Кіріспе

Tenebrae (лат. "қараңғылық") – батыс христиан дінінде Пасха мерекесіне дейін соңғы үш күн ішінде өткізілетін діни қызмет. Оған шамдардың біртіндеп сөнуі және қызмет соңына қарай толық қараңғылықта болатын "strepitus" немесе "қатты дауыс" естілуі тән. Tenebrae бастапқыда қасиетті аптаның соңғы үш күнінің (Бейсенбі күні, Ұлы жұма және Ұлы сенбі) таңғы құлшылықтары мен лаудыларын өткен күнінің кешінде (Бейсенбі күні, Ұлы бейсенбі және Ұлы жұма) арнайы рәсімдермен бірге тойлау болған. Бұл рәсімдерге шамдарды арнайы үшбұрышты шамдандықта жағып көрсету де кірген. Қазіргі заманда Tenebrae деп аталатын тойлар мазмұны мен құрылысы жағынан өте әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, Исаның соңғы жеті сөзіне немесе Оның құмарлықтары туралы оқылымдарға негізделген. Олар қасиетті аптаның тек бір күнінде, әсіресе Бейсенбі күнінде (Қасиетті Бейсенбі) өткізілуі мүмкін. Сондай-ақ, олар күндіз өткізілуі мүмкін, ал қолданылатын шамдардың саны да өзгеріп отыруы мүмкін.

Түпнұсқалы Тенебраның құрылымы

Құрылысы үш күн бойы бірдей. Қызметтің бірінші бөлігі – таңғы құлшылық, ол 1970 жылға дейінгі нұсқасында үш ноктюрннен тұрады, олардың әрқайсысы үш псалмнан, бір аяттан, үнсіз «Pater noster» және үш оқылымнан тұрады, олардың әрқайсысы жауаппен аяқталады. 1970 жылға дейінгі лаудтар бес псалмнан, қысқа аят пен жауаптан, және Бенедикт Евангелиясынан тұрады, содан кейін «Christus factus est», үнсіз «Pater Noster» және белгіленген дұға. «Gloria Patri» әр псалмнан кейін оқылмайды. Тенебрае рәсімінің ең маңызды бөлігі – киелі орындағы «жаназалық арба» деп аталатын тұғырға қойылған шамдарды біртіндеп сөндіру. Ақырында, Рим ритуалы он бес шамды пайдалануға бекітілді, олардың бірі таңғы құлшылықтың тоғыз псалмынан және лаудтардың бесеуінен кейін сөндіріледі. Бенедикт оқылғанда алты алтарь шамдары сөндіріледі, сондай-ақ ән айтылған кезде шіркеудегі жарық та біртіндеп азайтылады. Содан кейін шіркеудегі қалған шамдар сөндіріледі және «жаназалық арбадағы» соңғы шам алтарьдың артына жасырылады (егер алтарь шамды жасырмаса, шам әлі жанған күйінде шам фонарьына қойылады), бұл қызметті толық қараңғылықта аяқтайды. «Стрепитус» (латынша «үлкен шу») – кітапты жабыстыру, ән кітабын немесе бревиарийді орындыққа ұру немесе еденге басу арқылы жасалады, бұл Мәсіхтің өлімінен кейін болған жер сілкінісін бейнелейді, бірақ ол жай ғана кету сигналы ретінде пайда болған болуы мүмкін.

Қызметтің мазмұнын көрсететін кесте

1911 жылғы 1 қарашада Рим папасы Пий X Римдік Бревиарийді реформалау арқылы апта сайынғы Псаломдарды оқуды түбегейлі қайта ұйымдастырды. Папа Пий V-тің (1568) Триденттік Римдік Бревиариясында 62/63 және 66/67 Псаломдар (бір тұтас қарастырылған) және 148–150 Псаломдар (тағы да бір тұтас қарастырылған) аптаның әр күні лауда оқылды. Пий X мұндай қайталауларды жойды және лаудаға арналған Псаломдардың мүлдем басқа таңдауын ұсынды. 1911 жылғы реформаға дейінгі жағдай 19 ғасырдағы Prosper Guéranger’дің «Passiontide and Holy Week» (Дублин, 1870) сияқты басылымдарда көрсетілген. 1961 жылғы басылымы, ағылшын тіліндегі белгілер мен түсіндірмелермен, бірнеше сайтта қолжетімді. (Ескерту: Псаломдар нөмірі Вульгата бойынша)

