Кіріспе

Медициналық директор – денсаулық сақтау ұйымында медицинаны қолдану мәселелері бойынша басшылық пен ұйымдастыруды қамтамасыз ететін дәрігер. Оған жедел жәрдем қызметтері, аурухана бөлімдері, қан орталықтары, клиникалық оқыту қызметтері және басқа да салалар жатады. Медициналық директор клиникалық қызметкерлер үшін хаттамалар мен нұсқаулар жасайды және олардың қолданылуын бағалайды.

Жедел медициналық көмек көрсету

Жедел медициналық жәрдемдегі бас дәрігердің рөлі қолданылып жатқан жүйе түріне қарай өзгереді.

Француз-неміс үлгісі

Бірінші модель, әрине ең көнесі, франко-герман моделі деп сипатталады. Бұл модель дәрігерлер басқарады, ал жедел жәрдем көлігіндегі персонал көбінесе екінші, көмекші рөлдерде болады. 20-ғасырдың басында Солтүстік Америкадағы көптеген ауруханалық жедел жәрдем көліктерінде жедел жәрдем хирургтары жұмыс істегенін көрсететін көптеген дәлелдер бар; дәрігерлер жедел жәрдемде жауап беріп, қазіргі франко-герман моделіне өте ұқсас күтім көрсеткен. Француздық нұсқасында тек дәрігерлер мен медбикелер ғана жоғары деңгейдегі күтім көрсетеді, ал жедел жәрдем жүргізушілерінің медициналық білімі минималды. Немец нұсқасында парамедиктер (Rettungsassistenten) бар. Медициналық бақылау тікелей, дереу және үздіксіз жүзеге асырылады. Rettungsassistent-тің білімі Солтүстік Америка парамедиктерінің білімімен салыстыруға болады, бірақ олардың тәжірибелік құзыреті шектелуі мүмкін. Парамедиктер жұмыс істейтін дәрігердің қасында болғанда әрқашан өмірді сақтау дағдыларын қолдана алады. Кейбір жағдайларда, дәрігер болмаған жағдайда олардың іс-қимылдары шектеледі, бұл заңдық позиция көбінесе дәрігерлердің лоббисімен қорғалады. Германия заңдарына сәйкес, өмірге қауіпті немесе денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін жағдай болмаса, мұндай адамдар тек өмірді сақтаудың негізгі дағдыларымен немесе әр тиісті округтің медициналық директорының "бекітілген нұсқауларында" (standing orders) көрсетілген ALS дағдыларымен ғана шектелуі мүмкін. 2003 жылы "негізгі құзыреттілікті" кеңейту, әсіресе ауырсынуды емдеу саласында, қосымша оқыту арқылы "Notfallsanitäter" деңгейіне дейін ұсыну бойынша реформалық қозғалыс болды. Бұл модель пациентке дәрігерге бағытталған толыққанды күтімді жеткізуге, пациентті күтімге емес, күтімді пациентке жеткізуге бағытталған. Нәтижесінде, дәстүрлі жедел жәрдем көліктерінен басқа, көптеген қалаларда өмірге қауіп төндіретін әрбір шақыруға тікелей жауап беретін дәрігерлер (Notarzt) бар. Бұл жүйе жедел медицинаны Солтүстік Америкадағыдай жеке мамандық ретінде танымайды. Мұндай жағдайларда "жедел медицина дәрігері" көбінесе анестезиолог, кейде ішкі аурулар дәрігері немесе хирург болады. Еуропаның көп бөлігінде жедел медицинаны мамандық ретінде дамытуға қызығушылық аз көрінеді, бірақ Италиядағы соңғы оқиғалар бұл көзқарас өзгеруде екенін көрсетеді. Бұл модельде "оқиға орнында" ұзақ уақыт болу жиі кездеседі. Дәрігер қажетті араласудың барлығын немесе бір бөлігін орындауға тырысады, ал ауруханаға тасымалдау тек аурухана төсегіне мұқтаж адамдар үшін ғана жүзеге асырылады, ал жедел ауруханаға тасымалдау өте сирек. Көптеген науқастар ауруханаға жеткізілмейді. Бұл модельдің француздық нұсқасында келіп түскен қызмет сұраныстарын тіпті сұхбатқа алу да дәрігердің басшылығымен жүргізіледі, дәрігерге басқалар көмектеседі, қоңырау шалушымен сұхбаттасып, қандай жауап ресурсын, егер бар болса, жіберу керектігін анықтайды. Модельдің неміс нұсқасы "дәстүрлі" жөнелту процестерін пайдаланады, дәрігер жедел жәрдем диспетчерінің сұрауы бойынша шақыруларға жіберіледі. Франко-герман моделі Еуропа мен Ресейдің көп бөлігінде, бірақ Ұлыбританияда емес, қолданылады. Бұл модельде медициналық директор көбінесе дәрігерлердің жетекшісі және бағынышты персоналды даярлау және сапаны бақылау жөніндегі кеңесші болып табылады. Германияда Ärztlicher Leiter Rettungsdienst термині қолданылады. Бұл дәрігердің рөлі - белгілі бір аймақтағы жедел жәрдем персоналын қадағалау, әдетте үлкен қала немесе округ, және ол Солтүстік Америкадағы медициналық директор лауазымына сәйкес келеді. Швецияда ауруханалар мен клиникалардағы медициналық директор лауазымы Huvudläkaren деп аталады, сөзбе-сөз "бас дәрігер".

