Кіріспе

1950 жылғы Мервин Пик жазған «Горменгаст» фантастикалық романы – британ жазушысы Мервин Пиктің «Горменгаст» сериясының екінші кітабы. Бұл 7 жастан 17 жасқа дейінгі кезеңде өмір сүрген Гроан әулетінің 77-ші графы және Горменгаст қамалының иесі Титус Гроанның тарихы. Оқиғаның басында Титус алдынан жататын, қалыптасқан ритуалдармен толы өмірден қорқады. Титус үшін Ритуал шебері Барквентин және оның шәкірті Стерпайк – оның қарсы тұруға ниеттенген нәрселерінің символы. Маңызды қосымша сюжет желісі Титустың мектепте оқуын, профессорлармен, әсіресе Горменгаст мектебінің директоры болатын Беллгроувпен қарым-қатынасын көрсетеді.

Стерпайк Барквентинді басып алады

Стерпайк, билік ұстанымына қарамастан, шын мәнінде Горменгастқа опасыз сатқын болып табылады, ол соңында қамалдағы ең үлкен билікті қолдауға тырысады. Осы мақсатта ол Барквентинді өлтіреді, оның орнына өзі отырып, билікте алға жылжу үшін. Барквентинді өлтіруде сәттілікке қол жеткізгеніне қарамастан, ескі рәсім шебері соншалықты қарсылық көрсетті ki, Стирпайк процесте ауыр жарақат алып, күйіп, жартылай суға батып қалды. Стирпайк ауыр азаптан айығып жатқанда, "Егіздер беске жетеді" деген сөздерді айқайлайды. Мұны қамалдың дәрігері доктор Прунескуаллор естіп, қатты алаңдайды. Оқырманға бұл тікелей айтылмаса да, Стирпайктың сөздері ол өлтірген адамдардың санын көрсетеді. "Егіздер" деген тіркес Титтің тәтелері, екі туған әпкелері – Кора мен Кларисаға қатысты. Стирпайк оларды қамалдың шеткі, қараусыз қалған бөлігінде тұтқында ұстап отыр, олар тамақ пен су үшін толықтай оған тәуелді. Стирпайк ұзақ уақыт бойы сауығуына байланысты оларды қамтамасыз ете алмайды (және Стирпайк оны делириум кезінде де сезеді), ал ол сауыққан кезде олар шөлден және аштықтан қайтыс болған болар деп ойлайды, бірақ шындығында олар бірнеше күннен кейін көз жұмады. Доктор Прунескуаллор Стирпайктың сөздерін графиня Гертрудамен талқылайды, бірақ олар оның мағынасы туралы келіспейді және Стирпайк не айтқысы келгенінің түсініксіздігі шешілмейді. Дегенмен, екеуі де енді Стирпайк пен қамал ішіндегі жоғалулар мен өлімдердегі оның рөліне күдікпен қарайды. Стирпайк толыққанды сауығып кеткенімен, оттан қорқып, денесі деформацияланады. Оның санасының тепе-теңдігі де бұзылып бара жатқаны анық көрінеді.

Профессорлар

Титустың өмірінің маңызды бөлігі мектепте өтеді, онда ол мектеп оқытушыларымен, әсіресе Титустың мұғалімдерінің бірі – Беллгроувпен кездеседі, ол ақыры Горменгаст мектебінің директоры болады. Басқа оқытушылар – әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар, ұсақ-түйек даулар мен бәсекелестікке түсетін, көбінесе өсіп-жеткен оқушылар сияқты бейтарап адамдар. Романның бір қуанышты, күлкілі бөлігі – Ирма Прунескуаллордың (қалманың дәрігерінің қарындасы) үйленуге шешім қабылдап, лайықты серік табу үмітімен кеш өткізуі. Осы мақсатта ол мектеп оқытушыларын шақырады, олар әйелмен кездесуден қатты қорқады, сондықтан түрлі жағдайларда өзін ақымақ көрсетіп алады. Бір профессор Ирмамен сөйлесу перспективасынан есінен асып, дәрігердің көмегімен қайта жандандырылуға мәжбүр болады. Ол оянғаннан кейін, жалаңаш күйінде, айқайлап бақшадан қашып кетеді де, енді көрінбейді. Тек жақында директор болған Беллгроув ғана жағдайға лайықты ден қойып, Ирмамен ақылды адамша қарым-қатынас жасайды. Осылайша Беллгроув пен Ирма арасында ерекше махаббат оянып, Титустың өмірінде маңызды рөл атқарады. Көп жағдайда ол – сабағында ұйықтап, домалақтармен ойнайтын, ойға шомылған профессор. Бірақ, ішкі жан дүниесінде ол абыройлы және қадірлі адам. Беллгроув жүрегінен мейірімді, ал әлсіз болса да, кемшіліктерін мойындауға дайын. Ол Титу үшін әкелік фигураға айналады.

Бұл зат

Тит үшін маңызды жағдай – оның "аударма әпкесімен" қысқа кездесуі: Титтің емшегін берген әйел, "Жарқын оюшылардың" Кедасының қызы, тек "Нәрсе" деп танылған жабайы қыз. "Нәрсе" заңсыз туған бала болғандықтан, Оюшылар оны қуғынға салысып, Горменгаст төңірегіндегі ормандарда жабайы өмір сүреді. Титус оны Горменгаст шеңберінен сыртқы әлемге қашқанда алғаш рет кездестіреді. Титус оның жабайы сұлулығына тәнті болып, оны іздеп шығады. Ол оны қысқа ғана уақытқа құшақтайды, бірақ ол қашып кетеді де, соққыға шалынып қаза табады. Дегенмен, оның қайсар тәуелсіздігі Титусты шабыттандырып, кейіннен үйінен кетуге батылдық сыйлайды.