Мәусымдық бейсенбі, Ұлы Жұма, Қасиетті Сенбі Практикалары

Матиндер

Бірінші түнгі намаз (Иеремияның Ақтануларынан оқылымдар)

Антифон: Zelus domus Astiterunt reges terrae

In pace Псалом 68

Псалом 2

Псалом 4

1-ші шам соңында сөндіріледі

Псалом 26

Псалом 15

3-ші шам соңында сөндіріледі

Версикул: Avertantur retrorsum Diviserunt sibi

In pace in idipsum

Әкесіміз (тыныштықта)

1-ші оқылым

1-ші жауап: In monte Oliveti Omnes amici mei Sicut ovis

2-ші оқылым

2-ші жауап: Tristis est anima mea Velum templi Jerusalem surge

3-ші оқылым

3-ші жауап: Ecce vidimus Vinea mea Plange quasi virgo

Екінші түнгі намаз (Псаломдарға қатысты Әулие Августиннің түсіндірмелерінен оқылымдар)

Антифон: Liberavit Dominus Vim faciebant Elevamini

Псалом 71

Псалом 37

Псалом 23

4-ші шам соңында сөндіріледі

Антифон: Cogitaverunt impii Confundantur

Credo videre

Псалом 72

Псалом 39

Псалом 26

5-ші шам соңында сөндіріледі

Антифон: Exsurge, Domine Alieni insurrexerunt Domine, abstraxisti

Псалом 73

Псалом 53

Псалом 29

6-шы шам соңында сөндіріледі

Версикул: Deus meus, eripe me Insurrexerunt in me Tu autem

Әкесіміз (тыныштықта)

4-ші оқылым: Псалом 54-ке қатысты түсіндірмеден, Псалом 63-ке қатысты түсіндірмеден

4-ші жауап: Amicus meus Tamquam ad latronem Recessit pastor noster

5-ші оқылым: Псалом 54-ке қатысты түсіндірмеден

Псалом 58

Псалом 53

7-ші шам соңында сөндіріледі

Антифон: Terra tremuit Longe fecisti In pace factus

Псалом 75

Псалом 87

Псалом 75

8-ші шам соңында сөндіріледі

Антифон: In die tribulationis Captabunt Factus sum

Псалом 76

Псалом 93

Псалом 87

9-шы шам соңында сөндіріледі

Версикул: Exsurge, Domine Locuti sunt adversum me In pace factus est

Әкесіміз (тыныштықта)

7-ші оқылым

7-ші жауап: Eram quasi agnus innocens Tradiderunt me Astiterunt reges terrae

8-ші оқылым

8-ші жауап: Una hora Jesum tradidit Aestimatus sum

9-шы оқылым

9-шы жауап: Seniores populi Caligaverunt oculi mei Sepulto Domino

Лауда

Антифон: Justificeris, Domine Proprio Filio O mors

Псалом 50 (Miserere)

10-шы шам соңында сөндіріледі

Антифон: Dominus tamquam ovis Anxiatus est Plangent eum

Псалом 89

Псалом 142

Псалом 91 (1912 жылға дейін)

Псалом 91 (1912 жылдан бастап)

11-ші шам соңында сөндіріледі

Антифон: Contritum est cor meum Ait latro ad latronem Attendite

Псаломдар 62+66 (1912 жылға дейін)

Псалом 35 (1912 жылдан бастап)

Псаломдар 62+66 (1912 жылдан бастап)

Псаломдар 62+66 (1912 жылдан бастап)

12-ші шам соңында сөндіріледі

Антифон: Exhortatus es Dum conturbata A porta inferi

Ескі өсиеттің әнi

Мұсаның әні

Хабақұқтың әні

Езекиильдің әні

13-ші шам соңында сөндіріледі

Антифон: Oblatus est Memento mei O vos omnes qui transitis

Псаломдар 148+149+150 (1912 жылға дейін)

