Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гвинеядағы таулы жоталы аймақ Фута Джалон (ࢻُوتَ جَلࣾو, ; فوتا جالون) – Батыс Африкадағы Гвинеяның орталық бөлігінде орналасқан, шамамен Орта Гвинеямен шектесетін жоталы аймақ.
Mountainous highland region in Guinea
Fouta Djallon (, ࢻُوتَ جَلࣾو, ; فوتا جالون) is a highland region in the center of Guinea, roughly corresponding with Middle Guinea, in West Africa.
Этимология
Фулани халқы бұл аймақты пулар тілінде Фута Жалу (ࢻُوتَ جَلࣾو,) деп атайды. Атаудың бірінші сөзінің шығу тегі фула халқы қоныстанған кез келген аймақты білдіретін фула сөзінен, ал екіншісі – фулалар келгенге дейін бұл аймақта тұрған жалонке халқының атынан алынған.
The Fulani people call the region Fuuta Jaloo ( ࢻُوتَ جَلࣾو, ) in the Pular language. The origin of the first word in the name is from the Fula word for any region inhabited by the [[Fula people and the second from the Jallonke people, who inhabited the region before the Fula arrived.
Тарих
Фута Джалон аймағы 17 ғасырдан бері исламның бекінісі болып табылады. Карамхо Альфа мен Ибрагим Сори бастаған алғашқы революционерлер тоғыз провинцияға бөлінген федерация құрды. Бірнеше мұрагерлік дағдарыстар 1896 жылға дейін Тимбода орналасқан орталық билікті әлсіретті, сонда соңғы Алмами, Бубакар Биро, Поредака шайқасында француз армиясымен жеңілді. Фута Джалонеке фуллалары аймақта исламның таралуын жетекшілік етті. Фулле мұсылман ғалымдары араб әліпбиін қолдана отырып, жергілікті әдебиетті дамытты. Аджамия деп аталатын бұл әдеби жетістікті Тьерно Самба Момбея, Тьерно Сааду Дален, Тьерно Алиу Бубха Ндян, Тьерно Жааво Пелель сияқты ұлы ақын-теологтар көрнекті етті. Өз шарықталу кезінде Фута Джалу Канканнан Гамбияға дейін студенттерді тартатын, білім орталығы болды, Тубада Джаханке дін қызметкерлері мен Фулье мұғалімдері оқыды. Ол барлық бағыттағы сауда керуендері үшін жүйке орталығы қызметін атқарды. Кез келген этностың өкілдерінен шыққан, кәсіпкерлік қабілеті жоғары саудагерлер Футанке төбелерінде және негізгі жолдар бойында отарлар құрды. Олардың мүддесіне, ұлдарын Футанке мектептеріне жіберу, бітірушілерді қолдау және Фута Жалоннан тараған ықпалдың кең аумағын кеңейту кірді.
Since the 17th century, the Fouta Djallon region has been a stronghold of Islam. Early revolutionaries led by Karamokho Alfa and Ibrahim Sori set up a federation divided into nine provinces. Several succession crises weakened the central power located in Timbo until 1896, when the last Almamy, Bubakar Biro, was defeated by the French army in the Battle of Porédaka. The Fulɓe of Fouta Djallonke spearheaded the expansion of Islam in the region. Fulɓe Muslim scholars developed indigenous literature using the Arabic alphabet. Known as Ajamiyya, this literary achievement is represented by such great poet theologians as Thierno Samba Mombeya, Tierno Saadu Dalen, Tierno Aliou Boubha Ndyan, Tierno Jaawo Pellel etc. In its heyday, it was said that Fuuta Jaloo was a magnet of learning, attracting students from Kankan to the Gambia, and featuring Jakhanke clerics at Tuba as well as Fulɓe teachers. It acted as the nerve centre for trading caravans heading in every direction. The more enterprising commercial lineages, of whatever ethnic origin, established colonies in the Futanke hills and along the principal routes. It served their interests to send their sons to Futanke schools, to support the graduates who came out to teach, and in general to extend the vast pattern of influence that radiated from Futa Jalon.