Англо-америкалық

Англо-американдық күтім үлгісін көбінесе медициналық директор басқарады. Бұл үлгі 1960 жылдардың соңында қалыптасқаннан бері айтарлықтай өзгерді. Осы лауазымның дамуы, жедел медициналық қызметтің кәсіби деңгейге көтерілуі, фельдшер мамандығының және жедел медицина саласының пайда болуы бастапқы жылдардан бері өзара байланысты дамумен жүзеге асты. 1979 жылға дейін жедел медицина бойынша ресми мамандық сертификаты болған жоқ. 1970 жылға дейін АҚШ-та дәрігерлерді осы салада ресми түрде оқытуға ешқандай күш салынбады. Ұлыбританияда жедел медицина бойынша ресми консультациялар осыған дейін кем дегенде екі онжылдықтан бұрын болған. Англо-американдық күтім үлгісінде дәрігер күтім тобының басшысы болып қалады, бірақ фельдшерлер франко-германдық үлгіге қарағанда тәуелсіз жұмыс істейді. Бірақ бұрын олай болған жоқ. Парамедицинаның алғашқы күндерінде фельдшерлер әрбір шараны орындамас бұрын дәрігерден ресми тапсырыс алуға міндетті болды. Кейбір мамандар осылай емдеу жасау ғана қауіпсіз деп санды. Кейбір жағдайларда «парамедиктер» дәрігердің нұсқауымен нөмірленген немесе түсті кодталған шприцтерден дәрі-дәрмектерді «көзі жоқ» беріп, олардың іс-қимылын түсінбеді. Бақылау толық және дереу болды; фельдшерлерді оқыту мысалдары болды, бірақ оларға өз дағдыларын жүзеге асыруға заңдық рұқсат берілмеді, немесе басқа жағдайларда олар дәрігер немесе медбикемен бірге ғана әрекет ете алатын, қазіргі франко-германдық үлгіге ұқсас. Парамедицинаның алғашқы кезеңдерінде фельдшерлер ресми түрде лицензияланбаған және көбінесе дәрігердің медициналық лицензиясын кеңейту рөлінде болды. 2008 жылдан бастап Канаданың Онтарио провинциясында осындай жүйе сақталған. Фельдшерлердің білімі, тәжірибесі және дағдылары артып, лицензия беру және сертификаттау рәсімделгенде, дәрігерлер осы жаңа мамандықпен жұмыс істеуге көбірек сенімді болды, содан кейін фельдшерлерге тәуелсіз практиканың кеңейтілген мүмкіндіктері берілді. 21-ғасырда көптеген фельдшерлер күрделі жазбаша хаттамаларға немесе жатқа айтылған, көбінесе бірнеше беттен тұратын тұрақты бұйрықтарға сүйенеді және тұрақты бұйрықтардың барлық мүмкіндіктері сарқылып біткен жағдайда ғана дәрігерге хабарласады. Мұндай жүйелерде медициналық директордың рөлі әртүрлі аспектілерді қамтиды. Біріншіден, медициналық директор басқа дәрігерлерге қарағанда фельдшерлерге көбірек жетекшілік етеді. Ол, әдетте, фельдшерлерге тапсырма беруге уәкілеттік алған дәрігерлердің шағын тобының басшысы болып табылады. Медициналық директор фельдшерлердің кәсіби дамуында да маңызды рөл атқарады. Көп жағдайда медициналық директор жергілікті деңгейде фельдшерлерді оқыту бағдарламасына ең аз дегенде өз үлесін қосады. Көптеген жағдайларда олар бағдарламаның кейбір бөлімдерін оқытады, фельдшерлердің клиникалық тәжірибесіне бақылау жасайды және кейбір жағдайларда ресми сертификаттау немесе лицензия алудан бұрын олардың алғашқы далалық тәжірибесіне жетекшілік етеді. Медициналық директор барлық хаттамалар мен тұрақты бұйрықтарды жасауға және оларды жасауға қатысты зерттеулер жүргізуге жауапты. Медициналық директор сонымен қатар, басқалармен бірге, өздерінің жедел жәрдем жүйесі үшін Тәжірибе Стандарттарын жасауға және дамытуға жауапты. Фельдшердің мансабы бойында медициналық директор медициналық сапаны бақылау механизмін қамтамасыз етеді, карталарды тексеруді жүргізеді және медициналық қызметке қатысты шағымдарды қарастырады, сондай-ақ себептер болған жағдайда жеке фельдшерлерді сертификаттан шығаруға құқылы. Медициналық директорлар сонымен қатар өздерінің фельдшерлерінің мүддесін қорғайды, сайланған лауазымды тұлғаларға кеңес береді және қажет болған жағдайда тәжірибе аясын кеңейту үшін медициналық қауымдастықта қолдау табады. Сонымен қатар, медициналық директорлар жедел жәрдем жүйесіне қатысты саясат пен заңнамаға және оның болашақ бағытын анықтауға қатысты жедел жәрдем жүйесінің басқаруы мен мемлекеттік басқару қызметкерлеріне сарапшы ретінде кеңес береді. Бұл үлгіде фельдшер жедел жәрдем дәрігерінің мүмкіндіктерін кеңейтуші ретінде қарастырылады. Дәрігерлерді далада сирек кездестіруге болады, егер олар жаңа фельдшерлерді баптамаса немесе сапаны қамтамасыз ету шараларын жүзеге асырмаса, немесе жедел медицина бойынша оқу бағдарламасында тәжірибе жинап жатқан резиденттер болмаса. Медициналық директорлар мен жедел жәрдем бөлімінің дәрігерлері көп адам зардап шеккен оқиғалар мен апаттар сияқты ірі оқиғалар кезінде жетекшілік ету үшін далаға шығуы мүмкін.

