Кіріспе
Жапондық жекпе-жек өнері Дайто-рю Айки-дзю-дзюцу (大東流 合気柔術), бастапқыда Дзю-дзюцу (大東流柔術) деп аталған, 20 ғасырдың басында Такеда Сокаку басшылығымен кеңінен танымал болды. Такеда бірнеше жекпе-жек өнерінде (Касима Шинден Джикишинкаге-рю және Сумо сияқты) жан-жақты оқып, өзі үйреткен стильді "Дайто-рю" (сөзбе-сөз "Ұлы Шығыс мектебі") деп атады. Мектептің дәстүрлері жапон тарихында ғасырлар бойы созылатынын мәлімдесе де, Такедадан бұрынғы риу туралы белгілі жазбалар жоқ. Такеда осы өнердің негізін қалаушы немесе қайта жаңартушысы саналса да, Дайто-рюдің танымал тарихы одан басталады. Такеданың ең белгілі шәкірті – Айкидоның негізін қалаушы Морихеи Уэсиба.
Daitō ryū Aiki jūjutsu (大東流 合気柔術), originally called Jujutsu (大東流柔術), is a Japanese martial art that first became widely known in the early 20th century under the headmastership of Takeda Sōkaku. Takeda had extensive training in several martial arts (including Kashima Shinden Jikishinkage ryū and Sumo) and referred to the style he taught as "Daitō ryū" (literally, "Great Eastern School"). Although the school's traditions claim to extend back centuries in Japanese history there are no known extant records regarding the ryū before Takeda. Whether Takeda is regarded as either the restorer or the founder of the art, the known history of Daitō ryū begins with him. Takeda's best known student was Morihei Ueshiba, the founder of Aikido.
Тарих
Дайто-рю (сондай-ақ, жай ғана Айки-дзюцу деп те аталады) көбінесе Сеива Минамото кланы құраған және ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келген күрес стилі саналады. Оның барлық ілімдерін 11 ғасырда жинаған адам – Шинара Сабуро Минамото Ёшимицу. Шинра Сабуро Минамото но Ёшимицу (新羅 三郎 源 義光, 1045–1127) – Минамото кланының самурайы және Сеива Гендзидің мүшесі (Минамото әулетінің 56-шы император Сеивадан тараған тармағы). Ёшимицу отбасында сақталған әдістерді толыққанды зерттеді. Сондай-ақ, Ёшимицу шайқаста қаза тапқан ер адамдардың денелерін жарып, анатомиясын зерттеген, осы арқылы буынды бекіту және атеми ваза (нервтерге соққы беру) техникаларын үйренген деп есептеледі. Дайто-рю өзінің атын Ёшимицу бала кезінде тұрған "Дайто" (大東) деген сарайдан алған. Ёшимицу ақырында Кай провинциясына (қазіргі Яманаси префектурасы) қоныстанды және үйренгендерін отбасына жеткізді. Көбінесе Ёшимицудың шөбересі Нобуёси "Такеда" тегін қабылдады, ол бүгінгі күнге дейін әулеттің аты болып табылады. Такеда әулеті Такеда Шингеннің (武田 信玄, 1521–1573) кезіне дейін Кай провинциясында қалды. Шинген Жапонияны біріктіру және бақылау науқанында Токугава Иэясу мен Ода Нобунагаға қарсы тұрды. Шинген мен оның мұрагері Такэда Кацуёри (武田 勝頼, 1546–1582) қайтыс болғаннан кейін Такеда әулеті Айдзу доменіне (қазіргі Фукусима префектурасының батыс үштен бірін қамтитын аймақ) көшті. Өмірі бойы Сокаку Дайто-рюды Жапонияға тарату арқылы отбасылық дәстүрлерін сақтау мақсатына жету үшін көп саяхаттады. Сокаку Такеданың үшінші ұлы Токимуне Такеда (武田 時宗 Takeda Tokimune, 1916–1993) 1943 жылы Сокаку қайтыс болғаннан кейін өнердің бас меңгері болды. Токимуне "Дайто-рю Айкибудо" (大東流合気武道) деп атаған өнерді үйретті, ол Дайто-рю Айки-дзюцудың дәстүрлі әдістерімен қатар Оно-ха Итто-рюдың қылыш техникаларын да қамтыды. Сондай-ақ, Токимуне басшылығымен Дайто-рю студенттеріне алғаш рет заманауи дан рейтингісі құрылып, табысталды. Токимуне Такеда 1993 жылы қайтыс болды, оның ресми мұрагері болмады, бірақ оның жоғары дәрежелі студенттері, мысалы, Кацуюки Кондо (近藤 勝之 Kondō Katsuyuki, 1945–) және Шигемицу Като қазір өздерінің Дайто-рю Айки-дзюцу ұйымдарын басқарады.
