Кіріспе
Cuius est solum, eius est usque ad coelum et ad inferos (латынша "кімнің жері болса, ол көкке және тозаққа дейінгі жолға дейін олардың меншігі") – меншік құқығының қағидасы, онда меншік иелерінің жер учаскесіне ғана емес, сонымен қатар жоғарыдағы ауаға және (кеңейтілген түрінде) төмендегі жерге құқығы бар екендігі айтылады. Бұл принцип көбінесе қысқартылған түрінде ad coelum доктринасы деп аталады. Қазіргі заманғы құқықта бұл принцип әлі де шектеулі түрде қабылданады; құқықтар жоғарыдағы әуе құқықтарына және төмендегі жер қойнауы құқықтарына бөлінеді. Меншік құқығы жердің үстіндегі және астындағы кеңістікті қамтиды – көрші ғимараттардың үстіне шығып тұрған бөліктерін болдырмайды, бірақ жерден алысқа немесе ғарышқа ұшуды бақылау құқығын бермейді. Тығыз орналасқан қалаларда әуе құқықтарын беру мүмкін (көшірілетін даму құқықтарына қараңыз), бұл қолданыстағы ғимараттардың үстінен жаңа ғимараттар салуға мүмкіндік береді. Кейбір юрисдикцияларда, белгілі бір тереңдіктен асып түсетін жер қойнауы құқықтарының бір бөлігі ретінде пайдалы қазбаларды игеру құқығы меншік құқығынан толығымен бөлек. Мұндай юрисдикцияларда бұл құқықтар көбінесе мемлекетке толыққанды тиесілі болады және белгілі бір мерзімге жалға беріледі. Бұл принциптің алғашқы нұсқалары XIII ғасырдағы итальяндық заңгер Аккурсийге дейін жетеді және орта ғасырлардағы ағылшын құқығында Эдуард I заманынан бері қолданылып келеді. Бұл принципті соңғы кезде Уильям Блэкстоун өзінің ықпалды "Англия заңдарына түсініктемелер" (1766) еңбегінде кеңінен жариялады.
Cuius est solum, eius est usque ad coelum et ad inferos (Latin for "whoever's is the soil, it is theirs all the way to Heaven and all the way to Hell") is a principle of property law, stating that property holders have rights not only to the plot of land itself, but also the air above and (in the broader formulation) the ground below. The principle is often referred to in its abbreviated form as the ad coelum doctrine. In modern law, this principle is still accepted in limited form; the rights are divided into air rights above and subsurface rights below. Property title includes to the space immediately above and below the ground – preventing overhanging parts of neighboring buildings – but do not have rights to control flights far above the ground or in space. In dense urban areas, air rights may be transferable (see transferable development rights) to allow construction of new buildings over existing buildings. In some jurisdictions, the ability to exploit mineral rights – as a subset of subsurface rights, beyond a specified depth – is completely separate to property title. In such jurisdictions, these rights are often owned permanently by the state and are leased from it for a fixed time period. Early versions of the maxim have been traced to the 13th century Italian jurist Accursius, and is said to date in common law to the time of Edward I. It was more recently promulgated, in broad form (air above and ground below) by William Blackstone in his influential treatise Commentaries on the Laws of England (1766).
Қолданбалар
Атауынан көрініп тұрғандай, бұл принцип бойынша, белгілі бір жер учаскесінің иесі сол жердің үстіндегі де, астындағы да барлық нәрсеге құқылы болады. Осыған байланысты, жер иесі шекараны бұзған, бірақ топыраққа тікелей тимеген адамдарға қарсы заң шараларын қолдануға құқылы. Басқа да мүлік құқықтары сияқты, оны иесі басқаларға сата немесе жалға бере алады, сондай-ақ мемлекет оны алып қоюға немесе реттеуге құқылы. Мысалы, үш адамның біріне-бірі жақын жер учаскелері бар делік. Екі шеткі учаскенің иелері ортадағы учаскеден өтетін көпір салып, екі жерді қосуды жоспарлап отыр. Көпір ортадағы учаскенің топырағына тікелей тимесе де, "cuius est solum" принципі ортадағы иеге құрылысты тоқтатуға немесе осы құқық үшін төлем талап етуге мүмкіндік береді. Сол сияқты, егер біреу басқаның жерінің астында кен қазуды қаласа, тіпті кен кіреберісі көршілес жерде болса да, ол жер иесінен рұқсат алуы керек.
Шығу тегі
Бұл сөз тіркесі 13 ғасырдағы глоссатор Аккурсийге жатқызылады. Бұл принципті Аккурсийдің ұлы Франсиск Акурсий Англияға әкелген деген болжам бар, ол ағылшын құқығындағы принциптің алғашқы тұжырымын береді (Liber 1, 1-бөлім, 4-бет, "Terra" (жер) бөлімі):
Бұл іс бойынша баяндамашының түсіндірмесін Sweeney сілтемесінде ағылшын-американ құқығындағы принциптің әртүрлі формулировкаларын қараңыз. Бұл принцип классикалық рим құқығында кездеспейді. Луи Брандейстің еңбектерінде де осыған ұқсас мәліметтер табылады.