Дербес практика

Әлемнің кейбір аймақтарында, ең әйгілісі Ұлыбритания, Австралия және Оңтүстік Африкада, кейбір фельдшерлер өздігінен тәуелсіз мамандыққа қадам басқан. Мұндай жағдайларда жеке фельдшерлер дәрігердің көмекшілері немесе медбикелер сияқты қызмет ете алады, пациенттерді бағалайды және дербес диагноз қойып, клиникалық шешімдер қабылдап, емдеу жоспарларын анықтайды. Мұндай жағдайларда, қызмет көрсету аумағы рөл үшін алдын ала белгіленеді және осы шеңберде барлық емдеу шешімдері жеке фельдшердің қалауынша қабылданады және көмек көрсетіледі. Көптеген жағдайларда, қызмет көрсету аумағы негізгі медициналық көмекке баса назар аударады, бірақ фельдшерге әдеттегіден гөрі кең ауқымды көмек көрсетуге мүмкіндік береді, мысалы, жараны тігу немесе қант диабеті немесе гипертония сияқты созылмалы ауруларды басқару. Кейбір елдерде мұндай мамандар шектеулі және анықталған дәрі-дәрмектерді тағайындау және тарату құқығына ие. Мұндай жағдайларда, осы Фельдшер-дәрігерлер немесе Жедел жәрдем мамандары әдетте өте тәжірибелі және білікті ALS провайдерлері болып табылады және осы дағдыларын сақтайды. Көптеген жағдайларда, бұл мамандардың тәжірибесі дәстүрлі жедел жәрдем қызметінің шегінен асып түседі. Кейбір аймақтарда олар кішкентай ауылдық ауруханаларда жұмыс сағаттарынан кейін жедел жәрдем бөліміне жетекшілік етеді (Австралия және Ұлыбритания), ал басқа аймақтарда медициналық практикалар үшін түнгі қоңырауларды қабылдайды (Ұлыбритания). Кейбір жағдайларда, мамандар қызмет көрсету аумағының шегіне жеткен кезде дәрігерді шақыру құқығын сақтайды (Ұлыбритания), ал басқаларында емдеудің шегі осы аумақпен шектеледі және дәрігерлік қолдау көрсетілмейді (Оңтүстік Африка). Осындай модельде, медициналық директордың рөлі оқытуды қамтиды, оқу және клиникалық ортада жүзеге асырылады. Көптеген оқу бағдарламаларында жедел жәрдем бөлімінде немесе ұқсас ортада, әдетте дәрігермен бірге жүргізілетін клиникалық тәжірибеге баса назар аударылады. Медициналық директор кандидатты тексеруге және қауіпсіз тәжірибе жүргізуге қабілетін растауға жауапты болады. Медициналық директор рұқсат етілген қызмет көрсету аумағын анықтауда маңызды рөл атқарады және тәжірибеге қатысты шағымдарды тергейді. Кейбір елдерде медициналық директор медициналық сапаны қамтамасыз етуге жауапты, бірақ мұндай функцияны мамандардың өздері атқаратын жағдайлар да бар. Соңында, медициналық директор (немесе басқа жедел жәрдем дәрігерлері) мамандардың қызмет көрсету аумағының шегіне жеткен кезде қажетті медициналық қолдауды ұсынуға жауапты болуы мүмкін.