Халық саны
Халықтың басым бөлігі [[Фула халқынан]] (жеке тұлғасы – Pullo) тұрады, олар Фула немесе Фулани деп те аталады. Фута Джалонда олардың тілі Пулар немесе Пулаар деп аталады. Ал кеңірек тілдік аймақ Фула/Фульфульде деп аталады және ол Батыс және Орталық Африканың көптеген елдерінде қолданылады. Гвинея халқының 32,1%-дан 40%-ға дейін Фулани халқы құрайды.
The population consists predominantly of [[Fula people [sing. Pullo], also known as Fula or Fulani. In Fouta Djallon, their language is called Pular or Pulaar. The broader language area bears the name Fula/Fulfulde, and it is spoken in numerous countries in West and Central Africa. The Fulani population represents between 32.1% and 40% of the population in Guinea.
Экономика
Облыстың ең ірі қаласы – Лабэ. Көбінесе ауылдық шаруашылықпен айналысады, экономикасы мал шаруашылығын (сия мал, қой, ешкі), егін шаруашылығын, жинау, сауда және шағын туризмді қамтиды. Фулбе тайпасы бүгінде биоинтенсивті егін шаруашылығы деп танылатын табиғи егін өңдеудің бір түрін қолданады. Аймақтың негізгі ақшалай дақылдары – банан және басқа жемістер. Басты егістік дақылы – фонио, бірақ құнарлы топырақта күріш те өсіріледі. Көптеген топырақтар тез тозып, жоғары қышқылды болып келеді және алюминиймен улануға шалдығады, бұл топыраққа күтім жасалмаса өсірілетін дақылдардың түрлерін шектейді.
The largest town in the region is Labé. Mainly rural the economy covers animal husbandry (cattle, sheep, goats), agriculture, gathering, trading, and marginal tourism. The Fulbe practice a form of natural farming that can be recognized today as biointensive agriculture. The region's main cash crops are bananas and other fruits. The main field crop is fonio, although rice is grown in richer soils. Most soils degrade quickly and are highly acidic with aluminum toxicity, which limits the range of crops that can be grown without significant soil management.
Биоқарыштық ауыл шаруашылығы
18 ғасырдың соңында Фута Дьялонкедегі фулла тайпасы биологиялық қарқынды ауыл шаруашылығының бір түрін дамытты, бұл, әдетте, қажеттілік тудырғандықтан болды. Себебі, жаулап алынған жергілікті әйелдер ислам билеушілерінің үйлеріне қабылданды, олардың малдарына күтім жасау олардың міндетіне айналды. Мал шаруашылығы мен отырықшы ауыл шаруашылығын тиімді агропасторальдық жүйеге біріктіру күнделікті өмірді ұйымдастырудың жаңа тәсілін қажет етті. Мал, оның ішінде жылқы мен ірі қара, жергілікті шаруаларға қарағанда көбірек жеп, көп қалдықтар шығарды. Малды түнде жабайы жануарлардан қорғау қажет болғандықтан, оларды отбасылық аумаққа әкелді, француздар бұл жерді “tapade” деп атады, ал жергілікті халық “cuntuuje” (бірлікте “suntuure”) деп атады. Әр “suntuure” шамамен 1 гектар (2.5 акр) жерді алып жатады, сондықтан оларды бақтар деп атау олардың көлеміне де, күрделілігіне де сай келмейді. “Cuntuuje” – азық-түлік өндірісіне жүйелі көзқарас болып табылады және олардың агротүрлілігімен, сондай-ақ адамдардың шектеулі жерді қарқынды пайдалануымен және барынша тиімділігімен ерекшеленеді. Бүгінде “cuntuuje” аумақтарында маңызды мөлшерде және әртүрлі ауыл шаруашылығы өнімдері өндіріледі. Әр “suntuure” айналасындағы тірі қоршаулар – адамдарды, жабайы жануарларды және үй малдарын ұстап тұру үшін ғана емес, сонымен қатар қорғаныш болып табылады. Пермакультура терминологиясында бұл қоршау – вегетативтік тербеу болып саналады және “suntuure” ішіндегі қоректік заттардың айналымы мен сақталу процесінде маңызды рөл атқарады. Басқаша айтқанда, “cuntuuje” – тұрақты биомаңызды поликультуралық шаруашылық жүйесі және ландшафттық архитектураны білдіреді, бір немесе бірнеше микроклиматтық экожүйелерді қамтиды және бүгінгі күні біз білетін пермакультуралық дизайнның мысалы болып табылады. Осы бөлімдегі сурет – әдетте “suntuure” ортасында кездесетін ішкі аймақтар мен секторлардың ақыл картасы. “Suntuure” ішкі бөлігіндегі 1-3 аймақтар (ішкі қақпа, кіреберіс, жеке өмірге арналған экран және тұрғын үй) негізінен отбасы мүшелеріне арналған. Күнделікті өмірдің көп бөлігі 4 және 5 аймақтарда (hoggo және “suntuure” тіршілік ету қоршауы) өтеді. Бұл жерде қонақтар қосалқы жай немесе павильонда қарсы алынады, бақша жұмыстары ұйымдастырылады, балалар ойнайды және жасы келсе жұмыс істейді, ал түстен кейін дұғалар оқылады, демалыс жасалады, әңгімелеседі және тамақ ішіледі, содан кейін қараңғы түскенше осы істер жалғасады. 6-аймақ – сыртқы әлем. 2003 жылы Фута Джалонның “cuntuuje” аумақтары Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (БҰҰАҰ) тарапынан Дүниежүзілік маңызды ауыл шаруашылығы мұрасының бірі ретінде танылды.