Аики-джутсу
Аики джиудзюцу үш стильге бөлінеді: джиудзюцу (қатты); аики но джиудзюцу (жұмсақ); және біріктірілген аикидзюудзюцу (қатты/жұмсақ). Қазіргі айкидо айкидзюудзюцудан пайда болған, ол "шабуылды ерте нейтрализациялауға" баса назар аударады. Басқа джиудзюцу түрлері сияқты, ол шабуылдаушыны тиімді бағындыру немесе жарақаттау үшін лақтыру техникаларына және буынға әсер етуге баса назар аударады. Ерекше маңыздысы – қорғаныс техникасын дұрыс уақытта қолдану, яғни шабуылдың күшін жою немесе оның тиімділігін азайту, сондай-ақ шабуылдаушының қозғалысын оған қарсы пайдалану. Дайто-рю атэмиді, яғни маңызды нүктелерге соққы беруді, буынды құлыптау немесе лақтыру тактикасын қолдану үшін кеңінен пайдаланады. Бұл өнердің кейбір соққы әдістері күш жинау және алдау бұрыштарымен соғу үшін созылған қолдарды пайдаланады, мысалы, гиаку уде дори (кері шынтақ құлыптауы) орнатуға арналған атэми сияқты техникаларда көрінеді. Токимуне Такэда өнердің ерекше қасиеттерінің бірі – шабуылдаушыны құлатқаннан кейін оның буындарын тізесімен бақылауға дайын тұру, осылайша қолыңызды қаруға қол жеткізуге немесе басқа шабуылдаушылардың қатеріне қарсы тұруға болады деп есептеді.
Филиалдар
Қазіргі уақытта Дайто-рюды үйрететін бірнеше ұйым бар, олардың әрқайсысы Такеда Сокакутың алты шәкіртінің бірі арқылы оның әулетін сақтайды. Бұл алты шәкірт: Токимуне тармағының негізін қалаушы Такеда Токимуне; Хиса тармағының Такума Хиса (久 琢磨 Хиса Такума, 1895–1980), Хорикава тармағының Кодо Хорикава (堀川 幸道 Хорикава Кодо, 1894–1980), Дайто Рю Айкидзюцу Шобукай ұйымының 教授代理 Тошими ‘Хосаку’ Мацуда (1895 ?), Сагава тармағының Юкиёши Сагава (Сагава Юкиёши, 1902–1998) және Кобаяши тармағының Сомекичи Кобаяши (1901–1999).