Кроссовер үлгілері

Кейбір модельдер бар, ең бастысы Нидерланды, олар осы модельдердің бірнешеуінің қоспасын қолданады, соның ішінде франко-герман, англо-американ және автономды практика модельдері. Мысалы, Нидерландыда барлық фельдшерлер бір жылдық қосымша білім алған тіркелген медбикелер, әдетте анестезия саласында, бірақ басқа да жедел жәрдем саласындағы білім алулары да қабылданды, содан кейін жедел жәрдемде қосымша бір жыл білім алады. Бұл адамдардың барлығы Нидерланд жедел жәрдем институтының (DIA) лицензиясына ие және мемлекеттік келісімшарт бойынша жедел жәрдем қызметін ұсынатын шамамен 45 жеке компанияның бірінде жұмыс істейді. Модель сырттай англо-американдыққа ұқсайды; алайда, көп жағдайда голландиялық фельдшерлер практикалық тұрғыдан дербес тәжірибешілер болып табылады. Практиканың шегі мен рұқсат етілген процедуралар ұлттық деңгейде Нидерланд жедел жәрдем институтымен анықталады және барлық фельдшерлер осы нұсқауларға сәйкес жұмыс істеуі керек. Алайда, практика шегінде барлық шешімдер мен емдеу шешімдері автономды тәжірибеші моделіндегідей, фельдшерге тиесілі. Әрбір жедел жәрдем қызметі қадағалау және сапаны қамтамасыз ету үшін медициналық менеджерді жұмысқа алуы тиіс, және кез келген фельдшер өзінің практика шегіне жеткен жағдайда одан нұсқау сұрауға құқылы, дәл англо-американдық модельдегідей. Қажет болған жағдайда фельдшер көлікпен немесе тікұшақпен жедел жәрдем көрсету үшін дәрігерді шақыруы мүмкін. Мұндай жағдайларда, шұғыл шаралар көбінесе оқиға орнында жүргізіледі, ал науқас франко-германдық модельдегідей, құрлықтағы жедел жәрдем көлігімен тасымалданады. Бұл бірегей модельде медициналық директордың рөлі едәуір өзгеше. Практика шегі мен барлық емдеу хаттамаларын Нидерланд жедел жәрдем институты ұлттық деңгейде әзірлейді және жеке дәрігерлер оларды жергілікті деңгейде біржақты өзгерте алмайды. Практика шегі мен хаттамалар әр төрт жыл сайын қаралып, түзетіліп, жарияланады және егер дәрігер осы хаттамаларды өзгертуді қаласа, DIA комитеті алдында нақты себептерді келтіріп, сәтті дәлелдеуі керек. Әрбір жеке тасымалдаушының медициналық менеджерлері медициналық директордың рөлінде жұмыс істейді, бірақ тек сол компания үшін; олардың өкілеттігі бірдей қоғамда жұмыс істейтін басқа компанияларға таратылмайды. Бұл адамдар кестелерді тексеру және шағымдарды тергеу сияқты сапалы қызмет көрсету функцияларын орындайды, бірақ олар емдеу хаттамаларын біржақты өзгерте алмайды. Олар телефон немесе радио арқылы фельдшерлерге нұсқаулар мен кеңестер бере алады немесе өздері оқиға орнына барып көмек көрсете алады. Нидерланд жүйесі сонымен қатар жедел жәрдемде фельдшерлерге көмек көрсету үшін жедел жауап беруге дайын төрт тікұшақтың желісін пайдаланады. Голландиялық жүйеде жұмыс істейтін көптеген адамдар кейде «жедел жәрдем дәрігерлері» деп сипатталғанымен, көпшілігі, франко-германдық модельдегідей, шын мәнінде анестезиологтар.