан-Францискодағы неміс консулдығы индус-неміс құпия келісіміне, әсіресе Энни Ларсеннің қару-жарақ сату жоспарына тікелей қатысты. Бернсторф өзінің ешқандай хабары жоқ екенін ресми түрде жоққа шығарғанымен, көптеген деректер оның Германияның Ұлыбританияға қарсы американдық барлау және саботаж шабуылының маңызды бөлігі болғанын көрсетеді. «Энни Ларсен» кемесі ұсталғаннан және жүгі тәркіленгеннен кейін Бернсторф 200 000 долларлық қаруды қайтарып алуға тырысты және олардың Германияның Шығыс Африкасындағы полковник Пол фон Леттов Ворбекке арналғанын мәлімдеді. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, ал қару-жарақтар аукционға қойылды. 1914 жылдың желтоқсан айында оның АҚШ-тағы қызметі туралы британдық P. G. Wodehouse жазған «The Amazing Ambassador» атты әзіл-қалжың мақаласы Sunday Chronicle газетінде 13 желтоқсанда жарияланды. Сол айда Бернсторф Германия Сыртқы істер министрлігінен Канада теміржолдарына шабуыл жасауды талап ететін телеграмма алды. 1915 жылдың 1 қаңтарында Трентон қаласындағы (Нью-Джерси штаты) Роблинг сым және кабель зауыты жарылды. 28 қаңтарда Ұлыбританияға бидай тасымалдаған американдық сауда кемесі батып кетті. 1915 жылдың 2 ақпанында лейтенант Вернер Хорн Вансборо халықаралық көпірін бомбалаудан кейін ұсталды. 1915 жылы Бернсторф «Ұлы фенол құйрығы» деп аталған іс-шараны ұйымдастыруға көмектесті, мақсаты АҚШ-тағы фенолды жарылғыш заттар өндірісінен ауыстыру, одан кейін оны британдықтарға сату және аспирин мен оның құрамына кіретін салицил қышқылы өндіретін неміс компанияларын қолдау болды. 1915 жылдың қыркүйегінде оның агенттері американдық банктер мен ағыл-француз қаржы комиссиясы арасындағы келіссөздерге ықпал етуге тырысты, бірақ келісімге кедергі келтіре алмады. 1916 жылы оның әйелі бұрынғы неміс тыңшысы Армгаард Карл Грейвстің шантажына ілеседі. 1916 жылдың шілдесінде «Қара Том» жарылысы саботаж операцияларының ең ірісі болды. Бернсторфтың басқа да әрекеттерін британдық құпия қызметі ашты, ол оның «екі әйелі де оның әйелі емес, олармен бірге суретке түскен суретін» баспасөзге таратты. 1910 жылы Браун университеті Бернсторфқа құрметті заң докторы атағын берді. 1918 жылы университет ашылуында, соғыс кезінде университет президенті Уильям Фонс стипендиаттар кеңесінің шешімін оқыды, ол оның атағын жоққа шығарды, себебі «Ол Германияның АҚШ-тағы елшісі болған кезде және елдер әлі де бейбіт болғанда, [Бернсторф] мырза және дипломат ретінде де арсыз мінез-құлық жасады».

Осман империясының елшісі

Ол 1917 жылы Осман империясындағы елші қызметіне кірісті. Бернсторф Осман империясының армяндарға қарсы саясатының нәсілді құрту мақсатын көздегенін мойындады.

Веймар Республикасы

Бернсторф 1919 жылы Филипп Шейдеман кабинетінде Сыртқы істер министрі лауазымына ұсынылды, бірақ ол бұл қызметтен бас тартып, дипломатиялық қызметтен кетті. 1926 жылы Палестинада еврей мемлекетін құруды қолдау мақсатында Курт Блюменфельдтің сионистік неміс «Палестинаны қолдау комитетінің» (Deutsches Pro Palästina Komitee) төрағасы болды. 1926 жылдан 1931 жылға дейін ол Әлемдік қарусыздану дайындық конференциясына Германия делегациясының төрағасы болды. 1933 жылы нацистер билікке келгеннен кейін Германиядан кетіп, Швейцарияның Женева қаласына көшті, ол 1939 жылғы 6 қазанда қайтыс болды.