Кіріспе

Гвинеядағы таулы жоталы аймақ Фута Джалон (ࢻُوتَ جَلࣾو, ; فوتا جالون) – Батыс Африкадағы Гвинеяның орталық бөлігінде орналасқан, шамамен Орта Гвинеямен шектесетін жоталы аймақ.

Этимология

Фулани халқы бұл аймақты пулар тілінде Фута Жалу (ࢻُوتَ جَلࣾو,) деп атайды. Атаудың бірінші сөзінің шығу тегі фула халқы қоныстанған кез келген аймақты білдіретін фула сөзінен, ал екіншісі – фулалар келгенге дейін бұл аймақта тұрған жалонке халқының атынан алынған.

Тарих

Фута Джалон аймағы 17 ғасырдан бері исламның бекінісі болып табылады. Карамхо Альфа мен Ибрагим Сори бастаған алғашқы революционерлер тоғыз провинцияға бөлінген федерация құрды. Бірнеше мұрагерлік дағдарыстар 1896 жылға дейін Тимбода орналасқан орталық билікті әлсіретті, сонда соңғы Алмами, Бубакар Биро, Поредака шайқасында француз армиясымен жеңілді. Фута Джалонеке фуллалары аймақта исламның таралуын жетекшілік етті. Фулле мұсылман ғалымдары араб әліпбиін қолдана отырып, жергілікті әдебиетті дамытты. Аджамия деп аталатын бұл әдеби жетістікті Тьерно Самба Момбея, Тьерно Сааду Дален, Тьерно Алиу Бубха Ндян, Тьерно Жааво Пелель сияқты ұлы ақын-теологтар көрнекті етті. Өз шарықталу кезінде Фута Джалу Канканнан Гамбияға дейін студенттерді тартатын, білім орталығы болды, Тубада Джаханке дін қызметкерлері мен Фулье мұғалімдері оқыды. Ол барлық бағыттағы сауда керуендері үшін жүйке орталығы қызметін атқарды. Кез келген этностың өкілдерінен шыққан, кәсіпкерлік қабілеті жоғары саудагерлер Футанке төбелерінде және негізгі жолдар бойында отарлар құрды. Олардың мүддесіне, ұлдарын Футанке мектептеріне жіберу, бітірушілерді қолдау және Фута Жалоннан тараған ықпалдың кең аумағын кеңейту кірді.

Халық саны

Халықтың басым бөлігі [[Фула халқынан]] (жеке тұлғасы – Pullo) тұрады, олар Фула немесе Фулани деп те аталады. Фута Джалонда олардың тілі Пулар немесе Пулаар деп аталады. Ал кеңірек тілдік аймақ Фула/Фульфульде деп аталады және ол Батыс және Орталық Африканың көптеген елдерінде қолданылады. Гвинея халқының 32,1%-дан 40%-ға дейін Фулани халқы құрайды.

Экономика

Облыстың ең ірі қаласы – Лабэ. Көбінесе ауылдық шаруашылықпен айналысады, экономикасы мал шаруашылығын (сия мал, қой, ешкі), егін шаруашылығын, жинау, сауда және шағын туризмді қамтиды. Фулбе тайпасы бүгінде биоинтенсивті егін шаруашылығы деп танылатын табиғи егін өңдеудің бір түрін қолданады. Аймақтың негізгі ақшалай дақылдары – банан және басқа жемістер. Басты егістік дақылы – фонио, бірақ құнарлы топырақта күріш те өсіріледі. Көптеген топырақтар тез тозып, жоғары қышқылды болып келеді және алюминиймен улануға шалдығады, бұл топыраққа күтім жасалмаса өсірілетін дақылдардың түрлерін шектейді.