Sometime in the late 18th century, the Fulɓe in Fouta Djallonke developed a type of biointensive agriculture, probably out of necessity, since the conquered indigenous women were taken into the households of their Islamic overlords whose livestock became their responsibility. Combining animal husbandry and sedentary agriculture into an efficient system of agropastoralism required a new way of organizing daily life. Livestock, which included horses and cattle, ate more and produced more waste than what the indigenous farmers were accustomed. Since the livestock had to be protected from wildlife at night, they were brought into the family compound, referred to by the French as a tapade, and locally as cuntuuje (sing. suntuure) in the Pular language. Each suntuure is about 1 hectare (2.5 acres) on average, so referring to them as gardens is not accurate, neither for their size nor complexity. The cuntuuje represents a systems approach to food production, and is distinguished by their agrodiversity, as well as the way the people intensively use and maximize a limited amount of land. Today, the cuntuuje gardens continue to produce a significant quantity and variety of agricultural products. The living fences that surround each suntuure are not just a barrier to keep out people, wild animals, and domestic livestock. In the permaculture vocabulary, the fence is a vegetative berm, and is instrumental in the process of nutrient cycling and nutrient retention within the suntuure. In other words, the cuntuuje represent a sustainable biointensive polyculture farm system and landscape architecture, housing one or more microclimate ecosystems and are examples of what we know today to be a permaculture design. The graphic in this section is a mind map of the internal zones and sectors found typically in a suntuure environment. The interior of the suntuure, Zones 1 3 (internal gate, entryway, privacy screen, and residence) are reserved primarily for family members. It is in Zones 4 and 5 (the hoggo and suntuure living fence) where most activities of daily life occur. Here, visitors are greeted at a secondary shelter or pavilion, work on gardens (hoggos) is organized, children spend the day in play and work if of age, and afternoon prayers, naps, conversations, and meals occur until dark. Zone 6 is the outside world. In 2003, the cuntuuje of Fuuta Jalon were recognized by the United Nations Food and Agriculture Organization (UNFAO) as one of the Globally Important Agricultural Heritage Systems.
Көші-қон
Фута Джалон тарихи тұрғыдан жоғары көші-қон деңгейіне ие болған, көбінесе қысқа мерзімді және негізінен Сенегал мен Сьерра-Леонеге бағытталған. 1959 жылы тәуелсіз Гвинеяның президенті Секу Туре болғаннан кейін көптеген фульбелер Сенегалға қашып кетті. Олардың көптегені Гамбия өзенінің батысындағы Лейди-Улуға қоныстанды және мал өсірумен қатар егіншілікпен айналыса бастады. Олар Гвинеяны жеміс-жидек пен балға толы, ауыр еңбекке мұқтаж емес жер ретінде есінде сақтады.
Fuuta Jalon has historically had a high degree of migration, usually short term, and mainly to Senegal and Sierra Leone. Many Fulbe fled to Senegal after Sekou Toure became president of independent Guinea in 1959. Many settled in Leidi Ulu west of the Gambia River and began farming in addition to keeping cattle. They remembered Guinea as a land of fruit and honey where laborious agriculture was not necessary.