Кіріспе

Стереотип (аɪpɪpɪ, oʊpɪ, STERReeətypee, STEER, eeoh) – қайталанатын немесе ритуалдық қозғалыс, дене күйі немесе сөйлеу. Стереотиптер қарапайым қозғалыстар, мысалы, денеді шайқау, немесе күрделі қозғалыстар болуы мүмкін, сияқты өзін-өзі ласкалау, аяқтарды кесіп-кесіп салу және бір орында тұрып жүру. Олар ең көп аутизм спектріндегі бұзылыстармен ауыратын адамдарда, көзі нашар балаларда кездеседі, сондай-ақ интеллектуалдық кемістіктері бар, кешкі дискинезия және стереотиптік қозғалыс бұзылыстары бар адамдарда да кездеседі, бірақ олар нейротипикалық адамдарда да кездесуі мүмкін. Зерттеулер стереотиптердің шизофренияның кейбір түрлерімен байланысты екенін көрсетті. Фронтотемпоральды деменция да қайталанатын мінез-құлықтың және стереотиптердің жиі кездесетін неврологиялық себебі болып табылады. Стереотиптің себептері көп және бірнеше емдеу әдістері бар. Стереотипті аутизмде бір немесе бірнеше сезімдерді қоздыру мақсатында қолданылатындықтан кейде "стимминг" деп атайды.

Ұсынылған себептері

Стереотиптің бірнеше мүмкін түсіндірмелері бар, және әртүрлі стереотиптік мінез-құлықтардың әртүрлі түсіндірмелері болуы мүмкін. Көп таралған түсіндірме – стимминг, ол нақты бір стереотиптік мінез-құлықтың сезімдік қабылдаумен байланысты қызмет атқаратынын болжайды. Басқа түсіндірмелерге стереотиптілік кернеуді сейілтуді немесе көңілсіздікті білдіруді, назар немесе ынталандыру немесе сезімдік күшті қажет етуді хабарлауды, сондай-ақ оның үйренілген, нейропатологиялық немесе осы екеуінің комбинациясы болуын, немесе ешқандай түсіндірме қажет емес қалыпты мінез-құлық екенін жатқызуға болады.

Қатысушы терминдер

Пундинг – бұл бастапқыда созылмалы амфетамин қолданушылардағы күрделі, ұзаққа созылған, мақсатсыз және стереотипті мінез-құлқыны сипаттау үшін пайда болған термин; кейіннен Паркинсон ауруында да сипатталды. Пундинг – бұл қайта-қайта орындалатын механикалық әрекеттерге құмарлық, мысалы, сұрыптау, жинау немесе қарапайым заттарды құрастыру және бөлшектеу сияқты. Паркинсон ауруымен ауырған және L-DOPA сияқты дофаминергілік препараттармен емделген адамдарда пундинг көрініс беруі мүмкін. "Tweaking" – мәжбүрлі немесе қайталанатын мінез-құлықты білдіретін сленгтік сөз; ол метамфетамин немесе амфетамин қолданудың айқын белгілерін көрсететін адамды сипаттау үшін қолданылады.

Жануарларда

Стереотиптер адам емес жануарларда да кездеседі. Бұл қалыптан тыс мінез-құлық деп саналады және көбінесе тұтқындағы жануарларда, әсіресе кішкентай қоршауда ұсталатын, қалыпты мінез-құлықпен айналысу мүмкіндігі шектеулі жануарларда байқалады. Мұндай мінез-құлық зиянды болуы мүмкін, өзін-өзі жарақаттауға немесе өрбу қабілетінің төмендеуіне алып келуі мүмкін, ал зертхана жануарларында мінез-құлықты зерттеулерді қиындатуы мүмкін. Стереотиптік мінез-құлықтың мысалдары: орынсыз жүгіріп-тұру, тербелу, шеңбермен жүзу, тым көп ұйықтау, өзін-өзі қию (қауырсындарды жұлу және шамадан тыс күтім жасау), торларды шайнау. Стереотиптер приматтар, құстар және жыртқыштар сияқты көптеген түрлерде кездеседі. Хайуанаттар бағындағы пілдердің 40%-ға дейін стереотиптік мінез-құлық көрсетеді. Стереотиптер жылқыларда кең таралған, әдетте шектеудің салдарынан, әсіресе жеткіліксіз жаттығулар кезінде дамиды. Олар көне тілде «тұрақты әдеттер» деп аталады. Олар басқару мәселесін тудырады, тек құрылыстардың зақымдануына ғана емес (шайнау, тебу және қайталамалы қозғалыстардан), сонымен қатар жануардың денсаулығына да әсер етеді. Стереотиптік мінез-құлықтың түпкілікті себебі жануарлардың қалыпты мінез-құлық қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік бермейтін жасанды орта деп есептеледі. Мұндай мінез-құлықты «қалыптан тыс» деп атаудың орнына, оны «қалыптан тыс ортаны көрсететін мінез-құлық» деп сипаттау ұсынылған. Стереотиптер базальды ганглиядағы мінез-құлықтық жауаптардың өзгеруімен байланысты. Стереотиптер көбінесе жануарлардағы психологиялық стрестің белгісі ретінде қарастырылатындықтан, жануарлардың әл-ауқатын қорғау мәселесі де бар. Стереотиптік мінез-құлықты қоршаған ортаны байыту арқылы, мысалы, үлкен және ынталандыратын қоршаулар, оқыту және жануардың ортасына ынталандырғыштарды (заттар, дыбыстар немесе иістер) енгізу арқылы азайтуға немесе жоюға болады. Тиімділігін сақтау үшін байыту әртүрлі болуы керек. Әлеуметтік жануарларды өз түрінің басқа өкілдерімен бірге ұстау да пайдалы. Бірақ мінез-құлық қалыптасқаннан кейін, мидағы өзгерістерге байланысты оны жою кейде мүмкін болмайды.