Токимуне
Токимуне тармағы Такеда Сокакудың ұлы Токимуне Такеданың ілімдерінен тараған және әкесі қайтыс болғаннан кейін Дайто-рюның тағайындалған мұрагері. Токимуне қайтыс болған кезде ол өзінің орнын басушысын тағайындамаған еді; оның ілімдерін жалғастыратын екі негізгі топ бар. Бірінші топты Кацуюки Кондо басқарады, ол өзінің жаттығуларын Цунежиро Хосонодан бастады және Токимунеге енгізілгенге дейін Котаро Йошида (吉田 幸太郎 Yoshida Kōtarō, 1883–1966) астында жаттығуларын жалғастырды. Токимуне Кондоға жоғары деңгейдегі оқыту лицензиясын бергендіктен, оның ізбасарлары оның мектебін Дайто-рю "негізгі желісі" ретінде көрсетеді. Кондо Токиода және шетелде, әсіресе Еуропа мен АҚШ-та семинарлар өткізу арқылы өнердің танымалдылығын арттыруға көп еңбек етті. Соңғы жылдары әлемнің түкпір-түкпірінде көптеген филиалдар құрылды. Ең ірі топтар Италияда (Алекс Мурачкини мен Лука Канови басшылығымен), Ресейде (Евгений Бодренко мен Станислав Копин басшылығымен), Нидерландыда (Роберт Бридвельд, Нильс ван Виллиген, Антон Брандрегт және Ильза ван дер Ховен), Словакияда (Стефан Курилла басшылығымен) орналасқан. АҚШ-та сонымен қатар Филадельфиядағы Дерек Стил, Лос-Анджелестегі Марк Суми және Нью-Йорк қаласының метро аймағындағы Хосе Гарридо сияқты бірнеше филиалдық додзё бар. Ұлыбританияда Суффолкта (Оран Редмондтың басқаруымен) зерттеу тобы жұмыс істейді. Австралия зерттеу тобын Сиднейде Рейчел Кромптон басқарады. Швейцарияның зерттеу топтарын Паскаль Бадан (Лозанна) және Селахаттин Ак (Цюрих) басқарады. Токимуне тармағының екінші тобын Шигемицу Като және Гунпачи Арисава басқарады, олар Токимуне Дайтоканның Хоккайдодағы штаб-пәтерінен ұзақ жылдар бойы оқыған және сабақ берген шәкірттері. Бұл ұйым Нихон Дайто Рю Айкибудо Дайто Кай (日本大東流合気武道大東会) деп аталады. Олар Хоккайдода шағын ұйымды сақтап, Еуропадағы (әсіресе Италия), АҚШ және Бразилиядағы жаттығушылармен тығыз байланыста.
Хиса
Дайто-рюдің екінші маңызды саласы Такума Хисаның шәкірттерімен ұсынылған. Оның шәкірттері бірігіп, Такумакай (琢磨会) қауымын құрды. Оларда Асахи газетінің додзёсында түсірілген фильмдер мен фотосуреттер түрінде мол материал бар, онда Морихеи Уэсиба алғашқыда, ал кейін Такеда Сокаку үйреткен Дайто-рю әдістері жазылған. Олардың маңызды оқулықтарының бірі – «Соден» деп аталады, онда екі шебердің де үйреткен әдістері қамтылған. Такумакай – екінші ірі айки-дзю-джитсу ұйымы. Қазіргі директоры – Мори Хакару, оған құрметті директор Чиба Цугутака және менеджер Кобаяши Киёхиро көмек көрсетеді. Ол сонымен қатар Хоккайдодағы Дайто-канде Токимуне Такеда басшылығымен жаттығудан өтті. 1980 жылдары, қарт Хисаның басшылығымен оқуға жіберілген Шоген Окабаяши (Окабаяши Шоген, 1949 жылы туған, 2018 жылы қайтыс болған) бастаған Такумакай, Токимуне Такеданың бастапқыда құрған өнер негіздерін оқыту формаларын енгізуге кірісті. Бұл қадам Хисаның бастапқы оқыту әдісін сақтап қалғандарды ренжітіп, Хисаның көп жылдық шәкірті Кенкичи Огами (Огами Кенкичи, 1936 жылы туған) құрған Дайбукан атты жаңа ұйымның құрылуына әкелді. Кейіннен, оқу бағдарламасына одан да көп өзгерістер енгізу үшін Окабаяши өзі Такумакайдан бөлініп, Хакухо рю құрды.