Стирпайктың бетін ашу

Ескі қызметші Флей Стирпайктың ықыласы арқасында Титустың әпкелері Кора мен Кларисаны өлтіргені анықталып, оның әрекеті ашыққа шығады. Ол қамал ішінде қарсыласа бастайды, кең білімін пайдаланып, оның үлкен аймақтарында жасырынып, катапультімен кездейсоқ өлтіру науқанын жүргізеді. Стирпайкты ұстау мүмкін емес сияқты көрінеді, себебі үздірілмейтін жаңбырдың салдарынан бүкіл Горменгаст патшалығы суға батып кетеді. Топан судан қашқан халық қамалға паналады, ал қамалдың тұрғындары су көтерілген сайын жоғары қабаттарға көшуге мәжбүр болады. Әкесінің өлімінен және Стирпайктың сатқындығынан кейін күйзеліске түскен Фуксия өзін-өзі өлтіру туралы ойланады. Соңғы сәтте ол шешімін өзгертеді, бірақ терезеден құлап, басын соғып, суға батып кетеді. Оның денесін тапқан кезде оқиғадан хабарсыз Гертруда графинясы мен Титус екеуі де Стирпайктың кінәлі екеніне сенімді болып, оны әділет алдына келтіруге бейімділік танытады. Осылайша, суға батып бара жатқан қамал ішінде эпикалық күйреу басталады, Стирпайк тарылып бара жатқан аймақтарға тығылып, ақырында қамал күштерімен қоршалады. Тіпті осы соңғы кезеңде оның қатыгездігі мен айлакерлігі Стирпайкке тұтқындалудан қашуға мүмкіндік бере жаздай болады. Алайда, Титус оның қамал қабырғаларындағы қамыс арасында жасырынып отырғанын байқайды. Стирпайққа деген ашу мен жек көру сезімімен толған Титус оны қуалайды және өзі өлтіреді. Батыр ретінде құрметтелгеніне қарамастан, Титус Горменгасттан шығып, кең әлемді зерттеуге ниетті, ал роман оның сыртқы беймәлім жерлерде байлық іздеу үшін драмалық түрде атқа отырып кеткенімен аяқталады.

Басқа кішігірім кейіпкерлер

Ақын: Кәсіби атымен ғана таныс, Ақын сарайдағы рәсімдердің маңызды қызметін атқарады. Ол үшбұрышты басы мен "мұңды мұхиттай терең және ерекше" даусы бар деп сипатталады. Барквентиннің қазасынан және Стирпайктың сатқындықпен ашылғаннан кейін, ол жаңа Ритуал шебері болып жедел түрде тағайындалады. Жақсы оюшылар немесе Саздықтар: Горменгаст қамалының қабырғаларына жапсырған және сыртында орналасқан кең Саздық ауылының мұрагерлік халқы, олар ағаш ою өнерімен мәшһүр. Опус Флюк, Фланелькат, Шред, Шривелл, Мюлефайр және Перч Призма: Мектеп оқытушылары. Cutflower: Мектеп мұғалімі. Дэнди және фop. Deadyawn: Горменгаст мектебінің директоры. Ол көбінесе көмекшісі Fly итеріп жүрген дөңгелекті биік креслода ұйықтап жатады, ал Fly оның ыстық су бөтелкесін толтырып тұрады. Титусты іздеуді ұйымдастырғанда, Fly сығалап, оны креслодан басына құлатып жібергенде қаза табады. Беллгроув дереу мектеп басшылығын өз қолына алады. (Құсқыр): Deadyawn-ның көмекшісі. Оның басты міндеті – Deadyawn-ды креслода жылжыту және ыстық су бөтелкесін толық ұстау. Қожайынын қасақана өлтіргеннен кейін, терезеден секіріп өліміне себеп болады. Басшы: Мектеп оқытушысы. "Жетекші" деп белгілі, бұл көне сақалды тұлға әлемдегі барлық нәрсе – иллюзия, тіпті ауырсыну сияқты сезімдер де сондай екенін айтатын философия ұсынады. Ол күштеп шындыққа қайтарылады, содан кейін жас жігіт дау кезінде оның ұзын ақ сақалын өртеп жібергенде қайтыс болады. Шпирегрэн, Сплинт және Трод: Мектеп оқытушылары. Олар – Басшының шәкірттері, оның нигилистік үйретімдеріне тәуелді бос өмір сүреді. Басшының арсыз және ирониялық өлімін көргеннен кейін, олар қуанышпен өмірді тойлауға босатылады. Крагмайр: Акробат. Акробат сюжетке қатыспайды. Оның туралы еске алу, тек Стирпайк оны (ешқандай себепсіз) Стирпайк орнатқан айналар мен тыңдау тесіктері арқылы ескі каминнен тыңдағанда ғана айтылады.

Бейімделулер

Горменгаст көптеген бейімдеулерге түсті, оның ішінде фильмдер, тікелей театрлық қойылымдар, радиоспектакльдер, телесериалдар және опера.