Биоқарыштық ауыл шаруашылығы

18 ғасырдың соңында Фута Дьялонкедегі фулла тайпасы биологиялық қарқынды ауыл шаруашылығының бір түрін дамытты, бұл, әдетте, қажеттілік тудырғандықтан болды. Себебі, жаулап алынған жергілікті әйелдер ислам билеушілерінің үйлеріне қабылданды, олардың малдарына күтім жасау олардың міндетіне айналды. Мал шаруашылығы мен отырықшы ауыл шаруашылығын тиімді агропасторальдық жүйеге біріктіру күнделікті өмірді ұйымдастырудың жаңа тәсілін қажет етті. Мал, оның ішінде жылқы мен ірі қара, жергілікті шаруаларға қарағанда көбірек жеп, көп қалдықтар шығарды. Малды түнде жабайы жануарлардан қорғау қажет болғандықтан, оларды отбасылық аумаққа әкелді, француздар бұл жерді “tapade” деп атады, ал жергілікті халық “cuntuuje” (бірлікте “suntuure”) деп атады. Әр “suntuure” шамамен 1 гектар (2.5 акр) жерді алып жатады, сондықтан оларды бақтар деп атау олардың көлеміне де, күрделілігіне де сай келмейді. “Cuntuuje” – азық-түлік өндірісіне жүйелі көзқарас болып табылады және олардың агротүрлілігімен, сондай-ақ адамдардың шектеулі жерді қарқынды пайдалануымен және барынша тиімділігімен ерекшеленеді. Бүгінде “cuntuuje” аумақтарында маңызды мөлшерде және әртүрлі ауыл шаруашылығы өнімдері өндіріледі. Әр “suntuure” айналасындағы тірі қоршаулар – адамдарды, жабайы жануарларды және үй малдарын ұстап тұру үшін ғана емес, сонымен қатар қорғаныш болып табылады. Пермакультура терминологиясында бұл қоршау – вегетативтік тербеу болып саналады және “suntuure” ішіндегі қоректік заттардың айналымы мен сақталу процесінде маңызды рөл атқарады. Басқаша айтқанда, “cuntuuje” – тұрақты биомаңызды поликультуралық шаруашылық жүйесі және ландшафттық архитектураны білдіреді, бір немесе бірнеше микроклиматтық экожүйелерді қамтиды және бүгінгі күні біз білетін пермакультуралық дизайнның мысалы болып табылады. Осы бөлімдегі сурет – әдетте “suntuure” ортасында кездесетін ішкі аймақтар мен секторлардың ақыл картасы. “Suntuure” ішкі бөлігіндегі 1-3 аймақтар (ішкі қақпа, кіреберіс, жеке өмірге арналған экран және тұрғын үй) негізінен отбасы мүшелеріне арналған. Күнделікті өмірдің көп бөлігі 4 және 5 аймақтарда (hoggo және “suntuure” тіршілік ету қоршауы) өтеді. Бұл жерде қонақтар қосалқы жай немесе павильонда қарсы алынады, бақша жұмыстары ұйымдастырылады, балалар ойнайды және жасы келсе жұмыс істейді, ал түстен кейін дұғалар оқылады, демалыс жасалады, әңгімелеседі және тамақ ішіледі, содан кейін қараңғы түскенше осы істер жалғасады. 6-аймақ – сыртқы әлем. 2003 жылы Фута Джалонның “cuntuuje” аумақтары Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (БҰҰАҰ) тарапынан Дүниежүзілік маңызды ауыл шаруашылығы мұрасының бірі ретінде танылды.

Көші-қон

Фута Джалон тарихи тұрғыдан жоғары көші-қон деңгейіне ие болған, көбінесе қысқа мерзімді және негізінен Сенегал мен Сьерра-Леонеге бағытталған. 1959 жылы тәуелсіз Гвинеяның президенті Секу Туре болғаннан кейін көптеген фульбелер Сенегалға қашып кетті. Олардың көптегені Гамбия өзенінің батысындағы Лейди-Улуға қоныстанды және мал өсірумен қатар егіншілікпен айналыса бастады. Олар Гвинеяны жеміс-жидек пен балға толы, ауыр еңбекке мұқтаж емес жер ретінде есінде сақтады.