Хорикава
Хорикава тармағы Кодо Хорикаваның ілімдерінен тараған. Оның ілімдеріне негізделген бірнеше ұйымдар құрылды. Кодокай (幸道会) Хорикаваның шәкірттерімен құрылған, оның айки қозғалыстарын ерекше түсіндіруі оның шәкірттерінің қозғалыстарында көрінеді. Кодокай Хоккайдода орналасқан және оны Юсуке Иноуэ (Иноуэ Ясуке, 1932 жылы туған) басқарады. Иноуэдің әкесі де, оның басты мұғалімі Хорикава да Такэда Сокакуның тікелей шәкірттері болған. Иноуэ Хорикаваның соңғы тілегіне сәйкес оқытушылық лицензиясын (Менкё Кайден) алды. Кодокайдан өз дәстүрлерін орнату үшін бөлініп шыққан екі негізгі ұстаз бар. Біріншісі Сейго Окамото (岡本 正剛 Окамото Сейго, 1925–2015) болды, ол Дайто-рю Айкидзюдзюцу Роппокайды (大東流 合気柔術 六方会) құрды. Оның айкиге қатысты түсіндірмесі және минималды қозғалыспен лақтыруларға баса назар аударуы. Ұйымның шетелде, әсіресе АҚШ пен Еуропада үлкен ізбасарлары бар. Тағы бір топ Кацуми Йонезава (米沢 克巳 Yonezawa Katsumi, 1937–1998) болды, ол өзінің жеке ұйымын құрды, оны Бокуйокан (牧羊館) деп атады. 1970 жылдардың басында, Йонезава әлі Кодокайда аға мұғалім болған кезде, ол Дайто-рю Айки джуджуцуны АҚШ пен Канадаға әкелген алғашқы адам болды. Бокуйокан қазіргі уақытта оның ұлы Хиромицу Йонезава (Yonezawa Hiromitsu) басқарады, штаб-пәтері Хоккайдода, Yonezawa додзосында және АҚШ-тағы бірнеше филиалдарда, сондай-ақ Германиядағы додзода орналасқан.
Сагава
Соңғы ірі топта Сагава Юкиёшидің (佐川 幸義, Сагава Юкиёши, 1902–1998) шәкірттері бар, ол бір кездері Такеда Сокакудың мұрагері деп есептелген (Токимуне Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалмаған жағдайда). Сагава тек бір додзёны басқарды және салыстырмалы түрде аз студенттерге сабақ берді. Ол 1914 жылы Такеда Сокакудан Дайто-рюді оқуға кірісті, бұрын әкесі Сагава Ненокичиден (1867–1950) үйренген, ол да Сокакудың шәкірті және жүйеде Кёдзю Дайри (оқыту лицензиясы) иесі болған. Көптеген адамдар Юкиёши Сагаваның Сокакудың ең табысты шәкірттерінің бірі деп санайды, бірақ ол 1932 жылы кёджү дайри алды, бірақ жүйенің құпияларын ашатын менкё кайден (шеберлік куәлігін) алмады, себебі Такеда Сокакумен бірге оқыған кезінде ең жоғары лицензия менкё кайден емес еді. Сагава көбінесе Такедаға оқытуға көмектесетін және онымен бірге Жапонияның әртүрлі аймандарына саяхаттап, Дайто-рюді үйреткен. Ол Айкиді қолдану өнерін одан әрі дамытты және өмірінің соңына дейін күшті болды делінеді, ал «Транспарент Пауэр» жетістігінің нәтижесінде 1998 жылы қайтыс болғанға дейін «Айки Ньюс» журналдарында бірнеше мақалалар жарияланды. Наримаса Наганоның ұрпағы Даисуке Нагано, Юкио Накамураның жетекшілігімен Асаяма Ичиден Рюдің шебері және Сагаваның аға шәкірті, Токио маңындағы Койкикава додзосында сабақ берді және 1970-ші жылдары Окинавадағы АҚШ әскери қызметшілеріне жиі сабақ берді. 1997 жылы оның ең аға шәкірті Джейми Эллербе Нагано сенсейдің іліміне арналған «Нагано Рю Хейхоу Кёкай» атты ұйым құрды.