Англия құқығы
Жер иелерінің өз жерлері үстіндегі әуе кеңістігіне құқығы Англия мен Уэльсте «Кельсенге қарсы Императорлық темекі компаниясы» ісінде расталды, онда талапкердің мүлкіне ілінген ғимаратқа орнатылған белгі, ешқандай зиян немесе қолайсыздық тудырмаса да, заңсыз кіру құқығын бұзды. Жер иесіне белгіні алып тастау жөнінде шешім шығарылды. Жер иелерінің құрылыс жұмыстарында қолданылатын ірі кранның құрылғыларының рұқсатсыз «ұшып өтуіне» жол бермеу құқығы да расталды. «Lord Bernstein of Leigh v Skyviews & General Ltd» ісінде сот «ad coelum» фразасының «әдемі» екенін атап өтті, бірақ жалпы құқықта жер иесінің жердің үстіндегі ауа кеңістігінде құқықтары бар екендігі жақсы орныққандығын, әсіресе көршілес мүліктерден иілген белгілерге қатысты екенін айтты. Дегенмен, бұл құқық «жерді және оның құрылыстарын қалыпты пайдалану үшін қажетті» шектен аспауы тиіс. «Star Energy Weald Basin Limited және басқа да тараптар v Bocardo SA» ісінде Ұлыбританияның Жоғарғы соты (принциптің жер меншігіне қатысты бұрынғыдан мүлдем өзгеше екенін дәлелдегеннен кейін) бұл принциптің «Англия заңнамасында әлі де құнды екенін, себебі ол қарапайым тілмен, жалпы қабылданған заң ережесін қамтиды. Бұл толық емес нұсқаулық, өйткені ол әуе кеңістігін пайдалануға қатысты қолданылмайды, бұл жердің қалыпты пайдалануына кедергі келтіруі мүмкін [қ. «Bernstein» ісі, жоғарыда].» Жоғарғы сот талапкердің жер астындағы 250-400 метр тереңдікте заңсыз кіруіне талап ету құқығын сақтады, сонымен бірге жер асты меншігінің шексіздікке дейін созылуы мүмкін емес екенін мойындады; алайда мұндай заңсыз кіру үшін өтемақы өте аз болады, себебі құбыр өткен жерге ешқандай нақты әсер етілмеген. Бұл шешімге сәйкес, 2015 жылғы Инфрақұрылым туралы заңның 43-бабында «терең деңгейдегі жерді» (жер бетінен 300 метрден артық тереңдіктегі жер) пайдалануға шектеулер енгізілді, бұл заңсыз кіруге жауапкершіліксіз пайдалануға рұқсат береді. Бұл «фрекингті» жеңілдету үшін меншік иелерінің тіркелген жерлеріне құқықтарды заңмен беру болып табылады және «Bocardo» ісіндегі кейбір (бірақ барлығы емес) бұзушылықтарға рұқсат берер еді.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та ad coelum доктринасын шексіз биіктікке дейін түсіндіруге нүкте қойылды, бұл 1946 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының «АҚШ-қа қарсы Косби» ісі арқылы болды. «Косби» ісінде: метро, терең дауылдық су ағызу туннельдері және бөлшектерді шашырату машиналары сияқты жер асты жобаларына жасалған бағалау сараптамалары, мұндай жобалар жер бетіндегі мүліктің көпшілігі пайдаланбаған жерлердің тереңінен салынса, жер бетіндегі мүліктің иелерін ешқандай құннан айырмайды деген қорытындыға келді.
Халықаралық құқық
Ғарышты зерттеудің басталуымен "ad coelum" доктринасының жоғарғы шектері енді ұлттық егемендік мәселелерін қамтиды. Ұлттық егемендіктің қай биікте тоқтатылып, орбиталық немесе саяхат құқықтарының басталатыны туралы күшті аргументтерді қолдауға және оған қарсы дәлелдер келтіруге болады. Әсіресе, сыртқы кеңістікте және аспан денелерінде ұлттық аумақтық талаптар қою 1967 жылғы Ғарыш кеңістігі туралы шартпен тыйым салынды, оны барлық ғарышқа қатысты мемлекеттер ратификациялады. Шарттың II-бабында: "Ғарыш кеңістігі, оның ішінде Ай және басқа аспан денелері, егемендік талап ету арқылы, пайдалану немесе иемдену арқылы ұлттық меншікке жатпайды" делінген. "Ad coelum" доктринасы бойынша меншік немесе егемендік шексіз жоғарыға қарай кеңейеді деген түсінік енді шектеусіз қабылданбайды. Бұл осылай болуы заңды, себебі ұлттық шекараларға негізделген ғарышқа қатысты кез келген талап айналмалы қозғалыстағы планета бетінде анықталған нүктелерге негізделгендіктен, оның жоғарғы шекарасы болуы тиіс.