Псалом 146 (1912 жылдан бастап)

Псаломдар 148+149+150 (1912 жылдан бастап)

Псаломдар 148+149+150 (1912 жылдан бастап)

14-ші шам соңында сөндіріледі

Версикул: Homo pacis meae Collocavit me Caro mea

Антифон: Traditor autem Posuerunt super caput Mulieres sedentes Benedictus

Захарияның әні

Алтар шамдары Бенедикт әнінің әртүрлі жолдарында сөндіріледі; қайталанған антифоннан кейін соңғы жанатын шам жасырылады

Christus factus est (негізінде)

Әкесіміз (тыныштықта)

Псалом 50 (Miserere), 1955 жылдан кейін алынып тасталды

Дұға: Respice quaesumus

Содан кейін шу; соңғы шам қайта қосылады.

Музыка

Таң атқанда бірінші ноктурнаның сабақтары үш күн бойы Еремияның Жарғылары кітабынан алынады және «музыканың барлық диапазонындағы ең қайғылы әуен» деп аталатын белгілі бір Грегориандық рецитациялық тонмен орындалады. Еремия пайғамбардың Жарғылары Палестрина, Таллис және Лассус сияқты көптеген композиторлар тарапынан полифониялық музыкаға қойылған. Лассустың (1584) шығармалары сияқты, Жоғары Ренессанс кезеңінің полифониялық хорлық орындалулары мәтіндері жағынан француз барокко жанры Leçons de ténèbres-тен (Марк Антуан Шарпентье – 54 орындалу, H.91–H.144, Мишель Ламберт және Франсуа Куперин) ерекшеленеді, бірақ музыкалық стиль жағынан одан өзгеше. 20 ғасырда Эрнст Кренек Lamentatio Jeremiae prophetae, Op. 93 (1941–1942) шығармасын, ал Игорь Стравинский Threni (1957–1958) шығармасын жазды. Әр күні екінші ноктурнаның сабақтары Әулие Августинның жазбаларынан, ал үшінші ноктурнаның сабақтары Жаңа Өсиеттің екі хатынан алынады. Бұл сабақтар әдеттегі сабақ ретімен оқылады және композиторлар тарапынан көп назарға ілінбеді, бірақ Мануэль Кардосоның бірнеше орындалулары бар. Tenebrae жауаптары Лассус, Гесуальдо, Виктория, Марк Антуан Шарпентье, Франческо Антонио Валлотти және Ян Дисмас Зеленка сияқты композиторлар тарапынан жасалды. Грегорио Алегридің Tenebrae Lauds кезінде орындалатын Miserere псальмының орындалуы – бұл қызмет үшін ең танымал шығармалардың бірі. Гесуальдо өзінің Responsoria et alia ad Officium Hebdomadae Sanctae spectantia шығармасында осы псалмның, сондай-ақ Бенедикттің орындалуларын қамтиды.

Басқа батыс христиан шіркеулері

Кейбір протестанттық конфессиялар римдік Tenebrae литургиясының элементтерін сақтап қалды немесе жаңаларын қосты. Лютерандық және англикандық дәстүрлердегі, сондай-ақ методисттік және реформацияланған (континенттік реформацияланған, пресвитериандық және конгрегационалистік сияқты) шіркеулерде өткізілетін Tenebrae қызметтерінің барлығында "шамдарды (және төбедегі шамдарды) сөндіру және Христос шамдарын қайта жағу" үлгісі, сонымен қатар стрепитус болады. Tenebrae-нің түрлері кейде азырақ ресми немесе конфессиялық емес шіркеулерде де тойланады.