Қобаяши
Сомекичи Кобаяши, Хирохито Кобаяшидің ұрпағы, тек шағын додзё басқарды және салыстырмалы түрде аз студенттерге сабақ берді. 1923 жылы Такеда Сокакудан Дайто-рюді оқуға кірісті. Кобаяши Францияға көп рет сапар шегіп, француз командасының дзюдо жаттықтырушысы Фуками Сенсеймен бірге Ла-Бауль әскери өнер лагерінде оқу семинарларын өткізді. Оның шәкірттерінің бірі, Жан-Люк Моро Кудан, осы стильдің негізін қалаушы және басшысы, онымен Францияда және Жапонияда бірнеше рет оқыды. Жан-Люк Моро өз көзқарасын және білімін кеңейту үшін басқа да көрнекті ұстаздардан әртүрлі жекпе-жек өнерлерін (дзюдо, каратэ, кендо, ко-будо) үйренді: Ичиро Абе, 10-шы дан (Кодокан), Кодоканның бас ката-инструкторы, Минору Мочицуки (1907-2003) – Йосеикан Будо Айкидоның негізін қалаушы, Хиро Мочицуки (1936) – Йосеикан Будо Айкидоның қазіргі басшысы, Тайжи Касе (1929-2004) – 9-шы дан Шотокан Каратэ, Тадаси Абе (1926-1984) – Франция мен Еуропадағы айкидоның пионері, Такеда Токимуне (1915-1993) – 36-шы Соке, Дайто Рю Айки-дзюдзюцу, Годзо Шиода (1915-1994) – Йошинкай Айкидоның негізін қалаушы.
Ықпал
Жапондық классикалық дзюдо мектептерімен көп ұқсастығы бар бұл жекпе-жек өнеріне деген қызығушылық көбінесе Такеда Сокакудың шәкірті Морихеи Уэсибаның жетістіктеріне және оның негізін қалаған айкидоға байланысты. Айкидо халықаралық деңгейде таралған және жүздеген мың жақтасы бар. Айкидоға қызығушылық танытқан көптеген адамдар осы өнердің бастауын Дайто-рюға дейін іздеп, бұл өнерге, бұрын бірнеше он жылдықтар бұрын дерлік белгісіз болған қызығушылықты арттырды. Айкидоның әсері тіпті Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, Уэсиба Дайто-рюға жақын, тікелей соғысқа бағытталған түрін оқытқан кезде де маңызды болды. Уэсибаның соғысқа дейінгі аики-дзюдзюцуының әсерінің негізгі арналарының бірі – Шодокан айкидоның негізін қалаушы Кенджи Томики. Томики Уэсибадан оқуды бастаған кезде дзюдодан 5-ші данға ие болған. Бүгінгі күнгі госин дзюцу каталары, немесе "өзін-өзі қорғау формалары" (1956 жылы Кано Джигороның қайтысынан кейін сарапшылар тобы жасаған, сондықтан түпнұсқа дзюдоға жатпайды) осы үйретімдерді сақтайды, сондай-ақ Томикидің Шодокан Айкидо ұйымы да.
Қарым-қатынас өнері
Айки ұғымы ежелден келе жатыр және басқа классикалық жапондық қарулы жекпе-жек мектептеріне ортақ болған. Чой өзінің оқиғасының екі нұсқасын айтты, бірі 1962 жылы, ал екіншісі 1982 жылы мүлдем басқаша болды. Такеда Сокакудан тәлім алған Окуяма Йошихару құрған Хакко-рю және Окуямадан білім алған Накано Мичиоми (кейін Со Дошин атымен танымал) құрған Шоринжи Кемпо. Сонымен қатар, полиция қорғанысы үшін арналған Ичо-рю Вашингтон штатында кеңінен таралған. Хакко-рюдің көптеген техникалары Дайто-рю техникаларына ұқсас. Каратэнің кейбір стилі де буынға әсер ету және құлыптау техникаларын қолданады.