Англикандық практика

Тенебраи қызметін тойлайтын көптеген англикан шіркеулері оны тек сәрсенбі күні өткізеді, осылайша Киелі бейсенбі мен Ұлы жұма рәсімдеріне назар бөлмейді. Бірақ бұл тәжірибе жалпыға ортақ емес. Епископальдық шіркеу (АҚШ) «Мәйрамдық қызметтер кітабында» кешке Қасиетті сәрсенбіде бір рет Tenebrae қызметін өткізу мүмкіндігін қарастырады. Бұл қызмет тоғыз Tenebrae сабағын сақтайды, олардың әрқайсысына жауап беріледі. Church Publishing сондай-ақ «Ұлы аптаның көлеңкесінде: Tenebrae рәсімі» атты кітапша ұсынады. Ол «Мәйрамдық қызметтер кітабында» негізгі жоспар бойынша келген Tenebrae-нің толық ежелгі түрін ұсынады. Бұл кітапша сол жоспарды кеңейте отырып, рәсімді оқу үшін қажетті барлық материалдарды қамтиды: барлық псалмдар, әндер, жауаптар, антифондар және оқулар толыққанды түрде қайта жазылған. Нұсқаулар қатысушыларды қызметтің әр кезеңінен өткізеді. Tenebrae қызметін өткізетін Канада Англикан шіркеуінің приходтары әртүрлі тәжірибелерді ұстанады. Сент-Мария Магдалина шіркеуі (Торонто) өте жақсы музыкасымен ерекшеленеді, ал музыкалық Tenebrae қызметтері оның жарқын мысалы. Христ шіркеуінің соборы (Фредериктон) Қасиетті аптаның сәрсенбі кешінде Tenebrae-ні дәстүрлі тілде әнмен өткізеді, онда Еремиядан оқылған үзінділер, жауап ретінде псалмдар, төртіншісі Иоанн 17 және Бенедикттен оқылады. Эпифания шіркеуінде (Оквилл) Tenebrae Адвенттік гүлдестелердің кері процесі ретінде сипатталады: «Оразаны алты шамның жарқырауымен бастап, әр апта сайын бір шам сөндіріліп, қараңғылық күшейеді, себебі Иса Ұлы жұма күні айқышқа шегеленіп қайтыс болады». Бұл қысқартылған Tenebrae литургиясы ораза кезінде жексенбі күндері құлшылық қызметтерін ашады. Қасиетті Иоаннның әйелдер қауымдастығы 1933 жылы жарық көрген «Tenebrae ордені» атты өз литургиясын жариялаған.

Методистік практика

Мефодист дәстүрінде, ашылу дұғасынан кейін Тенебрае сүйреушісінде орталықтағы Мәсіх шамымен бірге он төрт шам жағылады.

Польшалық ұлттық католиктік практика

Польшалық ұлттық католиктік қызмет әдетте Ұлы жұма күні, көбінесе түнде өтеді. Алтарьға қара жамылғы жабылып, оның артына 12-14 шам қойылады. Қызметте Ашу айтулар, таңғы және кешкі намаздар біріктіріледі. ПНКК дін қызметкерлерінің бірнешеуі, әншілермен бірге, жоғары орында отырып, қызметті әндетіп орындайды. Бірте-бірте кіші дін қызметкері жоғарғы шамды қоспағанда, барлық шамдарды сөндіреді, ал соңғы шам ғибадатхананы аралап, киім ауыстыратын бөлмеге әкелінеді. Осы сәтте Мәсіхтің өлімі үшін бір минуттық үнсіздік сақталады. Содан кейін шам қайта орнына қойылып, шіркеудегі жарық қайта жағылады және соңғы әндер орындалады.

Реформаланған тәжірибе

Конгрегационалистік Тенебра қызметтерінің нұсқаларында, әсіресе Маунди Бейсенбісінде немесе Ұлы жұма күні, Соңғы кешкі ас пен Мәсіхтің құмарлық азабы арасындағы оқиғаларды баяндайтын Інжілдерден үзінділер оқылады.

Батыс православие тәжірибесі

Кейбір Батыс ритуалды православиелік қауымдар Тенебра қызметін өткізеді. Византиялық ритуалды православиедегі ең жақын нұсқасы – Ұлы жұманың таңғы құдайы, онда он екі құмарлық Евангелиясы оқылатын аналойдың артында ғибадатхананың ортасына он екі шамнан тұратын шамдық орнатылады. Дегенмен, мұнда әр оқудан кейін бір шам сөндірілмей, керісінше, жағылады.